Tiểu thuyết Lạnh lùng của Nhất Linh dưới góc nhìn kí hiệu học

Trong bối cảnh nghiên cứu văn học hiện nay, kí hiệu học nổi lên như một hướng tiếp cận đầy tiềm năng, mở rộng khả năng giải mã các tác phẩm văn chương như một hệ thống kí hiệu đa tầng. Hướng nghiên cứu này đặc biệt quan trọng trong việc khám phá những tầng sâu ý nghĩa và giá trị tư tưởng mà tác giả gửi gắm. Tiểu thuyết Lạnh lùng của Nhất Linh, một tác phẩm tiêu biểu của Tự Lực Văn Đoàn, phản ánh sâu sắc mâu thuẫn xã hội và sự kìm hãm của các quan niệm phong kiến. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, việc tiếp cận dưới góc độ kí hiệu học vẫn chưa được khai thác triệt để. Bài viết này nhằm lấp đầy khoảng trống đó, qua việc phân tích các biểu tượng then chốt trong Lạnh lùng như “Tiết hạnh khả phong”, “ánh trăng” và “bóng tối - ánh sáng”, từ đó làm rõ nghệ thuật kiến tạo kí hiệu của Nhất Linh và khẳng định tính khả dụng của phương pháp này.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên ngành văn học, ngôn ngữ học, lý luận phê bình và những người quan tâm đến phân tích văn học Việt Nam dưới góc độ kí hiệu học.

Bài viết này tập trung ứng dụng lý thuyết kí hiệu học để giải mã các biểu tượng đặc sắc trong tiểu thuyết Lạnh lùng của Nhất Linh, cụ thể là “Tiết hạnh khả phong”, “ánh trăng” và “bóng tối - ánh sáng”. Nghiên cứu dựa trên các quan niệm nền tảng của Saussure, Peirce, Hjelmslev và Barthes, xem xét mối quan hệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt để phân tích các lớp nghĩa phong phú của các kí hiệu. Đối với kí hiệu “Tiết hạnh khả phong”, ban đầu nó tượng trưng cho nề nếp gia đình phong kiến và phẩm hạnh phụ nữ. Tuy nhiên, qua lăng kính của nhân vật Nhung, nó dần biến thành gánh nặng tinh thần, một “xiềng xích vô hình” kìm hãm khát vọng tự do cá nhân, phản ánh sự bảo thủ của xã hội đương thời. Biểu tượng “ánh trăng” cũng trải qua sự biến đổi ý nghĩa sâu sắc. Khởi đầu, nó là hiện thân của vẻ đẹp tuổi xuân và sức sống tiềm ẩn của Nhung. Sau đó, ánh trăng trở thành chứng nhân cho tình yêu vụng trộm, mong manh, lén lút, và cuối cùng gắn liền với cảm thức tội lỗi, u buồn, báo hiệu sự tan vỡ của những khát vọng bị ràng buộc bởi lễ giáo. Sự chuyển đổi này khắc họa bi kịch nội tâm của nhân vật, người phải đấu tranh giữa tình yêu và bổn phận. Cặp biểu tượng đối lập “bóng tối - ánh sáng” là trọng tâm cuối cùng được phân tích. Bóng tối tạo không gian che chở cho tình yêu thầm kín, nơi các nhân vật có thể tạm thoát ly khỏi ràng buộc xã hội. Ngược lại, ánh sáng đại diện cho sự phơi bày, phán xét và những áp lực từ lễ giáo, dư luận xã hội, buộc nhân vật phải đối diện với bi kịch của mình. Nghiên cứu này không chỉ mang đến một hướng tiếp cận mới mẻ đối với Lạnh lùng, làm sáng tỏ tính đa nghĩa và chiều sâu tư tưởng của tác phẩm, mà còn khẳng định tính hữu ích của kí hiệu học trong việc khám phá những giá trị văn hóa và nghệ thuật tiềm ẩn. Kết quả phân tích giúp người đọc hiểu sâu hơn về nghệ thuật kiến tạo biểu tượng của Nhất Linh và những thông điệp nhân văn mà ông gửi gắm.