Vài nét v văn hc sinh thái đương đại Trung Quc1
Nguyn Th Hin(*)
Tóm tt: Văn hc sinh thái ly li ích tng th ca h sinh thái làm giá tr cao nht. Bt
đầu t thp niên 80 ca thế k XX, nhiu nhà văn Trung Quc đã đi theo hướng sáng tác
văn hc sinh thái, cho đến nay văn hc sinh thái Trung Quc đã phát trin thành mt trào
lưu. Bài viết tìm hiu ni hàm khái nim văn hc sinh thái và các giai đon phát trin ca
văn hc sinh thái đương đại Trung Quc. Kết qu cho thy, gii hc thut Trung Quc có
nhng quan đim khác nhau v văn hc sinh thái và chia văn hc sinh thái thành hai giai
đon: t gia thp niên 80 đến gia thp niên 90 ca thế k XX; t thp niên 90 ca thế
k XX đến nay. Ngoài ra, bài viết tìm hiu các loi hình tác phm để làm rõ hơn v đội ngũ
nhà văn, tác phm văn hc sinh thái Trung Quc trong quá trình hình thành và phát trin.
T khóa: Văn hc sinh thái, Khái nim, Giai đon phát trin, Loi hình, Văn hc
Trung Quc
Abstract: Eco-literature considers the overall benefi t of the ecosystem as its highest
value. Since the 1980s of the 20th century, plenty of Chinese writers have had an inclination
to create eco-literature and Chinese eco-literature has developed into a trend so far.
The article explores the concept of “eco-literature” and the stages of development of
Chinese eco-literature. Chinese academics have di erent opinions about eco-literature
and divide its development into two stages: from the mid-80s to the mid-90s of the 20th
century, and from the 1990s of the 20th century to now. Besides, various types of literary
works are studied to illustrate the Chinese eco-literatural writers and works in their
formation and development.
Keywords: Eco-literature, Defi nition, Development Stages, Type of Literary Work,
Chinese Literature
Ngày nhn bài: 17/6/2024; Ngày duyt đăng: 01/9/2024
1. M đầu 1
Nghiên cu văn hc sinh thái xut hin
đầu tiên M và sau đó tr thành hin tượng
1 Bài viết là kết qu nghiên cu ca Đề tài cp cơ
s năm 2024 “Nghiên cu văn hc sinh thái Trung
Quc hai thp niên đầu thế k XXI”, do TS. Nguyn
Th Hin ch nhim, Vin Thông tin Khoa hc xã
hi ch trì.
(*) TS., Vin Thông tin Khoa hc xã hi, Vin Hàn
lâm Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: Hienthongtinnguvan@gmail.com
văn hc toàn cu vào nhng năm 1980. K
t đó, sáng tác văn hc sinh thái ngày càng
n r vi các tác phm văn hc xut sc như
phóng s sinh thái, tiu thuyết sinh thái,
văn xuôi sinh thái, thơ ca sinh thái. Khi môi
trường t nhiên, môi trường sng ngày càng
xu đi, vic xây dng nn văn minh sinh thái
phi được đặt lên hàng đầu thì văn hc sinh
thái ra đời vi nhim v nghiên cu nhng
vn đề sinh thái, ph biến nhng tư tưởng
45
Vài nét v văn hc sinh thái…
sinh thái, theo đó xây dng nn văn minh
sinh thái, và văn hc sinh thái đã tr thành
mt b phn không th thiếu ca văn hc
đương đại Trung Quc trên cơ s tiếp nhn
và hc hi kinh nghim t tư tưởng luân lý
sinh thái phương Tây và sáng tác văn hc
sinh thái phương Tây.
Nhm gii thiu ti độc gi mt cách
khái quát nht v văn hc sinh thái đương
đại Trung Quc, bài viết trình bày các ni
dung ch yếu gm: các quan đim v văn
hc sinh thái ca gii hc gi Trung Quc;
s hình thành và phát trin ca văn hc sinh
thái đương đại Trung Quc; các loi hình
tác phm văn hc sinh thái Trung Quc.
2. Khái nim văn hc sinh thái
Văn hc sinh thái (生态文学) Trung
Quc đã có lch s hơn 40 năm. Trong quá
trình y, mt s quan đim v văn hc sinh
thái ca các nhà nghiên cu Trung Quc có
th thy rõ là: ni hàm và đặc trưng ca văn
hc sinh thái là gì, ch đứng và xut phát
đim ca văn hc sinh thái nm đâu.
Bài báo đầu tiên v văn hc sinh thái
ca Trung Quc có tiêu đề “Văn hc sinh
thái” (ca Ha Hin T) xut hin năm
1987, in trên tp chí Văn hc sinh thái ca
Liên Xô đương đại đã đưa ra câu hi v
quan nim truyn thng v con người và
t nhiên. Nghiên cu văn hc sinh thái
Trung Quc đi sâu vào thế gii tinh thn
ca con người, trong đó Vương Nc đặt
ra vn đề nghiên cu sinh thái hc tng
sâu, tìm hiu ý tưởng và thut ng phê
bình sinh thái phương Tây (Theo: Đào
Văn Lưu, 2022).
Theo Lưu Quân (2020), sáng tác văn
hc sinh thái đương đại Trung Quc chu
nh hưởng ca thc tin sáng tác văn hc
sinh thái và trào lưu ch nghĩa sinh thái
phương Tây. T năm 1990 đến nay, Trung
Quc đã hình thành mô thc phê bình sinh
thái theo hướng h thng hóa. Ch nghĩa
sinh thái (生态主义) bao gm lý lun phê
bình sinh thái (生态批评理论), thc tin
sinh thái (生态实践) và sáng tác sinh thái
(生态创作), trong đó sáng tác sinh thái th
hin rõ đặc trưng t phát so vi thc tin
bo v môi trường. Mt trong nhng vn
đề lý lun văn hc sinh thái đầu tiên cn
tìm hiu chính là khái nim v văn hc
sinh thái Trung Quc.
Sau khi khái nim văn hc sinh thái
(生态文学) xut hin Trung Quc, nhiu
hc gi ca Trung Quc đã quan tâm đến
khái nim này vi các quan đim riêng.
Trong s đó, có hai quan đim cơ bn: quan
đim th nht cho rng, văn hc sinh thái
ch yếu quan tâm đến sinh thái t nhiên
(生态自然). Quan đim th hai được tuyt
đại đa s các nhà nghiên cu văn hc sinh
thái ng h, cho rng văn hc sinh thái có
đầy đủ ý thc sinh thái (生态意识) (Phương
Quân, Trn Hân, 2003).
Bước vào thế k XXI, nguy cơ sinh thái
(生态危机) đã tr thành mt trong nhng
vn đề ni bt nht đối vi loài người trên
toàn thế gii. Mt s nhà văn thiên v d
báo nguy cơ sinh thái t nhiên (自然生态
危机), mt s khác dùng văn hc để phn
ánh nguy cơ sinh thái xã hi (社会生态危
), nguy cơ sinh thái tinh thn (精神生态
危机), các nhà phê bình tp trung tìm hiu
mi quan h gia con người vi t nhiên.
Có hc gi cho rng, văn hc sinh thái hình
thành trong bi cnh nguy cơ sinh thái t
nhiên và nguy cơ sinh thái tinh thn mang
tính hin đại trong tiến trình công nghip
hóa, thông qua miêu t mi quan h gia
con người vi t nhiên để phn ánh mi
quan h gia con người vi xã hi, gia
người vi người, gia con người vi chính
bn thân mình, phn ánh nguy cơ sinh
thái t nhiên mà con người phi đối mt
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 10.2024
46
và nguy cơ sinh thái tinh thn trong tng
sâu ni hàm (Theo: Trương L Qun, Kiu
Hoán Giang, 2004).
H Mai Tiên cho rng, “văn hc sinh
thái là mt cnh gii ca cuc sng và vũ
tr dung np trí tu, lý trí, cái đẹp, đồng
hành vi vn vt trên đời hoc luôn song
hành cùng nhau” (H Mai Tiên, 2019:
110). Theo H Mai Tiên (2019), văn hc
sinh thái nên chia thành hai loi, mt loi
đơn thun là văn hc th nghim sinh thái
và quan sát sinh thái; mt loi là văn hc
th hin ý thc sinh thái trong tác phm.
Mt s trong đó có th không phi ch yếu
là sáng tác sinh thái, ch cn bao hàm ý
thc sinh thái hoc có ý thc yêu mến t
nhiên rng ln thì đều có th gi là văn hc
sinh thái (hoc đưa vào nghiên cu văn hc
sinh thái).
Trong nhng năm gn đây, Trung Quc
đã nhiu ln thúc đẩy mc tiêu tiến ti môi
trường sinh thái cht lượng cao và coi
đó là mt chiến lược quc gia có ý nghĩa
quan trng. Các khái nim truyn thng
ca Trung Quc v t nhiên đã được tái
vn dng, nhưĐạo thun theo t nhiên”,
“Tri và người là mt”. Trung Quc cũng
ban hành mt s chương trình bo tn t
nhiên, chng hn như tuân th các tiêu
chun xanh.
Theo Lý Bnh Ngân (2020), văn hc
truyn thng được hiu là văn hc nhân
văn, là văn hc th hin môi trường xã hi,
phn ánh s sinh tn, s phn con người,
là ngôn ng t s da trên giá tr và li ích
ca con người. Lý Bnh Ngân đưa ra mt
cách hiu khác v văn hc sinh thái, đó là
“văn t s v tt c các đối tượng t nhiên
và cm xúc, th hin đời sng, bao gm c
con người; đối tượng và mc tiêu ca nó rõ
ràng rng hơn nhiu so vi văn hc truyn
thng” (Lý Bnh Ngân, 2020: 45).
Ngoài các quan nim nêu trên, còn
có mt s quan nim khác v văn hc
sinh thái. Chng hn: Bao L Na (2020)
cho rng, văn hc sinh thái sáng tác trên
cơ s quan đim và lp trường sinh thái,
đồng thi th hin din ngôn sinh thái, hình
thành ni hàm ch đề cơ bn ca sáng tác
văn hc sinh thái. Lý Bnh Ngân, Lý Cnh
Bình (2020) quan nim văn hc sinh thái là
t s mi v mi quan h gia con người
vi t nhiên. Theo Lý Thanh Tùng (2021),
văn hc sinh thái là văn hc liên quan đến
cái đẹp. Nhng năm gn đây, s phát trin
ca văn hc sinh thái càng mnh m, đề
tài cũng ngày mt đa dng. Vương Qunh
(2020) nhn định, văn hc sinh thái là văn
hc hành động”. Lý Cnh Bình (2020) quan
nim văn hc sinh thái là văn hc dùng ý
thc sinh thái t giác, phn ánh mi quan
h gia con người vi t nhiên.
3. Quá trình hình thành và phát trin
ca văn hc sinh thái Trung Quc
Văn hc sinh thái Trung Quc hình
thành t nhng năm 1980. S du nhp ca
các tư tưởng sinh thái và văn hc sinh thái
nước ngoài, cùng vi các vn đề ô nhim
môi trường do phát trin kinh tế đã dn
hình thành nên văn hc sinh thái Trung
Quc. T gia nhng năm 1980, mt s
nhà văn nhy bén ca Trung Quc đã bt
đầu chú ý đến nguy cơ sinh thái, thông qua
các sáng tác văn hc để cnh báo v tình
hình sinh thái ca nhân loi. Cho đến nay,
sáng tác văn hc sinh thái đương đại Trung
Quc đã tr thành mt trào lưu.
T sau khi đổi mi và m ca, Trung
Quc đã có mt s lượng ln tác phm văn
hc sinh thái. Văn hc sinh thái và thơ ca
địa lý khám phá nhng kh năng mi cho
văn hóa sinh thái đương đại, và sau đó kích
hot li sc sng vn có ca các yếu t cơ
bn ca văn hóa như t nhiên, sinh thái, giá
47
Vài nét v văn hc sinh thái…
tr, phm giá và cm xúc (Theo: Lý Nghĩa
Phong, Lý Dch Hân, 2020).
Cùng vi s phát trin ca nn văn
minh công nghip, các vn đề v môi
trường ngày càng tr nên ni cm, mt
s nhà văn đã bt đầu phn ánh và đặt câu
hi v cách x lý chính xác mi quan h
gia con người vi thiên nhiên và văn hóa
bn địa. Văn hc sinh thái khám phá căn
nguyên ca khng hong sinh thái. Đạo
đức, thm m và trách nhim xã hi ca
nhà văn được th hin trong sáng tác, có tác
dng khai sáng nht định trong vic định
hình li h sinh thái tâm linh và xây dng
mt nn văn minh sinh thái (Theo: Vương
Ngc Minh, Phùng Hiu Anh, 2020).
Do s hình thành và phát trin văn hc
sinh thái Trung Quc thiếu tính phân k
hay tiêu chí đánh du s kin và tác phm
cho nên có nhiu quan đim và cách phân
k khác nhau: Ngô Cnh Minh (2007) chia
làm 4 giai đon; Vy Thanh K (2004: 16)
chia làm 2 giai đon.
Theo Trương Hiu Cm (2013), gia
nhng năm 1980 là thi k manh nha ca
văn hc sinh thái Trung Quc mà đại din
là Sa Thanh, T Cương vi nhng báo cáo
văn hc. Vu Kiên có phong cách thơ ca
ca văn hc sinh thái tương đối mi m,
Cao Hành Kin th hin tư tưởng sinh thái
phong phú. Gia thp niên 90 ca thế k
XX là thi k đỉnh cao ca văn hc sinh
thái Trung Quc, các nhà văn Trung Quc
đã tr nên t giác, sáng tác mt s tác
phm văn hc mang ý thc sinh thái mi
m. Ngoài ra, s kin quan trng đánh du
s phát trin ca văn hc sinh thái Trung
Quc chính là tuyn tp tn văn sinh thái
ca Vĩ Ngn (1995) - mt nhà văn tiêu biu
viết v t nhiên đương đại.
Như trên cho thy, cách phân chia giai
đon ca văn hc sinh thái Trung Quc
ch là tương đối. Theo quan đim ca đa
s các nhà nghiên cu văn hc sinh thái
Trung Quc, có th chia lch s hình thành
và phát trin ca văn hc sinh thái Trung
Quc thành hai giai đon như sau:
(i) T gia thp niên 80 đến gia thp
niên 90 ca thế k XX
T nhng năm 1980, Trung Quc tiếp
nhn các loi trào lưu ca phương Tây,
trong đó trào lưu sinh thái hc cũng dn
xut hin. Các nhà nghiên cu ch yếu
làm công tác dch thut và gii thiu v
sinh thái hc phương Tây, và sinh thái hc
chưa có nh hưởng ln trong xã hi Trung
Quc. Cùng vi quá trình hin đại hóa
Trung Quc, mt s nhà văn Trung Quc
bt đầu nm bt được nhiu vn đề sinh
thái nghiêm trng và nhng vn đề xã hi
nhy cm nhưng chưa th hin rõ ý thc
sinh thái, mà điu h quan tâm ch là ý thc
v vn đề môi trường. Ch khi đối din vi
vn đề môi trường đang b tàn phá nghiêm
trng, các nhà văn Trung Quc mi nhn
thc được hết trách nhim và nghĩa v ca
người cm bút, theo đó là s chú ý ca xã
hi. Điu các nhà văn Trung Quc quan
tâm nht chính là môi trường sng ca con
người, cho nên Vy Thanh K gi các tác
phm văn hc sinh thái giai đon này là
“văn hc môi trường màu xanh nht” (Vy
Thanh K, 2004: 16), cách gi này tương
đối phù hp.
Nhìn chung, văn hc sinh thái Trung
Quc giai đon đầu có mt s đặc trưng:
(i) ý thc vn đề môi trường mi m; (ii)
tinh thn phn tư mnh m; (iii) n cha
trong quan nim nhân loi trung tâm. Qua
đó có th thy, sáng tác văn hc sinh thái
giai đon t gia nhng năm 1980 đến gia
nhng năm 1990 th hin ý thc đối vi
vn đề môi trường hết sc mnh m, ch ra
được nhng vn đề môi trường ca Trung
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 10.2024
48
Quc. Tiêu biu như các sáng tác và tiu
lun gn vi vn đề sinh thái Trung Quc
ca Sa Thanh; các bài thơ ca Vu Kiên; tác
phm Người rng ca Cao Hành Kin;...
T đó, văn hc sinh thái Trung Quc bt
đầu hình thành, nhưng phn ln các tác
phm mi ch th hin vn đề sinh thái
Trung Quc, khai thác vn đề môi trường
ca nhân loi. Nhà văn Mc Ngôn (1992)
cũng đã phát biu: “Nhà văn luôn luôn t
giác hoc không t giác ct lên tiếng nói
bo v t nhiên, bo v môi trường [...]”.
Tiếp theo, các nhà văn ln lượt chú ý
đến hành vi, tư tưởng ca con người, có s
hoài nghi, cht vn, cm khái v hin trng
cây xanh không ngng b thu hp li. Tòng
Duy Hi (1995: 70) tng cm thán: “chúng
ta dường như chưa tng trng cây xanh,
bo v màu xanh, nâng cao nhn thc cn
có...”. Trong báo cáo văn hc sinh thái, Lý
Thanh Tùng cho rng, cây ci to phúc
cho người đời sau. Các nhà văn đều xut
phát t góc độ tn ti ca nhân loi, coi cây
xanh là mt phn t quan trng trong h
sinh thái, có giá tr vi s tn ti ca con
người (Theo: Cao Húc Quc, 2014).
(ii) T nhng năm 1990 đến nay
Bt đầu t gia thp niên 90 ca thế
k XX, các tác phm triết hc sinh thái, tư
tưởng luân lý sinh thái, văn hc sinh thái
phương Tây được dch sang tiếng Trung
mt cách có h thng, nhà văn sinh thái
Trung Quc bt đầu t giác có ý thc sinh
thái, điu này dn dn được th hin trong
sáng tác ca h hết sc đa dng, phong phú,
bao gm c thơ ca, tn văn, tiu thuyết,
đồng thoi. Độc gi và các nhà nghiên cu
cũng chú ý hơn đến các tác phm văn hc
sinh thái.
Na cui nhng năm 1990, h ly ca
nn văn minh công nghip Trung Quc là
nhiu vn đề nghiêm trng đối vi môi
trường sinh thái. Nhiu nhà văn cho rng
đó là hin thc không nên trn tránh và s
xut hin ca văn hc sinh thái là mt hin
tượng văn hóa tt yếu, hin nhiên là mt
vn đề mi trong lch s văn hc đương
đại Trung Quc. Mt s nhà văn nhy bén
nm bt được vn đề sinh thái, bt đầu t
giác sáng tác văn hc sinh thái. Các tác
phm ca Triết Phu, Trương Vĩ, Vĩ Ngn,
Đỗ Quang Huy, Ôn Á Quân; thơ ca Vu
Kiên; báo cáo văn hc ca Lý Thanh
Tùng, Vương Tr An, T Cương gây s
chú ý ca gii văn hc và xã hi Trung
Quc. Nhiu nhà nghiên cu như Vương
Nc, Chu Tân Phúc, Dương T Mai cũng
nghiên cu sâu hơn v lý thuyết, phương
pháp, tư tưởng phê bình sinh thái phương
Tây. Đến đầu thế k XXI, người Trung
Quc không còn xa l vi thut ng sinh
thái, thut ng này cũng tr thành t khóa
được chú ý.
Mt trong nhng đặc trưng quan trng
ca văn hc sinh thái giai đon t nhng
năm 1990 đến nay là sáng tác v t nhiên
ca nhóm Trương Vĩ, Vĩ Ngn, nhng
sáng tác này đã th hin rõ nht đặc trưng
tư tưởng ca văn hc sinh thái. T đó, văn
hc sinh thái Trung Quc đạt được nhiu
thành tu mi. Trình Hng (2011) ch
phương thc viết v t nhiên: “tác gi
dùng ngôi nhân xưng th nht để miêu t
tri nghim ca bn thân vi t nhiên [...]
Sáng tác và phê bình hòa thành mt khi,
đã có sáng tác li có lý lun và phê bình”.
Tác phm ca Trương Vĩ, Vĩ Ngn dường
như viết v t nhiên nhưng để th hin s
tri nghim ca cá nhân v t nhiên, kết
ni quan đim t nhiên vi quan đim văn
hc. Vĩ Ngn là nhà văn tiêu biu cho văn
hc sinh thái Trung Quc đương đại. Tác
phm ca Vĩ Ngn gn vi tác phm văn
hc t nhiên ca phương Tây. Nhà văn như