Quá trình hình thành và phát trin
ca văn hc thiếu nhi Vit Nam
Nguyn Th Tâm(*)
Tóm tt: Văn hc thiếu nhi là mng văn hc có lch s phát trin non tr nht trong dòng
chy văn hc Vit Nam. Du vy, vi gn mt thế k hình thành, văn hc thiếu nhi Vit
Nam đã có được mt phong trào sáng tác và lc lượng tác gi, tác phm xng tm. Da
trên vic tng hp các tài liu v ch đề văn hc thiếu nhi Vit Nam, bài viết tiến hành
khái quát li các chng đường phát trin ca văn hc thiếu nhi trong sut my chc năm
qua để đem đến cho người đọc cái nhìn toàn cnh c th v quá trình hình thành và phát
trin ca văn hc thiếu nhi Vit Nam.
T khóa: Văn hc thiếu nhi, Văn hc Vit Nam, Lý lun văn hc, Phê bình văn hc
Abstract: Children’s literature has the shortest development history in the fl ow of
Vietnamese literature. Nevertheless, for nearly a century, Vietnamese children’s literature
has presented a composition movement and a collection of authors and works of worthy
stature. Based on a literature review, the paper summarizes the development stages
of children’s literature over the past decades to provide a comprehensive view of the
formation and development process of Vietnamese children’s literature.
Keywords: Children’s Literature, Vietnamese Literature, Literary Theory, Literary Criticism
Ngày nhn bài: 07/01/2024; Ngày duyt đăng: 15/4/2024
1. M đầu1
So vi tng th nn văn hc chung
ca đất nước, b phn văn hc thiếu nhi
có lch s phát trin còn non tr nhưng đã
thu hút được s quan tâm không nh ca
gii nghiên cu. Tng hp trên các ngun
tài liu như sách chuyên kho, giáo trình,
lun văn, lun án, bài tp chí ca các nhà
nghiên cu Vân Thanh (1999, 2003),
Lã Th Bc Lý (2003, 2016), Bùi Thanh
Truyn (2015), Trn Th Thu Hà (2022),
Lê Th Hng Thm (2015), Nguyn Th
(*) ThS., Vin Thông tin Khoa hc xã hi, Vin Hàn
lâm Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: tamspvan@gmail.com
Thanh Hương (2016), Lê Th Quế (2022),
Trn Hi Toàn (2020),... chúng tôi nhn
thy đa s các nhà nghiên cu, các hc gi
đều đồng nht quan đim phân chia văn
hc thiếu nhi Vit Nam thành ba giai đon
ln song hành cùng lch s văn hc dân tc
là: Giai đon trước Cách mng tháng Tám
năm 1945; Giai đon t năm 1945 đến năm
1975; Giai đon t năm 1975 đến nay.
2. Các giai đon phát trin ca văn hc
thiếu nhi Vit Nam
2.1. Giai đon trước Cách mng
tháng Tám năm 1945
T đầu nhng năm 1900 cho đến trước
năm 1945, văn hc thiếu nhi đã bt đầu
song hành cùng văn hc dân tc. Các nhà
55
Quá trình hình thành…
nghiên cu đã ch ra rng: “Trước Cách
mng tháng Tám năm 1945 đã bt đầu
xut hin nhng tác phm viết cho thiếu
nhi” (Trn Th Thu Hà, 2022: 39), nhưng
chưa thc có mt nn văn hc cho thiếu
nhi bi “bn thc dân phong kiến rt coi
khinh người lao động, do đó, đời sng vt
cht cũng như đời sng tinh thn ca người
lao động không được chúng quan tâm đến.
Con em ca h li càng không được chúng
để ý đến” (Lê Th Hng Thm, 2015: 24).
C th là, khi còn dùng ch Nho thì l t
có mt vài cun mang tính cht sách giáo
khoa như Tam t kinh, Minh Tâm bo giáo
nhm dy cho tr tuân theo nhng quy định
ca l giáo và đạo lý phong kiến. Sau đó,
đến nhng năm đầu ca thế k XX xut
hin mt s tác phm văn hc thiếu nhi
dch t tiếng Pháp như Thơ ng ngôn La
Phông-ten (Jane de La Fontaine), truyn c
tích Sác-lơ Pa-rôn (Charles Parault).
Nhng tác phm trong Sách Hng
(1939) ca nhóm T lc văn đoàn có ni
dung phn ánh sinh hot ca tr em thành
th, xa ri cuc sng khn khó ca nhân dân
lao động, có mt s loi sách b phn đối gay
gt. Các nhà văn Lưu Hu Phước, Nguyn
Huy Tưởng, Tô Hoài, Nam Cao, Nguyên
Hng, Nguyn Xuân Sanh, Nguyn Tuân,
Nguyn Công Hoan,... li hướng đến ni
bt hnh ca tr em, khai thác nhng cuc
đời éo le, thê thm, thiếu thn v vt cht.
Mt s nhà văn có ý thc viết cho thiếu nhi
mt cách hin thc hơn như Nguyn Công
Hoan vi tác phm Tm lòng vàng (1934),
Nam Cao vi các sáng tác By bông lúa
lép (1937), Người th rèn (1940), Con mèo
mt ngc (1942), Ba người bn (1942), Bài
hc quét nhà (1942), Nhng k khn nn
(1942), Thn la (1943)... viết v hình nh
nhng em bé nghèo kh, nhng đứa tr
cuc sng cơ cc, b gia đình rung b, xã
hi ri xa, phi đi ăn xin, làm thuê, làm
mướn kiếm miếng sinh nhai mà vn không
đủ sng.
Theo Trn Th Thu Hà (2022: 40),
nhiu sáng tác viết cho thiếu nhi trong giai
đon này “bc l khuynh hướng hin thc,
miêu t nhng ni kh đau, bt hnh ca tr
em nhà nghèo, ct truyn đơn gin nhưng
tác phm đã giúp cho các em hiu được
điu quý giá trong cuc sng, đó là s cn
cù, chu khó, biết giúp đỡ nhng người khó
khăn và có ý chí vươn lên trong mi hoàn
cnh”. Nhìn chung, trước Cách mng tháng
Tám Vit Nam đã có nhng tác phm văn
hc dành cho thiếu nhi nhưng chưa thc s
có nn văn hc thiếu nhi.
2.2. Giai đon 1945-1975
Theo các nhà nghiên cu, văn hc
thiếu nhi trong giai đon này được chia làm
ba giai đon nh sau:
2.2.1. Giai đon 1945-1954
Văn hc thiếu nhi đặt nn móng xây
dng và tham gia tích cc vào cuc kháng
chiến chng thc dân Pháp.
Theo các nghiên cu ca Nguyn Th
Bích Dung (2013), Trn Th Thu Hà (2022),
Văn Hng (2012), Nguyn Th Thanh Hương
(2016), Lê Nht Ký (2011), Lã Th Bc Lý
(2003),…, Cách mng tháng Tám thành
công đã m ra mt chân tri mi cho văn hc
thiếu nhi. Vi vai trò là Ch tch nước, H
Chí Minh đã dành s quan tâm đặc bit ti
vn đề phát trin mt nn văn hc dành riêng
cho tr em, là người đi đầu trong vic sáng
tác cho thiếu nhi. Ch tch H Chí Minh luôn
động viên, khuyến khích mi người chăm lo,
giáo dc và sáng tác văn ngh phc v thiếu
nhi. Đây là giai đon đánh du s ra đời cùng
nhng thành tu đầu tiên ca văn hc viết
cho tr em dưới chế độ mi.
2.2.2. Giai đon 1955-1964
Văn hc thiếu nhi tham gia xây dng
ch nghĩa xã hi min Bc và đấu tranh
thng nht nước nhà.
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 5.2024
56
Theo các nhà nghiên cu, trong giai
đon này, cuc kháng chiến chng thc dân
Pháp kết thúc, min Bc được hòa bình,
nn văn hc thiếu nhi bt đầu phát trin.
Các tác gi sáng tác văn hc thiếu nhi chưa
nhiu. Mt tiu ban văn hc thiếu nhi trong
Hi liên hip văn hc ngh thut đã được
thành lp và nhà xut bn Kim Đồng ra đời
m ra mt giai đon phát trin mi ca văn
hc thiếu nhi Vit Nam.
Viết v đề tài kháng chiến chng Pháp,
các nhà văn ly nhân vt tr em làm trung
tâm, miêu t cuc sng sinh hot đời thường
và nhng thành tích, nhng tm gương
đóng góp ca thiếu nhi vào công cuc
kháng chiến ca dân tc, nhiu tác phm ra
đời, tiêu biu là các sáng tác: Hai làng Tà
Pình và Động Hía (1958) ca Bc Thôn,
Em bé bên b sông Lai Vu (1958) ca Vũ
Cao, Cái Thăng (1961) ca Võ Qung, V
A Dính (1963) ca Tô Hoài.
Đề tài lch s cũng được các nhà văn
khai thác và phát trin vi nhng tác phm
Lá c thêu sáu ch vàng (1960), K chuyn
Quang Trung (1960) ca Nguyn Huy
Tưởng; Đội du kích thiếu niên Đình Bng
(1963) ca Xuân Sách,… Theo Trn Th
Thu Hà (2022: 43), “các nhà văn đã dành
nhiu tâm huyết sáng tác cho các em, miêu
t mi nhân vt theo mt đường nét riêng,
hình nh nhân vt thiếu nhi sinh động, vượt
qua nhng k l đơn thun v s kin lch
s. Các mng đề tài và th loi phát trin đa
dng, phong phú, sinh động, gt hái nhiu
thành tu”.
Đề tài viết v lao động, sinh hot, hc
tp hng ngày ca thiếu nhi có các tác phm:
T tâm giao (1960) ca Trn Thanh Địch,
Ngày công đầu tiên ca cu Tí (1958) ca
Bùi Hin, Bí mt miếu Ba Cô (1961) ca
Văn Trng. Nhng tác phm này phn ánh
đời sng sinh hot hng ngày hoc gn thế
gii riêng bit ca thiếu nhi vi cuc sng
xã hi, t đó khơi gi cho thiếu nhi hiu
sâu hơn cuc sng ca người ln. Bé Ly
(1971) ca Bùi Minh Quc, Đời dũng cm
ca Kim Đồng (1960) ca Đức Lân, Ông
Cn Ngũ (1973) ca Kim Lân, Bn thông
báo viết trên lá cây (1959) ca Viết Linh
và Phm Văn Đỗ li th hin nhân vt có
nhiu nét đin hình, ni bt lòng yêu nước,
tinh thn phn đấu vươn lên, vượt gian kh
tr thành nhng thiếu nhi tt, có tinh thn
lao động, hc tp tt. Th loi truyn đồng
thoi có các tác phm tiêu biu như: Cái tết
ca mèo con (1961) ca Nguyn Đình Thi,
Chú đất nung (1960) ca Nguyn Kiên,
và Sáo (1963) ca Phm H,…
Th loi thơ xut hin nhiu tác gi tên
tui như: Vũ Ngc Bình, Huy Cn, Nguyn
Đậu, Bo Định Giang, Thanh Hi, Tế
Hanh, Phm H, Thái Hoàng, Võ Linh,
Xuân Tu, Nhược Thy, Phương Hoa,…
Tiêu biu có các tp thơ: Thy cái hoa n
(1971) ca Võ Qung, Nhng người bn
nh (1962) ca Phm H,…
Theo các nhà nghiên cu, sáng tác
cho thiếu nhi giai đon này phát trin c
v s lượng, th loi và đề tài, ghi nhn
thành tu bước đầu ca nn văn hc thiếu
nhi Vit Nam.
2.2.3 Giai đon 1965-1975
Các tài liu nghiên cu nhn định,
đây là giai đon văn hc thiếu nhi phn
ánh công cuc kháng chiến chng M cu
nước ca dân tc.
Theo Lê Th Hng Thm (2015: 24),
văn hc thiếu nhi giai đon này “thc
s tr thành mt lc lượng ln trong vic
khích l, biu dương nhng tm gương
thiếu nhi trong hc tp, trong chiến đấu
chng M ca c nước. Đây là thi k
văn hc thiếu nhi phát trin rc r nht và
đạt được nhiu thành tu nht” vi nhiu
cây bút tài năng và nhiu tác phm có giá
tr xut hin. Cùng vi lch s đấu tranh
57
Quá trình hình thành…
cách mng ca dân tc, văn hc thiếu nhi
nước nhà cũng bước vào chng đường mi
vi các tuyn tp chn lc v đề tài kháng
chiến chng Pháp như Hai bàn tay chiến
sĩ (1958) ca Nguyn Huy Tưởng, đề tài
chng M có tp thơ Măng tre (1971) ca
Võ Qung. Các đề tài cũng được m rng,
phát trin hết sc phong phú.
Đề tài kháng chiến chng thc dân
Pháp tiếp tc được khai thác và có nhiu
thành tu mi vi nhng tác phm b thế,
dày dn, tiêu biu là Kim Đồng (1971) ca
Tô Hoài, Quê ni (1973) ca Võ Qung…
Đề tài kháng chiến chng M bt kp
nhp vi bước đi ca lch s. Các tác phm
viết v đề tài này thường miêu t cuc sng
chiến đấu ca tr em trong vùng tm chiếm
như: Nhng đứa con trong gia đình (1966),
M vng nhà (1966) ca Nguyn Thi, H
Văn Mên (1969) ca Lâm Phương, Chú bé
C Xên (1963) ca Minh Khoa,…
Đề tài lch s giai đon này phát trin
mnh, các nhà văn đã khc ha và xây dng
thành công mt s nhân vt lch s, tái hin
li các s kin lch s phc tp, tiêu biu
ca dân tc như tác phm: Bên b Thiên
Mc (1967), Trên sông truyn hch (1973),
Trăng nước Chương Dương (1975) ca Hà
Ân, Sát Thát (1971) ca Lê Vân, Nguyn
Bích,… Tuy nhiên, theo Trn Th Thu
(2022), so vi thc tế lch s lúc by gi,
mng đề tài này được mô t, khai thác trong
văn hc thiếu nhi còn ít, nhiu giai đon
lch s, nhiu nhân vt lch s quan trng
vn chưa được nhc ti hoc mi ch được
nhc lướt qua, chưa gây được hng thú cho
bn đọc nh tui. “Nhng tác phm viết v
truyn thng yêu nước chng ngoi xâm
ca dân tc qua các thi k lch s đã khc
ha thành công hình nh thiếu niên trưởng
thành trong hoàn cnh khó khăn, ác lit ca
chiến tranh, cuc sng chiến đấu ca các
em rt phong phú, sôi ni, phù hp vi la
tui ưa hot động ca các em, thích phiêu
lưu, mo him, hăng say, nhit tình, dũng
cm được các em đón đọc và yêu thích”
(Trn Th Thu Hà, 2022: 45).
Đề tài v cuc sng sinh hot, hc tp,
lao động phong phú nht có l là mng viết
v tr em min Bc xã hi ch nghĩa. Cuc
sng ca thiếu nhi hc tp gn lin vi lao
động và được miêu t khá rõ nét. Nhng tác
phm tiêu biu như: Năm th nht (1965)
ca Minh Giang, Mái trường thân yêu
(1965) ca Lê Khc Hoan, Chú bé s toán
(1965) ca Hi H, Tp đoàn san hô (1966)
ca Phan Th Thanh Tú, Nhng tia nng
đầu tiên (1971) ca Lê Phương Liên, Trn
chung kết (1975) ca Khánh Hòa, Hoa c
đắng (1976) ca Nguyn Th Như Trang,…
Đề tài nhà trường hướng v nhng k
nim bun, vui tui hc trò. Các em va
đào hm, đắp lũy, va đi sơ tán, va ti
đạn, cu thương li va tích cc hc tp
để trau di tri thc. Đặc bit, vic hc tp,
sinh hot ca thiếu nhi không tách ri vi
lao động góp phn cùng người ln xây
dng quê hương giàu đẹp trong phong trào
hp tác hóa nông nghip, ci tiến nông c,
tăng năng sut lao động.
Đề tài nông thôn phát trin rc r giai
đon này và xut hin nhiu tác phm tiêu
biu như: Xã viên mi (1965) ca Minh
Giang, Nhng cô tiên áo nâu (1962) ca
Hoàng Anh Đường, K chuyn nông thôn
(1966) ca Nguyn Kiên, Xóm cháy (1965)
ca Bùi Hin.
Truyn đồng thoi phát trin mnh vi
nhng tác phm đầy cht thơ va bay bng,
va hin thc ca Hi H, Văn Bin,…
Theo các nhà nghiên cu, vi s đóng
góp ca nhng người làm công tác khoa
hc, đây là thi k phát trin rc r ca
mng đề tài khoa hc. Tiêu biu là nhng
nhà văn như: Viết Linh, Vũ Kim Dũng, Thế
Dũng, Hoàng Bình Trng, Phan Ngc Toàn.
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 5.2024
58
Bên cnh các tác gi quen thuc như Phm
H, Võ Qung, Vũ Ngc Bình, Thy Ngc,
Quang Huy viết cho thiếu nhi, các nhà
nghiên cu cũng ch ra thêm nhng tác gi
tr như Định Hi, Xuân Qunh, Ngô Viết
Dinh, Trn Nguyên Đào, Thanh Hào,… Đặc
bit có các cây bút tác gi nhí làm thơ như
Trn Đăng Khoa, Cm Thơ, Hoàng Hiếu
Nhân, Chu Hng Qúy, Nguyn Hng Kiên,
Ngô Th Bích Hin, Khánh Chi… m đầu
cho phong trào sáng tác ca thiếu nhi.
2.3. Giai đon t năm 1975 đến nay
Theo Lã Th Bc Lý (2003), Nguyên
An và Định Hi (2004), Hoàng Văn Cn
(2005), Văn Hng (2012), Nguyn Th
Bích Dung (2013), t năm 1975 đến nay là
giai đon đất nước đã thng nht, hòa bình.
Văn hc thiếu nhi Vit Nam tham gia vào
phn ánh công cuc xây dng, bo v T
quc và có nhng thành tu đáng k to nên
s đặc sc, phong phú trong văn hc Vit
Nam. Văn hc viết cho tr em giai đon
này đã có s phát trin mnh và phong phú,
đa dng cùng vi s phát trin chung ca
nn văn hc dân tc và s phát trin ca xã
hi. Nhìn mt cách khái quát, đa s các nhà
nghiên cu đều thng nht chia quá trình
phát trin ca văn hc thiếu nhi sau năm
1975 thành hai giai đon: t năm 1975-1985
và t năm 1986 đến nay. Qua mi chng
đường, văn hc thiếu nhi có nhng nét đặc
trưng riêng, nhưng quá trình phát trin luôn
có s kế tha nht định nhng thành tu ca
giai đon trước. Vì vy, theo các nhà nghiên
cu, s chia tách đây cũng ch mang ý
nghĩa tương đối.
2.3.1. Giai đon 1975-1985
Khi cuc kháng chiến chng M kết
thúc, văn hc thiếu nhi trong mười năm là
giai đon trăn tr, tìm tòi, nhìn chung vn
gn vi cách tiếp cn cũ. Đất nước chuyn
mình t chiến tranh sang hòa bình đã tác
động ti đời sng tinh thn và vt cht ca
con người, to nên nhng thay đổi v mt
tâm lý. Đó chính là cơ s dn đến s thay
đổi ca xã hi và nhng biến đổi v văn
hc, s tiếp ni này th hin rõ nht trong
nhng năm đầu, phn ln truyn vn ch
xoay quanh v đề tài kháng chiến.
Đề tài kháng chiến chng thc dân Pháp
vn được hoàn thin và chiếm ưu thế. đề
tài này, còn có các sáng tác ca Thu Bn,
Phm Thng. Đề tài kháng chiến chng M
Hi đó Sa K (1980) ca Bùi Minh
Quc, Cát cháy (1983) ca Thanh Quế,…
Các nhà văn cũng có cách nhìn mi
khi đất nước hòa bình thng nht, vn đề
đạo đức ca con người đã được đề cp và
tìm hiu sâu; các tác phm tiêu biu như:
Bến tàu trong thành ph (1984) ca Xuân
Qunh, Chú bé có tài m khóa (1983) ca
Nguyn Quang Thân, Hành trình ngày thơ
u (1984) ca Dương Thu Hương,…
Đề tài lch s mc dù rt phát trin
giai đon trước nhưng đến giai đon này
hu như chng li. mng thơ viết cho
thiếu nhi, các nhà nghiên cu nhn thy
gn như không có tác phm mi nào.
2.3.2. Giai đon t năm 1986 đến nay
Công cuc đổi mi đã đem li nhng
biến đổi toàn din và sâu sc trên mi mt
ca cuc sng. Theo các nghiên cu, văn
hc giai đon này phn ánh xã hi thông
qua cá nhân nhà văn, vì thế s phát trin
ca văn hc có tính độc lp nhưng cũng
có mi quan h mt thiết vi s phát trin
ca xã hi. Chng đường t năm 1986 đến
nay là chng đường m rng đề tài, đổi mi
cách tiếp cn và tăng cường kh năng khám
phá ca con người. Các nhà văn nhà thơ
được dp phát huy cá tính sáng to, ý thc
tìm tòi cho mình mt nét riêng.
Trong công trình Văn hc thiếu nhi
Vit Nam thi k hi nhp, Lã Th Bc Lý
(2016) ch ra đội ngũ sáng tác cho thiếu
nhi ngày càng đông đảo, nhng tác gi cũ