
NGHIÊNCỨUGIAOVĂNHÓAVỀCHỦNGHĨAANHHÙNG
LÀSẢNPHẨMCỦAQUÁTRÌNHHÒANHẬPTRONG
TIỂUTHUYẾT"MƯAĐỎ"VÀCHỦNGHĨAANHHÙNG
LÀSẢNPHẨMQUÁTRÌNHĐỒNGHÓATRONG
TRUYỆNNGẮN"NGƯỜITÌNHSÔNGTRÀBỒNG"
PhạmThịQuỳnhTrâm
DODSDXX25,
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:04/07/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:08/01/2026
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:22/01/2026
DOI:10.59266/houjs.2026.1112
Tómtắt:Nghiêncứunhằmtìmrađặcđiểmcủachủnghĩaanhhùngthôngquaphân
tíchnhânvậtHồngtrongtiểuthuyếtMưađỏcủaChuLaivàMaryAnneBelltrongtruyện
ngắnNgườitìnhsôngTràBồngcủaTimO’Brien.Bằngviệcápdụngphươngphápngônngữ
họcngữliệuvàphântíchnộidung,nghiêncứuchỉratínhanhhùngởnữgiớilàsảnphẩm
củanhữngquátrìnhvănhóakhácnhauởnhữngbốicảnhkhácnhau.Cácquátrìnhnàybao
gồmquátrìnhhòanhậpvàquátrìnhđồnghóa,đượcthểhiệnthôngquasựbiếnđổivềngoại
hình,tâmlývàvaitròtrongchiếntranh.Kếtquảnghiêncứucóthểphụcvụchocácnghiên
cứuliênngành,quađómanglạihiểubiếtsâusắchơnvềtácđộngcủachiếntranhđốivới
nạnnhânlàphụnữvàgópphầnphávỡđịnhkiếngiới,khuônmẫugiớiápđặtlênphụnữ.
Từkhóa:chủnghĩaanhhùng,đồnghóa,hòanhập,nữanhhùng
TrườngĐạihọcHàngHảiViệtNam
I.Đặtvấnđề
Quá trình hình thành và phát triển
của chủ nghĩa anh hùng (CNAH) là quá
trìnhvậnđộng,biếnđổiliêntục(Scheipers,
2014).Hìnhtượnganhhùng(AH)thayđổi
quacácthờikỳ:từcácbánthần,chiếnbinh
vớisứcmạnhphithườngtrongthầnthoại,
cácvịthánh,kẻtửvìđạo,thầytusẵnsàng
hiếndângchoChúatrời,cácchínhkhách,
họcgiả,nghệsĩđạtthànhtựulớnđếnnhững
kẻmộngmơ,nổiloạnmuốnkhẳngđịnhcái
tôiđộcnhất.Trongđờithường,AHcònlà
nhữngngườibìnhdịđượctônvinhvìlòng
hàohiệp,sựtửtế,vàđấutranhvìcônglý
(Farley, 2011).Tuynhiênnhững hình ảnh
nàychủyếugắnvớinamgiới.Dùcácxãhội
hậuhiệnđạiđãcôngnhậnvaitròcủaphụ
nữ,khôngthểphủnhậnrằngphụnữthường
bị phớt lờ hoặc đóng khung trong những
khuônmẫutruyềnthống(Frisk,2019).
Trongnghiêncứunày,CNAHtrong
vănhọcđượcđặtdướigócnhìnvềgiớivà

giaovănhóa,phávỡcáckhuônmẫugiới
lạchậuđặcbiệttrongchiếntranh,đồngthời
nhấn mạnh sự khác biệt sâu sắctrong tư
duyhoànthiệnđạođứcthôngquahòanhập
tậpthểcủaphươngĐôngvớisựpháhủy
tâmlý,khủnghoảnghiệnsinhcủaphương
Tây.Quađó,nghiêncứucungcấpcáinhìn
toàndiệnhơnvềvaitròcủanữgiớitrong
chiếntranh cũngnhưtácđộng của chiến
tranhlêncácquátrìnhvănhóa(QTVH).
II.Cơsởlýthuyết
2.1.Chủnghĩaanhhùng
2.1.1.Kháiniệmvàđặcđiểm
AHthườnglàcácvĩnhân-những
nhânvậtquantrọngcótàinăngvàýchí
mạnhmẽ,mangđếncácchuyểnbiếnxã
hội hoặc đấu tranh cho những hạn chế
ápđặtlêncánhân(Frisk,2019).Họdám
liềumạngvìlýtưởngđạidiệncholợiích
chungởcấpđộcaohơnnhưchínhtrịhay
đạođức.AHcònđượcmôtảvớitínhtự
chủđạođức,tựtạoracácgiátrịcủariêng
mìnhthayvìchỉhànhđộngtheocácgiátrị
xãhội,thậmchíchệchhướngkhỏicáccấu
trúcđạođứcđó(Scheipers,2014).
Đặc trưng cốt lõi củaAH là lòng
dũngcảmvàtinhthầndámhysinhthân
mình: sẵn lòng giúp đỡ người khác, bất
chấpnguycơthươngtíchhaythiệtmạng
-cấpđộcaonhấtcủalòngtrắcẩn,sựtử
tế, đồng cảm, lòng vị tha (Farley, 2011;
Frisk,2019).
2.1.2. Chủ nghĩa anh hùng trong
vănhóaphươngTâyvàphươngĐông
Sun(2024)sửdụnglýthuyếtvềtự
diễngiải(self-construal)đểchỉrasựkhác
biệtvềCNAHtronghainềnvănhóa:
VănhóaphươngTâykhuyếnkhích
tự diễn giải độc lập (independent self-
construal) với “ngã” (self) là duy nhất,
khác biệt. CNAH phương Tây thường
mang tính cá nhân, nhấn mạnh sự phản
khángtrướcsaitrái,ápbứcvàđấutranh
vìcôngbằng.Ngượclại,vănhóaphương
Đông thúc đẩy diễn giải phụ thuộc lẫn
nhau(interdependentself-construal)trong
đócáitôiliênkếtvớicộngđồng.CNAH
phươngĐônglàhiệnthâncủachủnghĩa
tậpthể,đềcaolòngyêunước,nhấnmạnh
sựhòahợp,cânbằngvềđạođứctrongcác
mốiquanhệ(Shen,2025).Dùtươngđồng
về nguyên tắc đạo đức và hướng phát
triển,chúngkhácnhauvềgiátrịnềntảng,
khuônkhổhànhvi,độnglựcxãhộivàđúc
kếtmangtínhbiểutượng(Shen,2025).
2.1.3.Nữanhhùng
Cácmôhìnhnguyênmẫumôtảphụ
nữvớivaitròngườimẹ,ngườivợ,nàng
thơbịchỉtríchvìđịnhnghĩaphụnữdựa
trênvaitròvàkỳvọngtrongmốiquanhệ
với nam giới, trói buộc họ trong khung
kháiniệmvàquyếtđịnhvềmặtsinhhọc
(Frontgia, 1991; Frisk, 2019). Các mô
hìnhsau này bắtđầu côngnhậnnữAH,
cho rằng mỗi người đều có tiềm năng
trởthànhAH vàcóquyềnlựachọn dựa
trênnhucầuvàmongmuốncủabảnthân
(Bolen&Steinem,1984).
NữAH cũng dũng cảm và hysinh
nhưđànông(Frisk,2019),đạidiệnchomột
xãhộikhuyếnkhíchtínhđộclập,tựkhẳng
định,cũngphảiđốimặtvớicácnhiệmvụ,
trởngạivànguyhiểm.Thànhtựuđạtđược
làkiếnthức,sứcmạnhvàýthứcmớivềthế
mạnhvàquyềnlựccánhânsaukhikhám
phá,pháttriểnvàhợpnhấtcáckhíacạnh
củabảnthânvàomộtnhâncáchtoàndiện
vàphứctạp(Frontgia,1991).
2.2.Hòanhậpvàđồnghóa
Đồnghóa
Đồng hóa là quá trình một chiều
trongđómộtnhóm/nềnvănhóathiểusố

trởnêntươngđồngvớinhómđasốhoặc
hoàn toàn tự biến đổi,tiếp nhận cácgiá
trị,hànhvi,niềmtincủamộtnhómchiếm
ưuthếmàkhônggâyảnhhưởngđếnvăn
hóasởtại(Kivisto,2015).Quátrìnhnày
thườngdẫnđếnviệcđánhmấtbảnsắcvăn
hóabanđầu(Gordon,2015).Cácgiaiđoạn
củaquátrìnhđồnghóabaogồm:(1)hòa
nhậpvàocácmốiquanhệxãhộicơbản
vớinhómchiếmưuthế, (2) sựbiếnmất
củabảnsắcdântộchaybảnsắctậpthể,
(3)sựxóabỏbảnsắcdântộcchủquanhay
bảnsắccánhân(Morawska,2015).
2.2.2.Hòanhập
Hòa nhập là quá trình hai chiều
trongđócáccánhân/nhómhợpnhấtvào
mộtxãhộikhácmàvẫngiữđượccácyếu
tốvănhóavàbảnsắcriêng;nềnvănhóa
sởtạivànềnvănhóathiểusốthíchnghi
vàảnhhưởnglẫnnhau(Macleod,2021).
Chao và Moon (2005) cho rằng
trongquátrìnhhòanhập,cácbảnsắctập
thểđượccơcấutheobốncách:
-Bảnsắcthốngnhấtđượctạoratừsự
giaothoahoặckếthợpcácbảnsắc,trong
đónhómthiểusốvẫnduytrìcáctậpquán
vănhóa,ngônngữvàtínngưỡngriêng.
-Bảnsắcvănhóachủđạotậptrung
vàobảnsắcchínhvàloạitrừcácbảnsắckhác
-Côngnhậntínhđadạngvềbảnsắc
nhómvàsápnhậpcácbảnsắcvănhóa.
- Phân tách các bản sắc văn hóa
khôngcóđiểmchungbịphântách.
III.Phươngphápnghiêncứu
3.1.Phươngphápnghiêncứu
Trong nghiên cứu này, kỹ thuật
so sánh ngữ liệu và từ chìa khóa trong
phươngphápngônngữhọcngữliệuđóng
vaitròchủđạo.Cụthể,dựatrêndữliệu
đầurađượctổnghợptừ41.227từtrong
NgườitìnhsôngTràBồngvà149.046từ
trongchương5,7,11,17,20,22,25,26,
38 và đoạn kết trong Mưa đỏ, tần suất
xuấthiệncủatừ,cụmtừmôtảnhânvật
MaryAnneBellvàHồngđượcđolường
thông qua việc sử dụng 02 phần mềm
trựctuyếnWordFrequencyAnalyservà
WriteWords.Ngoàira,nghiêncứuphân
tíchvàsosánhquátrìnhbiếnđổicủahai
nhân vật theo các phạm trù: giai đoạn,
cách thức, vai trò giới để tìm ra thông
điệpvềđốitượng.
3.2.Phươngtiệnnghiêncứu
Nghiên cứu sử dụng các ngữ liệu
vănbảnsau:
(1)TiểuthuyếtMưađỏcủaChuLai
(NhàxuấtbảnQuânđộinhândân,2025)
(2) Truyện ngắnSweetheart of the
SongTraBongtrongtậptruyệnThethings
theycarriedcủaTimO’Brien(Nhàxuất
bảnHoughtonMiinHarcourt,2009)
(3) Bản dịch Người tình sông Trà
BồngtrongtậptruyệnNhữngthứhọmang
(NhàxuấtbảnVănhọc,2011)
IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận
Tiểu thuyết Mưa đỏ lấy bối cảnh
cuộc chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị
năm 1972. Hồng là sinh viên văn khoa
mộttrườngĐạihọctạiHuế,gáclạiviệc
họcđểvàomặttrận,làmnhiệmvụláiđò
đưabộđộivượtsôngkiêmytá.
Truyện ngắn Người tình sông Trà
Bồng kểlạitrảinghiệm thamgiachiến
tranh Việt Nam tại Quảng Ngãi (1968-
1970) của tác giả. Mary Anne Bell,
mườibảytuổi,mớitốtnghiệptrunghọc,
là người tình của sĩ quan quânyMark
Fossie,đượcđưasangViệtNamvàsống
cùng gã tại một trung tâm cứu thương
trênvùngnúiphíaTâyChuLai,gầnlàng
TràBồng.

4.1.Sựthayđổivềngoạihình
Hainhânvậtnữchínhtronghaitácphẩmsởhữunhữngđặcđiểmngoạihìnhnổibật
sauđây:
Bảng1.Tầnsuấtxuấthiệntừ,cụmtừmiêutảngoạihìnhHồngvàMaryAnneBell
Nhânvật Từ,cụmtừ Từvị Từloại Tầnsuất
xuấthiện(%)
Sốlần
xuấthiện
Hồng
đẹp,xinhđẹp
vẻđẹp,cáiđẹp đẹp Danhtừ
Tínhtừ 0,01
mắt,đôimắt,ánhmắt
nhìn,cáinhìn
mắt
nhìn
Danhtừ 0,01
dáng,dánghình dáng Danhtừ 0,003
giọng,tiếngnói giọng
tiếng Danhtừ 0,003
Mary
Anne
Bell
culottes
sweater
jeans
ats
skirt
blouse
top
culottes
sweater
jean
at
skirt
blouse
top
Danhtừ 0,039
sexy
pretty
young
cute
attractive
innocent,pure,
immature,naive
silly
friendly
sexy
pretty
young
cute
attractive
innocent,pure,
immature,naïve
silly
friendly
Tínhtừ 0,039
eyes
stare
gazed
eye
stare
gaze
Danhtừ
Độngtừ 0,032
voice
pitch
sound
voice
pitch
sound
Danhtừ 0,017
hair
blonde
hair
blonde Danhtừ 0,012
legs leg Danhtừ 0,007
complexion complexion Danhtừ 0,002
Cáctừngữchủđạo“đẹp”cùngđặc
tảđôimắtđượcsửdụngvớitầnsuấtlớn,
khônglặpđilặplạimàphảnánhsựbiến
đổiquatừnggiaiđoạn.
VớivẻđẹpÁĐôngvượtlênýthức
hệ,Hồnghiệnranhư“thiênsứ”,“đẹpđến
naolòng”-đâylànhữngtừngữmiêutả
mangtínhchấtlýtưởnghóavàlãngmạn
hóa,thiênvềcảmxúcvàsựngưỡngvọng.
Trải quadiễnbiến củacuộc chiến,nước
dacôchuyểnmàuxanhsạm,gươngmặt
tiềutụy,giọngtrầmhơn,thoángmệtmỏi,

đôimắtkhôngcòn“longlanh”mà“hun
hút”,“vờivợi”,“mênhmông”,chứađựng
“muộn phiền”; cô được “trận mạc” tôi
luyện, trui rèn, “đẹp ra”, “rắn rỏi hơn”.
Sự thay đổi này cho thấy sự kham khổ,
khốcliệt của chiến trườngnhưngkhông
độtngột,hoàntoànhaycóchủđíchmàlà
hệquảtấtyếucủachiếntranh.Hồngvẫn
làchínhmìnhnhưngkiêncường,trưởng
thànhhơn.
Ngược lại, từ ngữ miêu tả Mary
mangtínhhiệnthựcvàcụthểthôngqua
các chi tiết vềngoại hình và trangphục
đậmchấtphươngTây,nhấnmạnhsựlạc
lõng giữa bối cảnh rừng rú chết chóc.
Từmộtthiếunữtrẻtrung,ngâythơ,hồn
nhiên, cô biến dị hoàn toàn: “đội mũ đi
rừng”,“mặcđồnhàbinhxanhlácâyđầy
bùnđất”,da “đennhẻmmuộithan”,“đi
chân đất”, “cắt tócngắn”, “đeo vòngcổ
bằnglưỡingười”.Đặcbiệt,cặpmắtxanh
dương, xanh lơ “ngời sáng” - đặc điểm
ngoạihìnhtiêubiểucủathiếunữphương
Tâytrởnên“trốngrỗng”,“vôcảm”,“thờ
ơ”, “màu xanh rừng già” hòa lẫn vào
khônggianrừnggiàViệtNam,cảnhbáo
vềbiếnđộngtrongtâmlýnhânvật.
4.2.Sựthayđổivềtâmlý
Nhân vật Hồng có tính nhất quán,
xuyên suốt tác phẩm: mạnh mẽ, cương
nghị,dũngcảm(thẳngthắnphêphán,ánh
nhìntrựcdiện,khôngchịukhuấtphụcvà
sợhãitrướckẻ địch,dõng dạc tuyênbố
mốiquan hệ, sánh vai nganghàng cùng
ngườiđànôngcủamình).Cácchitiếtđặc
tảđôimắt“chứacảlửavànước”,“cháy
sáng một đốm lửa bên trong như không
thểdậptắt”thểhiệnnétđẹpmangcảtính
namvànữ,cươngvànhu-sựkếthợpgiữa
ýchíquậtcường,quyếttâm,khátvọngsục
sôivàcảmxúc,trựcgiác,phẩmchấtdịu
dàng.Côvẫn giữđượcnét đẹptâmhồn
thuầnkhiếtvốncótrongchiếntranhkhốc
liệt, khiến đối phương cảm thấy “cảm
phục”và“yêuthương”.
Ngược lại, Mary thay đổi toàn
diện và cực đoan từ một cô gái ngây
thơ, mộng mơ dầnbị chiếntranh “nuốt
chửng”. Từ đầu, tiềm năng của cô sớm
được nhận ra: “không phải đứa con nít
rụtrènhút nhát”,“thoải máitự nhiên”,
“tòmò”,“thôngminhsắcsảo”,“ghinhớ
nhanh”, “chú tâm”, “cọp cái thứ thiệt”,
“ruộtkhủnglong,ócchuộtnhắt”,“sẽhọc
ratrò”,họccáchdùngsúngvàkhôngsợ
máu.NhữnglầnbỏđicùngđámMũNồi
Xanhrồitrởvềcăncứ,côtrảiquaxung
độtnộitâmdữdội,khôngthểgiấugiếm
sự“giảtạo”khicốtỏra“nhumì”,thuần
phục,trởnên“trốngrỗng”như“hồnma
phảngphất.”Cuốicùng,côdứtkhoátlột
bỏcáivỏcũ,từchốiquayvềMỹ,chốibỏ
quákhứ,gốcrễvàtìmthấybảnngã“vô
cảm”,“nguyhiểm”,“sẵnsànggiếtchóc”
đếnmứckhôngainhậnra,thậmchíkinh
ngạc, khó hiểu và sợ hãi. Các cụm từ
“biếnmấtbêntrongchínhmình”,“không
trởlạihoàntoàn,khôngphảitoànbộả”,
“biếtchínhxácemlàai”,“thâmnhậpsâu
hơnvàobíẩncủachínhmình”,“mấthút
trongchínhmình”phảnánhrõnétham
muốn khám phá bản thân, thấu hiểu về
“ngã” - đặc trưng trong chủ nghĩa cá
nhânphươngTây.Quátrìnhnàykhiếncô
dầntừbỏcácgiátrị,hànhvibanđầu,xóa
bỏbảnsắccánhânđểtiếpnhậnlốisống
hoangdã,bảnnăng,hòanhậphoàntoàn
vàomôitrườngchiếntranh,khiếnngười
khác xót thương, kinh hãi trước sự tha
hóarùngrợn.Đángchúý,chitiếtMary
“biếnmất”và“băngquaphíabênkia”có
thểhiểulàvượtquaranhgiớitâmlývà
ranhgiớivănhóađểtrởthành“mộtphần
củavùngđấtnày”.

