
GÓC NHÌN VỀ XUẤT BẢN
Sự Phát Triển của Văn học Khoa học Viễn tưởng Trung Quốc — Suy ngẫm
từ Tam Thể
Bài viết của / Trâu Úy Linh, Quách Tinh Tinh
TÓM TẮT. Sự thành công của Tam Thể đã thúc đẩy sự phát triển của văn học
khoa học viễn tưởng (KHVT) Trung Quốc, với lượng độc giả tiếp tục tăng và
tầm ảnh hưởng không ngừng mở rộng. Tuy nhiên, mức độ chấp nhận của công
chúng đối với văn học KHVT Trung Quốc vẫn còn thấp, việc vận hành công
nghiệp hóa cần được tăng cường, và truyền bá xuyên văn hóa cần chú trọng
chiến lược. Trong tương lai, cần tận dụng việc quảng bá khoa học phổ thông
(KHPT) để nâng cao tỷ lệ đọc và mức độ chấp nhận của người dân đối với văn
học KHVT ; tăng cường mô hình “Xuất bản KHVT +” để thúc đẩy ngành công
nghiệp KHVT lớn mạnh ; và cải tiến phương pháp truyền bá nhằm giúp văn học
KHVT Trung Quốc vươn ra thế giới tốt hơn.
Từ khóa: Tam Thể; Văn học KHVT Trung Quốc; Quảng bá KHPT; Truyền bá
văn hóa.
Đơn vị Tác giả: Trâu Úy Linh, Học viện Nhân văn và Truyền thông, Học viện
Truyền thông Mạng, Đại học Tài chính và Kinh tế Quảng Đông; Quách Tinh
Tinh, Học viện Nhân văn và Truyền thông, Học viện Truyền thông Mạng, Đại
học Tài chính và Kinh tế Quảng Đông.
Dự án Tài trợ: Bài viết này là kết quả nghiên cứu giai đoạn của Đề tài thuộc Bộ
Giáo dục (22YJA860010).
1. Lịch sử Phát triển và Sự Phồn vinh Sơ bộ của Văn học KHVT Trung
Quốc
Sự khởi đầu của văn học KHVT Trung Quốc có thể truy ngược về năm 1904,
được đánh dấu bằng sự ra đời của tiểu thuyết KHVT đầu tiên của Trung Quốc là
Tiểu thuyết Thuộc địa Mặt trăng do Hoang Giang Điếu Tẩu sáng tác. So với
phương Tây, văn học KHVT Trung Quốc khởi đầu muộn, phát triển khá gập
ghềnh. Tuy nhiên, theo thời gian, tiểu thuyết KHVT Trung Quốc dần thể hiện
sức hấp dẫn và tiềm năng độc đáo, giành được ngày càng nhiều danh tiếng trên
trường quốc tế.
Sự thành công của Tam Thể là một sự kiện mang tính đại diện và là nút then chốt
trong thành công chung của văn học khoa học viễn tưởng (KHVT) Trung Quốc.
Ngày 24 tháng 8 năm 2015, nhà văn Trung Quốc Lưu Từ Hân đã giành Giải

Tiểu thuyết Xuất sắc nhất tại Lễ trao giải Hugo của Hội nghị KHVT Thế giới lần
thứ 73 nhờ tiểu thuyết KHVT Tam Thể, thành tựu này đánh dấu việc văn học
KHVT Trung Quốc đã thành công bước ra thế giới và được quốc tế công nhận.
Ngày 15 tháng 1 năm 2023, bộ phim truyền hình chuyển thể từ tiểu thuyết Tam
Thể sau khi phát sóng đã nhanh chóng nhận được sự tán dương rộng rãi và phản
hồi nhiệt liệt. Tính đến tháng 2 năm 2024, bộ phim truyền hình Tam Thể đạt 8.7
điểm trên Douban, gặt hái thành công lớn cả về danh tiếng lẫn tỷ suất người
xem. Có thể nói, sự xuất hiện của Tam Thể chắc chắn là một cột mốc quan trọng
trong lịch sử phát triển văn học KHVT Trung Quốc, trở thành một lực lượng
then chốt thúc đẩy văn học KHVT Trung Quốc tiến lên một sân khấu rộng lớn
hơn nhờ sức hấp dẫn tự sự độc đáo, tư duy khoa học sâu sắc và ảnh hưởng xã
hội sâu rộng.
Từ góc độ tiến hóa lịch sử, sự phát triển của văn học KHVT Trung Quốc có thể
được chia đại khái thành năm giai đoạn sau:
1. Giai đoạn Nảy mầm và Phát triển Sơ bộ. Giai đoạn từ cuối triều Thanh,
đầu Dân Quốc đến trước thềm thành lập Tân Trung Quốc năm 1949 là
giai đoạn nảy mầm và phát triển sơ bộ của văn học KHVT Trung Quốc.
Trong giai đoạn này, văn học KHVT chủ yếu được sử dụng như một công
cụ giáo dục thanh niên tìm hiểu khoa học, phần lớn là tài liệu khoa học
phổ thông. Sau khi tiểu thuyết KHVT ra đời, các tạp chí tiểu thuyết lớn
lúc bấy giờ dần bắt đầu đăng tải tiểu thuyết KHVT.
2. Giai đoạn Thăm dò. Giai đoạn từ khi Tân Trung Quốc thành lập năm
1949 đến năm 1976 là giai đoạn thăm dò của văn học KHVT Trung Quốc.
Trong thời kỳ đầu của giai đoạn này, sáng tác KHVT phát triển mạnh mẽ,
văn học KHVT tràn đầy sức sống. Trong thời kỳ sau của giai đoạn này,
văn học KHVT Trung Quốc đã phải đối mặt với nhiều thăng trầm.
3. Giai đoạn Phục hồi. Giai đoạn từ năm 1977 đến năm 1984 là giai đoạn
phục hồi của văn học KHVT Trung Quốc. Cùng với việc đề xuất cải cách
mở cửa, tiểu thuyết KHVT một lần nữa nhận được sự quan tâm và coi
trọng của xã hội. Các tác giả kỳ cựu nối lại sáng tác, và các tác giả mới
liên tục xuất hiện. Các tác phẩm KHVT trong giai đoạn này chủ yếu xoay
quanh các chủ đề về khoa học và tương lai, thu hút một lượng lớn độc giả
và thúc đẩy sự trỗi dậy của làn sóng KHVT.
4. Giai đoạn Phát triển và Phồn vinh Sơ bộ. Giai đoạn từ năm 1985 đến
năm 2011 là giai đoạn phát triển và phồn vinh sơ bộ của văn học KHVT
Trung Quốc. Với việc thiết lập và phát triển kinh tế thị trường, một môi
trường văn học thoải mái và tốt đẹp đã tạo ra cơ hội mới cho sự phát triển
của văn học KHVT Trung Quốc. Một lượng lớn tiểu thuyết KHVT với các

chủ đề khác nhau bắt đầu xuất hiện, và các lực lượng sáng tác mới tiếp tục
hoạt động tích cực.
5. Giai đoạn Đổi mới và Đột phá. Giai đoạn từ năm 2011 đến nay là giai
đoạn đổi mới và đột phá của văn học KHVT Trung Quốc. Trong giai đoạn
này, văn học KHVT thể hiện nhiều đặc điểm nổi bật như đa dạng hóa,
quốc tế hóa, tích hợp công nghệ và văn học, mở rộng đối tượng độc giả,
và hợp tác xuyên lĩnh vực.
Cùng với sự phát triển không ngừng của xã hội và công nghệ, văn học KHVT tại
Trung Quốc đã đón nhận sự phát triển mới, chủ yếu thể hiện qua hai đặc điểm
sau:
1. Lượng độc giả văn học KHVT Trung Quốc tiếp tục tăng Với sự bùng nổ
của bộ phim điện ảnh Lưu lạc địa cầu trong dịp Tết Nguyên đán 2019, văn học
KHVT đã được truyền bá và công nhận rộng rãi hơn tại Trung Quốc. Thành
công của bộ phim này không chỉ thúc đẩy sự phát triển hơn nữa của tiểu thuyết
KHVT Trung Quốc mà còn khơi dậy sự hứng thú của nhiều người hơn đối với
văn học KHVT, ngày càng có nhiều độc giả bắt đầu quan tâm và yêu thích các
tác phẩm KHVT. Sau đó, bộ phim truyền hình Tam Thể được công chiếu năm
2023 đã tiếp tục thúc đẩy sự gia tăng độc giả của văn học KHVT Trung Quốc.
Xét về tổng thể, mặc dù phiên bản phim truyền hình Tam Thể ban đầu chủ yếu
thu hút giới KHVT và cộng đồng fan nguyên tác, nhưng thông qua việc phát huy
hiệu ứng liên kết với phim điện ảnh Lưu lạc địa cầu, đối tượng độc giả của nó
đã tăng lên đáng kể. Tính đến ngày 14 tháng 2 năm 2023, doanh số bán sách
Tam Thể và Lưu lạc địa cầu đã tăng khoảng 56% so với trước khi phim ảnh
được phát sóng. Trong vòng chưa đầy 25 ngày, đã có hơn 1.500 bản tác phẩm
liên quan của Lưu Từ Hân được bán ra. Bản gốc Tam Thể giữ vững vị trí TOP1
trên bảng xếp hạng được yêu thích của QQ Reading, với hơn 1.67 triệu người
thêm cuốn sách vào giá sách, và lượng tìm kiếm từ khóa “Tam Thể” trên trang
đã tăng vọt 6 lần. Những dữ liệu này không chỉ phản ánh mức độ chấp nhận và
yêu thích ngày càng tăng của độc giả đối với văn học KHVT Trung Quốc mà
còn chứng minh vai trò thúc đẩy tích cực của phiên bản phim truyền hình Tam
Thể trong việc mở rộng tầm ảnh hưởng của văn học KHVT.
Đồng thời, các nền tảng trực tuyến đã cung cấp sự hỗ trợ mạnh mẽ cho việc
truyền bá nội dung và mở rộng đối tượng độc giả của văn học KHVT. Phiên bản
phim truyền hình Tam Thể đã sử dụng chiến lược tiếp thị đa dạng trên nền tảng,
đặc biệt là các hoạt động khoa học phổ thông trực tuyến hợp tác với các chuyên
gia, điều này không chỉ giúp khán giả phổ thông hiểu sâu hơn về thế giới khoa
học trong Tam Thể một cách hiệu quả mà còn thúc đẩy sự phổ cập hơn nữa của
văn học KHVT ở một mức độ nhất định. Ngoài ra, Tam Thể còn hợp tác đặc biệt
với tạp chí Thiên văn Quốc gia Trung Quốc, mời nhiều chuyên gia từ Viện Khoa

học Trung Quốc cùng nhau ra mắt Báo cáo Giải mã Giảm chiều, giải thích Tam
Thể và kiến thức vũ trụ liên quan cho khán giả, thu hút sự chú ý và tương tác của
nhiều người hâm mộ và những người yêu thích thiên văn học.
2. Ảnh hưởng của văn học KHVT Trung Quốc tiếp tục mở rộng Là một
trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học KHVT Trung Quốc, Tam Thể không
chỉ thể hiện nội hàm tư tưởng sâu sắc mà còn mở rộng tầm ảnh hưởng của văn
học KHVT Trung Quốc. Các tiểu thuyết KHVT như Tam Thể và Lưu lạc địa cầu
đã được dịch và xuất bản bằng nhiều ngôn ngữ, nhận được sự quan tâm và khen
ngợi rộng rãi trên trường quốc tế. Điều này không chỉ giúp nhiều độc giả nước
ngoài hiểu hơn về hiện trạng phát triển của văn học KHVT Trung Quốc mà còn
thiết lập một hình ảnh tốt đẹp cho các tác giả KHVT Trung Quốc trên sân khấu
quốc tế. Ngày 21 tháng 8 năm 2016, tác phẩm Gấp Bắc Kinh của nhà văn
KHVT Trung Quốc Hách Cảnh Phương đã giành Giải Tiểu thuyết Trung thiên
Xuất sắc nhất tại Giải Hugo lần thứ 74. Ngày 21 tháng 10 năm 2023, tác phẩm
Họa sĩ Thời không của nhà văn KHVT Trung Quốc Hải Nha đã giành giải “Tiểu
thuyết Trung thiên Xuất sắc nhất” tại Giải Hugo lần thứ 81 , cho thấy ngày càng
nhiều tác giả và tác phẩm KHVT Trung Quốc đang tiến ra thế giới.
Thành công vĩ đại của Tam Thể đã thúc đẩy sự phát triển công nghiệp hóa của
văn học KHVT Trung Quốc, thu hút nhiều người hơn quan tâm và tham gia vào
việc sáng tác và xuất bản văn học KHVT. Tại lễ trao giải Ngân Hà KHVT Trung
Quốc lần thứ 34 vào ngày 19 tháng 10 năm 2023, có 6 tác phẩm lọt vào “Danh
sách Tiềm năng Giá trị Chuyển thể IP Văn học KHVT Trung Quốc”, thể hiện
đầy đủ sức mạnh sáng tạo và tiềm năng IP của văn học KHVT. Văn học KHVT
Trung Quốc không chỉ có sách mà còn có sự phát triển các sản phẩm phái sinh
IP như phim hoạt hình, phim truyền hình, và kịch phát thanh. Nó không chỉ
được độc giả và khán giả trong nước yêu thích sâu sắc mà còn giành được sự
công nhận và khen ngợi rộng rãi trên thị trường điện ảnh và truyền hình quốc tế.
Theo thống kê, chỉ riêng doanh số toàn cầu của loạt sách Tam Thể đã vượt 30
triệu bản , và số lượng khán giả của các tác phẩm điện ảnh, truyền hình liên
quan được tính bằng hàng trăm triệu.
2. Những Thách thức mà Văn học KHVT Trung Quốc đang Đối mặt
Từ thành công của Tam Thể, sự phát triển của văn học KHVT tại Trung Quốc đã
đạt được những bước tiến đáng kể. Nó không chỉ tạo ra ảnh hưởng sâu rộng
trong nước mà còn đạt được thành tích tốt trong truyền bá quốc tế, đặt nền móng
cho sự phát triển và phồn vinh hơn nữa của văn học KHVT Trung Quốc. Tuy
nhiên, tỷ trọng của văn học KHVT Trung Quốc trong thị trường sách và ngành
công nghiệp điện ảnh, truyền hình hiện vẫn tương đối nhỏ, chủng loại sách
KHVT còn ít, việc chuyển thể gặp khó khăn, và sự phát triển của văn học KHVT
Trung Quốc đang đối mặt với nhiều thách thức.

1. Mức độ chấp nhận của độc giả vẫn còn thấp Tiểu thuyết KHVT có ngưỡng
đọc giả tương đối cao, đòi hỏi người đọc phải có kiến thức khoa học và nhận
thức về KHVT tương đối cao, đồng thời có ý muốn khám phá khoa học. Mặc dù
phim truyền hình Tam Thể tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tác của Lưu Từ Hân,
nhưng nó đã không nhận được sự công nhận phổ biến trong giới khán giả trong
nước do bầu không khí hồi hộp đậm đặc và các yếu tố khoa học phức tạp.
Dữ liệu thống kê người dùng xem phim từ nền tảng Tencent Video cho thấy: Tỷ
lệ người xem có trình độ học vấn cao của phim truyền hình Tam Thể cao hơn
6.4% so với các phim truyền hình khác; tỷ lệ người dùng có bằng Thạc sĩ thâm
nhập cao nhất, và tỷ lệ hoàn thành phim của người dùng có bằng Tiến sĩ là tốt
nhất. Đối với một bộ phận khán giả, các khái niệm khoa học quá phức tạp và
bầu không khí hồi hộp làm tăng độ khó khi xem, khiến họ không thể hiểu và
thưởng thức trọn vẹn cốt truyện. Vì vậy, xuất bản văn học KHVT Trung Quốc
cần tăng cường nghiên cứu và phân tích thị trường trong nước, tìm hiểu nhu cầu
và sở thích của độc giả, sáng tác ra các tác phẩm KHVT phù hợp với nhu cầu thị
trường.
Văn học KHVT, với tư cách là một thể loại văn học hướng tới tương lai, luôn là
một phương tiện quan trọng cho trí tưởng tượng, đại diện cho khát vọng tiến bộ
và sự mong mỏi về tương lai của con người. Có học giả cho rằng, trong thời đại
toàn cầu hóa ngày nay, sức tưởng tượng đã trở thành một trong những yếu tố
mang tính chiến lược ảnh hưởng đến sức mạnh mềm văn hóa. Mặc dù hiện nay
vẫn còn nhiều tranh cãi về định nghĩa của văn học KHVT, nhưng giới KHVT đã
đạt được sự đồng thuận rằng văn học KHVT cần có ý thức khoa học cơ bản, tinh
thần khám phá mạnh mẽ và sự tưởng tượng khoa học táo bạo, điều này cũng
ngày càng được nhiều người công nhận. Nhận thức khoa học, hứng thú khoa
học, kiến thức khoa học, tinh thần khám phá, năng lực khám phá, v.v., cấu thành
nên trình độ khoa học cơ bản của con người. Trình độ khoa học là nền tảng cho
tưởng tượng khoa học và thực tiễn khoa học, và tăng cường quảng bá KHPT là
một trong những phương tiện quan trọng để bồi dưỡng và nâng cao trình độ
khoa học của toàn dân. Chỉ khi có trình độ khoa học cao, độc giả mới có thể đọc
và hiểu các tác phẩm văn học KHVT tốt hơn, và nhận được nhiều chất dinh
dưỡng và sức mạnh hơn từ việc đọc KHVT. Trình độ khoa học của độc giả đến
từ sự bồi dưỡng và tích lũy hàng ngày. Vì vậy, nâng cao tỷ lệ đọc và mức độ
chấp nhận của người dân đối với văn học KHVT là nền tảng cho sự phát triển và
phồn vinh lâu dài của văn học KHVT, điều này cần được thực hiện từ việc
quảng bá KHPT, từ việc nâng cao trình độ khoa học.
2. Vận hành công nghiệp hóa cần được tăng cường Ngoài việc thiếu tư duy
KHVT, việc sử dụng công nghệ hiệu ứng đặc biệt trong phim truyền hình và
điện ảnh KHVT trong nước cũng tương đối hạn chế. Do đó, từ góc độ trải
nghiệm thị giác, khán giả trong nước có thể có xu hướng thích thưởng thức các

