NGHIÊN CỨU SƠ BỘ VỀ TÁC ĐỘNG CỦA KHOA HỌC VIỄN
TƯỞNG XÔ VIẾT & NGA ĐỐI VỚI SÁNG TÁC CỦA CÁC
NHÀ VĂN KHOA HỌC VIỄN TƯỞNG TRUNG QUỐC
Tác giả: Zhang Yufei Đơn vị: Trường Ngoại ngữ Thượng Hải, Thượng Hải,
Trung Quốc
TÓM TẮT. Khoa học viễn tưởng (KHVT) Xô Viết vào những năm 1950 là
nguồn chính các tác phẩm KHVT được dịch sang tiếng Trung Quốc. Không chỉ
các tác phẩm của những bậc thầy Xô Viết nổi tiếng như Alexei Nikolayevich
Tolstoy, Alexander Romanovich Beliaev và Ivan Antonovich Yefremov được
xuất bản mà cả các công trình lý thuyết như Về Đọc Khoa học Viễn tưởng Xô
Viết cũng được dịch và xuất bản tại Trung Quốc , gây ra những tác động sâu sắc
đến KHVT Trung Quốc. Bài báo này nỗ lực khôi phục KHVT Xô Viết và Nga
về bối cảnh văn hóa và lịch sử của chính nó trên cơ sở khám phá, thu thập và đối
chiếu các tài liệu lịch sử , đồng thời đặt những tài liệu đó vào sự phát triển tổng
thể của KHVT Trung Quốc để nghiên cứu , với hy vọng khám phá tác động của
KHVT Xô Viết và Nga đối với các nhóm sáng tác của các nhà văn KHVT Trung
Quốc thông qua việc phân tích giai đoạn quan trọng này trong lịch sử KHVT
Trung Quốc và Nga.
TỪ KHÓA: Khoa học viễn tưởng Xô Viết-Nga; Tác phẩm khoa học viễn tưởng
Trung Quốc; Quan hệ văn hóa Trung-Xô
1. Nghiên cứu Sơ cấp về Sự giới thiệu Khoa học Viễn tưởng Xô Viết & Nga
1.1 Nguyên mẫu Khoa học Viễn tưởng trong các Tác phẩm Viễn tưởng
Utopian Sớm
Trao đổi văn hóa Trung-Nga bắt đầu vào cuối thế kỷ 17. "Mốt Trung Hoa"
(Chinese Fashion) nổi lên vào thế kỷ 18 là một khởi đầu quan trọng cho các
cuộc trao đổi văn hóa Trung-Nga. Năm 1715, Sa hoàng Peter I chính thức cử
một Phái bộ Chính thống giáo đến Trung Quốc với sự đồng ý của Hoàng đế
Khang Hy do mối quan hệ địa lý đặc biệt giữa hai nước. Năm 1808, Nikita
Yakovlevich Bichurin (Никита Яковлевич Бичурин), "Người sáng lập Hán học
Nga," đã đến Bắc Kinh. Trong thời gian ở Trung Quốc, ông đã nỗ lực học tiếng
Trung và tiếng Mãn, thu thập và dịch các kinh điển văn hóa Trung Quốc. Sau
khi trở về nước, ông đã viết gần một trăm bài báo và tác phẩm về lịch sử Trung
Quốc cổ đại, xã hội đương đại (triều Thanh), cũng như lịch sử và địa lý các vùng
biên giới Trung Quốc, mở đường cho các thế hệ Hán học Nga tương lai. Sau đó,
nhiều tác phẩm văn học Trung Quốc từ châu Âu đã được dịch và xuất bản ở
Nga, được phân phối với số lượng lớn. Thương mại giữa hai nước sau khi ký
Hiệp ước Kiakhta vào năm thứ sáu của niên hiệu Ung Chính đã tiếp tục kích
thích sự quan tâm của Nga đối với hàng hóa và tác phẩm nghệ thuật Trung
Quốc. Sa hoàng Peter I và "Quân chủ Khai sáng" Catherine II, hai vị hoàng đế
Nga chịu ảnh hưởng sâu sắc của "Mốt Trung Hoa" ở phương Tây , đã thể hiện
sự ưu ái đặc biệt đối với văn hóa Trung Quốc, thúc đẩy sự hình thành "Phong
cách Trung Hoa" ở Nga vào thế kỷ 18.
1.2 Trao đổi Trung-Nga "Học tập Nước Nga Xô Viết" dưới Chế độ Xô Viết
Vào ngày 6 tháng 11 năm 1917, tàu tuần dương "Aurora" neo đậu bên bờ sông
Neva được lệnh bắn phát súng hiệu lệnh tấn công Cung điện Mùa đông. Lúc
10:00 sáng ngày 7 tháng 11, Vladimir Ilich Lenin soạn thảo Tuyên bố gửi Công
dân Nga và tuyên bố với thế giới rằng Xô Viết đã nắm quyền. Cuộc Cách mạng
Tháng Mười và sự thành lập Xô Viết đã mang lại cho quần chúng Nga lý do để
kỳ vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn. Quần chúng tin rằng một thế giới mới
sắp đến gần với sự tiếp cận của kỷ nguyên mới, và mọi thứ đều có thể xảy ra.
Khi nói đến những tưởng tượng sáng tạo, các nhà văn đã nhiệt tình tham gia vào
việc sáng tác các tác phẩm văn học khoa học trong bối cảnh của một kỷ nguyên
nhiệt huyết.
Vào ngày 25 tháng 7 năm 1919, Galahan, Đại diện Nhân dân của nước Nga Xô
Viết, đã đưa ra tuyên bố đầu tiên với Trung Quốc , tuyên bố bãi bỏ các hiệp ước
bất bình đẳng giữa Chính phủ Sa hoàng và Trung Quốc và từ bỏ tất cả các quyền
xâm lược Trung Quốc của Chính phủ Sa hoàng. Chiến thắng của Cách mạng
Tháng Mười đã cho phép người dân Trung Quốc kỳ vọng vào niềm hy vọng
mới, làm nảy sinh xu hướng "học tập nước Nga Xô Viết".
Trao đổi Trung-Nga bắt đầu với nội dung văn hóa mới sau Cách mạng Tháng
Mười. Vào tháng 9 năm 1920, Cù Thu Bạch đã đến thăm và phỏng vấn ở Nga
với tư cách là phóng viên đặc biệt cho Morning Post, một tờ báo được thành lập
ở Bắc Kinh. LA JEUNESSE, tạp chí do Lương Khải Siêu biên tập, đã mở
chuyên mục về "Nghiên cứu Nga" ra mắt trong Tập 8 Số 1 (tháng 9 năm 1920).
Vào tháng 10 năm 1921, một số đặc biệt về "Nghiên cứu Nga" đã được phát
hành trên The Short Story Magazine.
Vào tháng 8 năm 1920, Mao Trạch Đông, Hạ Thúc Hành và những người khác
đã khởi xướng tổ chức có tên "Hội Nghiên cứu Nga" ở Hồ Nam , đề xuất "Mục
đích Nghiên cứu Mọi thứ ở Nga" và tích cực ủng hộ chương trình vừa học vừa
làm ở Nga. Lưu Thiếu Kỳ, Chu Ân Lai, Chu Đức, và Đặng Tiểu Bình đã học tập
tại Moscow từ năm 1921 đến năm 1925.
Tuy nhiên, việc dịch các tác phẩm văn học Nga bắt đầu muộn ở Trung Quốc , và
các tác phẩm được dịch thường nhất là dịch sang chữ Hán cổ điển dựa trên bản
dịch tiếng Nhật và tiếng Anh. Năm 1920, Cù Thu Bạch biên tập và xuất bản
Tuyển tập Truyện ngắn của các Bậc thầy Nga. Từ cuối triều Thanh đến Phong
trào Ngũ Tứ năm 1919, hơn 80 tác phẩm của hàng chục nhà văn Nga nổi tiếng
bao gồm Pushkin, Mikhail Yuryevich Lermontov, Van Sergeevich Turgenev, Lev
Tolstoy, Anton Pavlovich Chekhov, Maxim Gorky, Vsevolod Mikhailovich
Garshin và Antlev đã được dịch.
1.2 Khoa học Viễn tưởng Đỏ trong “Kỷ nguyên Đam mê” dưới Liên Xô-
Trung
Việc thành lập Trung Quốc Mới và sự thành lập Liên minh Xô Viết-Trung Quốc
đã củng cố sự phát triển của tình hữu nghị Xô Viết-Trung. Vào ngày 5 tháng 10
năm 1949, Liên đoàn Hiệp hội Hữu nghị Xô Viết-Trung Quốc (SSUFA) được
thành lập. Vào tháng 12 năm 1949, Mao Trạch Đông đích thân thăm Liên Xô và
ký một hiệp ước Xô Viết-Trung mới. Vào ngày 14 tháng 2 năm 1950, Trung
Quốc và Liên Xô đã ký kết Hiệp ước Liên minh Hữu nghị và Tương trợ Xô
Viết-Trung.
SSUFA đã xuất bản hơn 40 phụ trương Nghiên cứu Xô Viết trên tờ Nhân Dân
Nhật Báo trước và sau khi thành lập , và thành lập Bản tin Hiệp hội Hữu nghị
Xô Viết-Trung. Vào ngày 6 tháng 11 năm 1949, tạp chí của hiệp hội mang tên
Hữu nghị Xô Viết-Trung (SSUF) đã chính thức ra mắt , và chữ ký của Mao
Trạch Đông đã được đăng trên số đầu tiên của SSUF: “Tôi hy vọng tình hữu
nghị giữa hai dân tộc Liên Xô và Trung Quốc sẽ phát triển và củng cố mạnh
mẽ”.
Trao đổi và hợp tác trong lĩnh vực dịch thuật và xuất bản cũng là một trong
những lĩnh vực quan trọng của trao đổi văn hóa giữa Liên Xô và Trung Quốc. Số
lượng sách Xô Viết được dịch và xuất bản ở Trung Quốc sau khi thành lập Trung
Quốc Mới tăng mạnh cùng với sự phát triển của ngành xuất bản Trung Quốc. Đã
có 5183 cuốn sách Xô Viết được dịch và xuất bản kể từ khi thành lập Trung
Quốc Mới vào năm 1953. Tỷ lệ sách Xô Viết trong tất cả các sách nước ngoài
được dịch ở Trung Quốc tăng lên theo từng năm. Giai đoạn dịch KHVT Xô Viết
chủ yếu kéo dài từ năm 1956 đến 1960. Số lượng KHVT Xô Viết được dịch
trong giai đoạn này xấp xỉ 50 hoặc 60 cuốn theo thống kê chưa đầy đủ. So với
các loại hình văn học khác, con số này dường như là quá nhiều , nhưng nó
chiếm hơn hai phần ba tổng số KHVT được dịch ở Trung Quốc lúc bấy giờ.
1.3 Ảnh hưởng của Khoa học Viễn tưởng đối với Trung Quốc Trước và Sau
“Kỷ nguyên Tái sinh” của Liên Xô
Nghiên cứu khoa học khó được thực hành với giai đoạn chính trị Xô Viết vô
cùng khắc nghiệt vào những năm 1970 , các nhà khoa học có quan điểm chính
trị khác nhau, bao gồm cả các nhà lãnh đạo trong một số lĩnh vực, đã bị sa thải,
lưu đày hoặc bỏ tù. Các tác phẩm của Mikhail Bulgakov và Yevgeny Ivanovich
Zamiatin bị cấm xuất bản. Vào tháng 12 năm 1991, Liên Xô tan rã thành 15
quốc gia. Nga thừa kế hầu hết lãnh thổ và sức mạnh kinh tế của Liên Xô , trong
khi KHVT đã không thể phục hồi cho đến một thời gian dài sau khi Liên Xô sụp
đổ.
Các nhà văn không tiếp cận KHVT phương Tây khi họ sáng tác KHVT trước khi
Liên Xô sụp đổ , và tư tưởng phương Tây thường xuyên thâm nhập qua bức màn
sắt. Trong khi đó, khá nhiều tác phẩm KHVT Xô Viết như Umannost
Andromedy đã được dịch sang tiếng Anh và xuất bản thành công. KHVT Nga
hiện đại là di sản tự nhiên của KHVT trong thời đại Liên Xô. Vì Moscow và St.
Petersburg là trung tâm xuất bản văn hóa của Nga, tiếng Nga vẫn là ngôn ngữ
thống trị của Nga.
2. Nghiên cứu Sơ bộ về Văn hóa Xô Viết-Nga trong Khoa học Viễn tưởng
Trung Quốc
2.1 Khai sáng Khoa học trong các Tác phẩm Viễn tưởng Khoa học Sớm
Theo các ghi chép hiện có, tác phẩm KHVT đầu tiên được giới thiệu vào Trung
Quốc là Giấc ngủ 70 năm, truyện ngắn của Washington Irving được đăng trên
tờ ShenBao vào ngày 28 tháng 5 năm 1872.
Hành trình Dưới biển (Undersea Travel) được đăng quảng cáo trên Xinmin
Journal vào ngày 2 tháng 10 năm 1902 , được dán nhãn là "Khoa học Viễn
tưởng" : Cuốn sách, tác phẩm của một nhà khoa học Pháp vĩ đại, nổi bật với cấu
trúc kỳ diệu, kỳ vọng xa xôi và sâu sắc, xứng đáng là một kiệt tác hiếm có. Thế
giới tàu ngầm độc đáo được mô tả là phi thường, nổi bật, rực rỡ và kỳ diệu.
Tạp chí New Novels bắt đầu được xuất bản ngay sau đó. Ngoài hai tiểu thuyết
KHVT mang tên Tương lai của Trung Quốc Mới và Nhật ký Tận thế do
Lương Khải Siêu viết , một bản dịch KHVT khác là Hành trình Dưới biển
được đề cập trong quảng cáo của Xinmin Journal. Bức tranh trên trang đầu tiên
của trang tiêu đề của New Novels là chân dung tiểu thuyết gia người Nga
Tolstoy , phản ánh sự nhấn mạnh của giới trí thức Trung Quốc đối với văn học
Nga lúc bấy giờ.
Hành trình Dưới biển đã chính thức đánh dấu sự khởi đầu của việc dịch "khoa
học viễn tưởng". Kể từ đó, nhiều tờ báo và tạp chí quan trọng vào cuối triều
Thanh bao gồm Novel with Embroidered Portrait, Merging New Novels, The
Short Story Magazine, v.v. đã được xuất bản với các tiểu thuyết khoa học được
dịch. Các nhà văn quan trọng bao gồm Trần Lãnh Tuyết, Ngô Kiên Nhân, Lương
Khải Siêu, Lỗ Tấn, Bao Thiên Tiếu, Chu Quý Khổng và Từ Niệm Từ cũng tham
gia dịch các tác phẩm viễn tưởng khoa học. Sáng tác KHVT Trung Quốc dần
hình thành dưới ảnh hưởng của việc dịch KHVT.
2.2 Cuối triều Thanh và Trung Hoa Dân Quốc: Khám phá về Thế hệ Sáng
tác Khoa học Viễn tưởng Gốc
Để truy tìm điểm khởi đầu của KHVT Trung Quốc, Diệp Vĩnh Liệt, một nhà văn
KHVT Trung Quốc nổi tiếng, đã nghiên cứu nhiều tác phẩm KHVT được sáng
tác vào cuối triều Thanh và đầu Trung Hoa Dân Quốc , và cuối cùng kết luận
rằng Tiểu thuyết Thuộc địa Mặt trăng do Hoàng Giang Điếu Tẩu viết năm
1904 là tác phẩm KHVT gốc đầu tiên ở Trung Quốc.
Khoa học và dân chủ đã được nhân cách hóa thành Ông Sai và Ông Đức ("Ông
Sai" là Khoa học, "Ông Đức" là "Dân chủ") trong thời kỳ Phong trào Ngũ Tứ.
KHVT nhanh chóng tham gia vào xu hướng tư tưởng mới này. Mao Thuẫn lần
đầu tiên biên soạn KHVT như Trứng Nở trong 300 Năm. Thẩm Tòng Văn đã
mô phỏng Alice ở xứ sở thần tiên và viết Hành trình của Alice đến Trung
Quốc. Quốc gia Mèo, một tác phẩm của Lão Xá, cũng được viết trong giai đoạn
này. Đặc điểm của các tác phẩm này là chúng chế giễu tình hình hiện tại bằng
KHVT mà không gây ra ý nghĩa lớn cho việc sáng tạo văn học của bản thân
khoa học. Sau đó, KHVT dần bị gạt ra ngoài lề và bị lãng quên trong bối cảnh
Nội chiến Trung Quốc và Chiến tranh chống Nhật.
Khi Chiến tranh chống Nhật bắt đầu, Cố Tuấn Chính, một nhà văn khoa học phổ
thông, vẫn kiên trì sáng tác Dưới Bắc Cực , tập truyện KHVT đầu tiên trong
lịch sử KHVT Trung Quốc. Điều đáng nói là nhà văn nổi tiếng Từ Địa Sơn đã
xuất bản cuốn tiểu thuyết cuối cùng của mình Mang Cá Dưới Đáy cho Cá Sắt
trong Chiến tranh chống Nhật vào tháng 2 năm 1940 trên tờ Gale.
2.3 Xu hướng Khoa học Viễn tưởng Đầu tiên vào những năm 1950: Sự trỗi
dậy của các Nhà văn Khoa học Viễn tưởng ở Trung Quốc và Nga Xô Viết
Trung Quốc đã đưa ra lời kêu gọi "Tiến tới Khoa học" sau khi thành lập Cộng
hòa Nhân dân Trung Hoa. Năm 1956, Trung Quốc đã xây dựng Kế hoạch Dài
hạn Triển vọng 1956-1967 cho Phát triển Khoa học và Công nghệ , làm cho
KHVT nảy nở với sự nhiệt tình đối với khoa học và văn học. KHVT ở Liên Xô
vào những năm 1950 đã trở thành nguồn chính của bản dịch KHVT ở Trung
Quốc. Những KHVT này trong tiếng Nga (НАУЧНАЯфАНТАСТИКА) được
dịch là "viễn tưởng khoa học" (scientific fiction) thay vì thuật ngữ "viễn tưởng
khoa học" được sử dụng trước đây.
Là một phần không thể thiếu của sự phát triển văn hóa do nhà nước lãnh đạo lúc
bấy giờ , việc dịch và giới thiệu KHVT Xô Viết không chỉ nhiều mà còn mang
tính hệ thống. Không chỉ các tác phẩm của các nhà văn nổi tiếng bao gồm
Alexei Nikolayevich Tolstoy, Alexander Romanovich Beliaev, Ivan Antonovich
Yefremov và các học giả nổi tiếng khác được xuất bản mà cả các công trình lý
thuyết bao gồm Về Đọc Khoa học Viễn tưởng Xô Viết cũng được dịch , mang
lại tác động sâu sắc đến việc sáng tác KHVT Trung Quốc. Các tài liệu đọc khai
