TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN SỐ 10 (2) 2025
1
Biểu tượng đức tin Công giáo
trong tiểu thuyết Ngược mặt trời của Nguyễn Một
Hồ Văn Quốc, Nguyễn Thanh Tuyền
Trường Đại học Văn Hiến
Email: quochv@vhu.edu.vn
Ngày nhn bài: 31/8/2024; Ngày sa bài: 05/10/2024; Ngày duyệt đăng: 15/10/2024
Tóm tt
Ngược mt tri cun tiu thuyết ly cm hng t đạo Công giáo nhưng không trin
khai theo lối cũ mà đưc soi chiếu dưới góc nhìn mi mang tính đi thoại. Theo đó, nhiều
vấn đề còn gây tranh cãi liên quan đến đo Công giáo Việt Nam đã đưc gii quyết mt
cách minh triết. Thông qua hthng biểu ợng vay mượn trong Thánh Kinh, gn vi Thiên
Chúa gm thánh giá, máu và mt tri, nhà văn Nguyễn Một đã giải thành công nhng
n vlch ssinh thành giáo hi Công giáo Vit Nam, đng thi, khẳng định nim tin
ca các Kitô hu vào Chúa Jesus bt dit. Bên cạnh đó, các biểu ng còn chuyn ti
thông đip cnh tỉnh con người vhodit vong do skhng hoảng đức tin mang li. Chính
những điu này khiến tiu thuyếtNgược mt trimang màu sc thiêng liêng, ta như những
trang Kinh Thánh nhằm hướng con người vươn tới chân - thin - m.
Tkhóa:biểu tưng, Công giáo, đc tin, máu, mt tri, thánh giá
Symbols of Catholic Faith in Nguoc mat troi of Nguyen Mot
Ho Van Quoc, Nguyen Thanh Tuyen
Van Hien University
Correspondence: quochv@vhu.edu.vn
Received: 31/8/2024; Revised: 05/10/2024; Accepted: 15/10/2024
Abstract
Nguoc mat troi is a novel inspired by Catholicism which is illuminated through a
dialogic perspective instead of traditional way. The novel thoughtfully addresses many
long-standing and controversial issues related to Catholicism in Vietnam, offering
insightful and philosophical resolutions. Through a symbolic system drawn from the Bible
- particularly the cross, blood, and the sun - author Nguyn Mt successfully deciphers the
historical mysteries surrounding the formation of the Catholic Church in Vietnam. At the
same time, he affirms the enduring and unshakable faith of Christians in Jesus Christ. These
symbols also serve as a cautionary message, warning of the existential crisis that can arise
from a loss of faith. Altogether, these elements imbue Nguoc mat troi with a sacred and
spiritual tone, reminiscent of biblical scripture, guiding readers toward truth, goodness,
and beauty.
Keywords: blood, Catholic, cross, faith, sun, symbol
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN SỐ 10 (2) 2025
2
1. Đặt vấn đề
T u, tôn giáo đã trở thành mt mch
ngun quan trng, sâu lng trong nền văn
hc Vit Nam. Tuy nhiên, qua kho sát thc
tin, i viết cho thy có nhng thời đoạn,
b đẩy ra ngoi vi của đi sống văn hc
nhiều lý do khác nhau. Ch đến thi k
đổi mới, nghĩa từ na sau những năm
1980, các nhà văn Việt Nam đã tr n
dũng cm hơn khi viết vch đề tôn giáo
(Niculin, 2000: 18). Nh đó, nền văn hc
đương đại Việt Nam đưc nhng tác
phm mang giá tr nhân văn tôn giáo cao
đẹp. thnói, trong vài thp niên gần đây,
tôn giáo như mt cht men nghthut cun
hút mcm của không ít nhà văn, trong đó
Nguyn Một. Năm 2012, Nguyn Mt
cho ra mt tiu thuyếtNgưc mt triđược
các nhà nghiên cứu đánh giá cao bởi smi
l. Tác phm viết v đề tài Công giáo vi
mt bút pháp biến hoá, linh hoạt, đc bit
nghthut sdng biểu tượng. Nguyn Mt
đã vay mượn các biểu tưng ttrong Kinh
Thánh (thánh giá, máu và Mt Tri) để th
hiện đức tin, ơn cứu ri của con người đối
vi Thiên Chúa. Vì thế,Ngược mt tri
thấm đẫm màu sắc đạo Công giáo, hay nói
như Linh mục Trăng Thập T (2012), đây
mt quyn tiu thuyết Công giáo đích
đáng (…) quyển truyn ngli vi Giáo hi
công giáo nhiều hơn với hi dân s”.
Gii các biểu tượng trong Ngược mt
trikhông ch giúp đc ginhận ra ý nghĩa,
v đẹp riêng ca tác phm còn cho
thy sam hiu, tiếp biến nhun nhThánh
Kinh ca Nguyn Một. Tuy nhiên, đến nay,
vic nghiên cu vấn đề này vn còn bng.
Do đó, bài viết hy vng sgóp thêm mt
góc nhìn mới giúp đc gihiểu hơn v tiu
thuyếtNgược mt tri.
2. Gii thuyết vbiu tượng
Khi nguyên trong tiếng Hy Lp c
đại, t “biểu tượng” ng ch mt mnh
gm, g, hoc kim loại được phân làm đôi
để ch và khách, người cho vay đi vay,
hai k hành hương, hai ngưi ly biệt, trưc
lúc chia tay, mi bên snm gimt na.
Khi gp li, hghép hai nay li vi nhau
to thành mt bn như lúc đu, giúp h
nhn ra mi thâm giao, món n cũ, nh
nghĩa xưa giữa hai ngưi. thế, biu
tượng du hiu mang nghĩa ợng trưng
cho tín vt thân thin, tin cy, khoản đãi.
Tuy nhiên vsau, khi khoa hc vbiu
tượng nh thành, phát trin, thut ng
“biểu ợng” đãs biến đổi đáng k v
nghĩa, cơ bản khác vi du hiu. Nếu
du hiu một quy ước khá tùy tin, trong
đó, cái biểu đạt cái đưc biểu đt nhiu
khi không mi quan hvbn cht, thm
chí xa lvi nhau, thì biểu ng s
đồng chất, ơng liên. Theo Freud, Biu
tượng là mi liên kết thng nht ni dung
rt ca mt hành vi, một tưởng, mt
li nói với ý nghĩa timn ca chúng
(Laplanche và Pontalis, 1967: 477). Còn
Chevalier Gheerbrant (2002; Phm Vĩnh
cng sdch, 2016: XXIV) cho rng
Biểu ợng định hình thành mt vế ràng
thnm bắt đưc, gn lin vi vếkhác,
không nm bắt đưc”. Cùng quan điểm đó,
Hoàng Trinh khẳng định: Biểu ng
mt svật mang nh thông điệp đưc dùng
để chmt i bên ngoài, theo mt quan
h ước l, tức đoán, gia svt trong
thông điệp và nhng vt bên ngoài(Hoàng
Trinh, 1997: 97). Như vậy, thnói, biu
tượng đóng vai trò trung gian, vt môi gii
giúp chúng ta tri giác cái bt khtri,
hình, siêu nghiệm, nó khước tsso sánh,
quy ưc giản đơn, vượt ra ngoài gii hn
của trí, hay nói như Ferenczi: không
phi mi so sánh đều là biểu tượng, ch
biu tưng những so nh trong đó vế th
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN SỐ 10 (2) 2025
3
nht bdn nén vào vô thc (Laplanche
Pontalis, 1967: 477). Thếnên, biểu tượng
luôn mang tính gi cm, sống động k
xác đnh. Vic gii biểu ợng đòi hi
người tiếp nhn phải có thái đ nhp cuc,
tư duy sc n, b dày văn hóa và tâm hn
nhy cm mi thphát hiện ra đưc
nhng v đp timn, bt tận, cũng nđc
tính klường ca nó. Tcách hiểu đó v
biểu tượng, chúng i svn dụng để
gii c biểu tượng đức tin ng giáo trong
tiu thuyếtNgược mt trica Nguyn Mt.
3. Hthng biểu tượng đc tin Công giáo
trong tiu thuyếtNgược mt trica
Nguyn Mt
3.1. Biutượng thánh giá
Thánh giá là mt biểu tượng có tu
đời mang nhiều hàm nghĩa khác nhau,
nht với đo Công giáo. Theo Chevalier
Gheerbrant (2002; Phạm Vĩnh
cng sdịch, 2016: 402): Truyn thuyết
đạo Kitô đã làm giàu rất nhiều cho ý nghĩa
biểu trưng ca hình chthp”; trong đó, nổi
bật là ý nghĩa về skhnn cu ri ca
Chúa Jesus Christ. Lch sCông giáo cho
biết sau khi đánh bại ngưi Hy Lp thng
tr toàn vùng Đa Trung Hi, cnh quyn
La đã sử dng hình pht thập giá để x
tnhng kcan ti giết người, trộmp,
phn loạn,… Chúa Jesus b kết ti phm
thượng, xúi gic ni lon nên phi chu hình
pht vác thp giá, b đánh đòn, và cui cùng
b đóng đinh câu rút rồi chết trên cây thp
giá. T đó, thập giá trthành thánh giá.
hin din khắp nơi, biểu trưng cho đức tin
Thiên Chúa và có ý nghĩa quan trọng trong
đời sng tinh thn ca các tín hu. Thánh
giá không chthhin ni kh đau lẫn s
mt của Đấng Cu Thế còn biu tcho
tình yêu thương, đức hy sinh cao cca
Thiên Chúa dành cho con người. Ngài đã
biến ni kh đau, cái chết thành nim hy
vng sống. Do đó, những người theo đạo
Công giáo thường v thánh giá, đeo thánh
giá, làm dấu thánh,… để biểu dương ơn cu
chuccũng như minh chng cho tình yêu
đối vi Chúa Jesus Christ.
Trong tiu thuyếtNgược mt tri, biu
tượng thánh giá (hoặc nghĩa tương đồng
với thánh giá như: thp giá, thp t, du
thánh) xut hin khá nhiu trong tác phm
(21 lần) như mt cách thhiện đc tin ca
con người vào Thiên Chúa; đng thi, ngm
nói Chúa mọi nơi luôn che chở, yêu
thương những đứa con ca ngài. Thến,
không phi ngu nhiên, vi các Kitô hu,
nht nhng ai nim tin mãnh lit vào
Chúa thưng xem thánh giá vt bt ly
thân, giống như nhân vật Ngân Hà. ng là
mt gái ngoan đạo, ng xinh đp.
Trên chiếc ccao trng ngn ca nàng
luôn hin diện “cây thánh g lp nh bc
[1]. mt lần, Ngân Hà đồng ý thoát y để
cho nhiếpnh gia Nguyn Chc dùng ngôn
ngnghthut ghi li v đẹp của th
ng; theo Nguyn Chc, một “kit
tác”, thun khiết thượng đế ban cho
nàng[2]. Tuy nhiên, Nn dứt khoát
không chu cởi cây thánh giá mà nàng đang
đeo trên cổ mình bởi linh vt bt ly
thân, không chlà biểu tượng ca tôn
giáo, còn biểu ng ca nh yêu -
Mt thtình yêu cao c, ch người
Công giáo mi hiểu được[3]. Đúng như
thế, trong đức tin của người Công giáo,
thánh giá biểu trưng cho nh u toàn
ng, bao la của Thiên Chúa Ba Ngôi.
Người Kitô hữu mang thánh giá nghĩa là
đang sng và làm chng nhân cho tình yêu
Thiên Chúa. Con người vn mang Ti
Nguyên T- ti ssa ngã ca Adam
Eva do ăn trái cấm trong ờn Địa Đàng -
để t đó, người đi sau mãi gánh chu hlu
TTông truyn. Du vy, Chúa Jesus
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN SỐ 10 (2) 2025
4
Christ không b i con người; trái li, ngài
nhn ly ti ca h, chp nhn b đóng đinh
chết trên cây thập giá để cu chuc cho
con người. thế, cây thánh gthhin
skh đau cũng như sự có mt của Đng
Cu Thế; đâu giá thp t, đấy
người b đóng đinh trên giá y(Chevalier
Gheerbrant, 2002; Phạm Vĩnh
cng sdịch, 2016: 402), đó là Jesus Christ.
Cho nên, thánh giá đng nht vi Chúa.
biểu tượng ti thiêng liêng của đo Công
giáo. Không mt ai hay thếlc nào th
bt các Kitô hữu giày đp lên thánh giá,
ngay cvi nhà vua - ngưi toàn quyn,
nm gisinh mnh của con người i thế.
Trong chdgi các quan lại địa phương,
vua Minh Mng gọi Công giáo là tà đạo
cấm ngưi dân đi theo tôn giáo này, nên yêu
cầu các quan phi kiểm soát các đạo đồ
trong đa hạt xem chúng có tuân thưng
lnh này hay không bắt chúng giày đạp
thp t (…). Sau này còn ai theo đạoy thì
phi nghiêm tr, trm mun tiêu dit tn
gộc đo[4]. Nhiều tín đ Công giáo đã
bbt quyết không b đạo, chp nhn
ti hành hình, chtuyt nhiên không chu
giày đp lên thánh giá. M Têrêsa đã thấu
th được điều này trong giây phút mc khi
của mình; đó là “cảnh đầu rơi máu chy khi
những ngưi Công giáo không chịu đạp lên
thánh giá[5]. Bởi theo họ, hành động y
đồng nghĩa với schi b đức tin Thiên
Chúa. Đây điều không thvi nhng ai
ngoan đo, nht thầy Mátthêu Văn
Gm - người sáng lp x đạo Hoà Bình,
đồng thời người Công giáo đu tiên t
đạomin trong” [6].
Thầy Lê Văn Gẫm vn xut thân trong
một gia đình nhit thành vi Thiên Chúa
(…), đầyp hnh phúc nhng li cu
nguyn[7]. Thuở thiếu thi, thy Gẫm đã
chọn con đường tu hành để được phng s
Thiên Chúa. Song hoàn cảnh gia đình, hai
em trai ca thầy đã bị thiêu sng trong ngôi
thánh đưng bởi những người lính được
giáo dục lòng m thù tà đạo[8]. Cho nên,
thy tthêu phi ri tu vin trv nhà đ
lo cho cha m. Ngoài việc đng áng, thy
còn giao thương cùng tàu buôn nưc ngoài,
ri ly vsinh con. Cuc sống gia đình thy
Văn Gẫm cùng hnh phúc, m no,
nhưng thầy vẫn không quên siêng năng
sống đạo và luôn sẵn sàng giúp đỡ các linh
mc trong vic truyn giáo[9]. Thầy đã âm
thầm, lén lút đưa các thầy dòng tu đi du hc,
cũng như rước các linh mc tha sai vx
thy truyền đạo. Sau my chuyến đưa rưc
êm xuôi, đến chuyến rước Đức cha Nghĩa,
cha L mt schúng sinh thì thy
ttu bbt. Nhiu lần, các quan đưa
thy ra tra khảo, đánh đp bt thy gim
đạp lên thánh giá nhưng thy vẫn ơng
quyết không c qua thánh giá [10].
Chính hành động này ca thy Mátthêu
Văn Gẫm đã khiến các quan nhn ra không
thlay chuyn ni lòng tin sắt đá ca thy
[11], nên ch còn cách đ đơn v kinh xin
xtrm. Thầy Mátthêu đã đón nhn cái chết
trong tình yêu Thiên Chúa. thế, thánh g
không chbiểu trưng cho tình yêu, còn
cho đức tin bt diệt, nơi gp gca Thiên
Chúa vi những người m sng dám
chết cho nh yêu, đức tin ca Ngài. Thêm
na, thánh giá còn nim hãnh din ca
nhng Kitô hu, đúng n thánh Paulus đã
nói: Ước chi tôi chng hãnh din v điều
gì, ngoài thập giá Đức Giêsu Kitô”
(Nhóm phiên dch Các GiKinh Phng v,
2019: 2590).
n cnh những ý nghĩa trên, biểu
tượng thánh g còn truyn tải thông điệp
nhc nhcác tín hu vvicĐức Jesus
Christ đã xung thế để chuc Ti Nguyên
T cho loài ngưi; t đó mi gi h can đảm
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN SỐ 10 (2) 2025
5
c thánh giá đời mình theo Chúa, nghĩa
chp nhn mi kh đau, nhc hình biến
chúng thành tình yêu cao cgiống như
Chúa đã làm. Hành động làm du thánh ca
những người Công giáo khi đứng trước
tượng Chúa Jesus, MMaria, các thánh
thn hoc bắt đầu kết thúc mt bài kinh,
li nguyn cu, cnh phng vụ, cũng
mang hàm nghĩa đó. Khi làm du thánh, các
tín hu dùng tay phi chm lên trán, ngc
hai vai trái phi to thành hình chthp;
đồng thời đọc câu: Nhân danh cha, và con
thánh thn, ri kết thúc bng ch
Amennhư một nim xác tín: i tin như
vy, tôi tin Thiên Chúa Ba Ngôi.
Đọc tiu thuyếtNgưc mt tri, độc gi
sbt gp các nhân vt làm du thánh 9 ln
(trong đó, Hoàng Thạch mTêrêsa làm
du thánh 2 ln; các nhân vt khác, mi
người làm du thánh 1 ln, gm: Phaolô
Văn Lại, A Hoá, Hoàng Lan, cha btrên
cha Du). thnói, vic làm du thánh
ca các nhân vt mang nhiều hàm nghĩa
khác nhau. Đối vi Hoàng Thch, cha ca
Hoàng Lan Ngân Hà, ông người có
đức tin na vời. Nói đúng hơn, ông từng rt
tin Chúa song tkhi biết con gái Ngân
mc bnh tim bm sinh vàđược tiên đoán
sri btrần gian năm hai mươi lăm tui
[12]; ông đã cầu xin ngài ban phưc nh,
o i ssống cho con ông nhưng Chúa
không đáp ng li cu xin y khiến Hoàng
Thch mt dn nim tin vào Thiên Chúa.
Chnhững khi rơi vào tuyt vng cùng cc,
Hoàng Thch mới tìm đến ngài, hành
động làm du thánh của ông như mt thói
quen, phn xtnhiên của người đo sau
khi đc xong bài kinh Kính Mng, ông
đưa tay làm dấu thánh” [13] để xin người
thương sót cho đa con gái bé bng ca
con!” [14].
Trái vi Hoàng Thch, vic m du
thánh ca mTêrêsa, cha btrên cha Du
ng không phi thói quen mang ý
nghĩang tụng, thiêng liêng bi h tu sĩ.
Nhng ln làm du thánh ca MTêrêsa
cha Du đều xut phát tchhchng kiến
cnh chết chóc, tai ương. Vì thế, hành động
ấy như li nguyn cu mãi kiên trung, làm
chng nhân, hip thông cùng Thiên Chúa:
M rêsa lau nước măt, dâng lời nguyn
cầu (…) luôn can đảm làm chng cho Chúa
trung kiên mãi đến cùng. Mlàm du
thánh” [15]. Còn cha btrên làm du thánh
đọc câu nhân danh cha con thánh
thn để xin Chúa đưa hai người em đã
chết ca thy Mátthêu lên thiên đàng; đng
thời, ban bình an, phúc lành cho gia đình
thầy: Cha b trên đưa tay làm du thánh
(…), xin Chúa ban phúc lành cho gia đình
thầy Mátthêu. ng xin Chúa nhớ đến
nhng linh hn ca các v Chúa đã gọi
vvới người” [16].
Cũng tu sĩ, song Hoàng Lan đã để
cho tình yêu nam nthắng vưt li giao kết
phng s Thiên Chúa. đã rời đan vin
chy trn theo Trn Danh dâng hiến tm
thân trinh bch ca mình cho anh. Ngày con
h chào đời, Hoàng Lan cht nghe li tiên
tri rng con h thiên tài, scứu nhân đ
thế, và nên “đặt tên nó Hoàng Ân. Thiên
Chúa sphù hcho [17]. Hoàng Lan
hoàn toàn tin vào điều này, bi phép
u của Chúa; nhưng Trn Danh thì không,
xem đó chuyện hoang đường, anh
một đức tin khác: Cn có tiền, đó là thứ
tôn giáo quan trng nht” [18]. Đây điểm
khác bit ln gia hai vchng h, Hoàng
Lan phi chp nhn stht nghit ngã y.
Trong s đau buồn, Hoàng Lan đưa tay
làm du thánh [19]. Hành động y cho
thy sbt lc, tuyt vọng, đau khổ đến tt
cùng ca Hoàng Lan. làm dấu thánh như
một cách pthác đời mình cho Chúa; đng