1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THU HUYỀN
KHUYNH HƯỚNG HIỆN THỰC HUYỀN ẢO
TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC
CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM
HÀ NỘI - 2012
2
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THU HUYỀN
KHUYNH HƯỚNG HIỆN THỰC HUYỀN ẢO
TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC
CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ : 60 22 01 21
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TIẾN SĨ PHẠM XUÂN THẠCH
HÀ NỘI - 2012
3
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ...................................................................................................... 2
PHẦN NỘI DUNG ................................................................................................ 11
Chương 1 CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN VĂN ........... 11
1.1. Những thay đổi của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 .............................. 11
1.1.1. Thay đổi tư duy nghệ thuật ...................................................................... 11
1.1.2. Thay đổi đề tài ........................................................................................ 18
1.1.3. Thay đổi kỹ thuật viết.............................................................................. 22
1.2. Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong văn học thế giới và Việt Nam .................. 29
1.2.1. Trên thế giới ............................................................................................ 29
1.2.2. Ở Việt Nam ............................................................................................. 31
1.3. Hành trình sáng tác tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương ............................ 33
Chương 2 BÚT PHÁP HIỆN THỰC HUYỀN ẢO TRONG TỔ CHỨC
TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG .............................. 38
2.1. Tổ chức không – thời gian tác phẩm ........................................................ 38
2.1.1. Tổ chức không gian ................................................................................. 39
2.1.2. Tổ chức thời gian .................................................................................... 48
2.2. Xây dựng kết cấu tiểu thuyết ..................................................................... 56
2.2.1. Tính chất đa tuyến ................................................................................... 57
2.2.2. Tính chất phân rã..................................................................................... 61
Chương 3 BÚT PHÁP HIỆN THỰC HUYỀN ẢO TRONG XÂY DỰNG
NHÂN VẬT TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG ................ 72
3.1. Hệ thống nhân vật..................................................................................... 73
3.1.1. Nhân vật huyễn hoặc ............................................................................... 73
3.1.2. Nhân vật dị thường .................................................................................. 79
4
3.1.3. Nhân vật đi vắng ..................................................................................... 88
3.2. Những vấn đề của hiện thực ..................................................................... 94
3.2.1. Vấn đề tha hóa ........................................................................................ 95
3.2.2. Vấn đề bạo lực ........................................................................................ 99
3.2.3. Vấn đề đánh mất lòng tin....................................................................... 101
PHẦN KẾT LUẬN .............................................................................................. 108
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 111
2
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Là một cấu trúc tự sự lớn, tiểu thuyết có những khả năng riêng trong
việc tái hiện với một quy mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống. (…) có
năng lực phản ánh hiện thực một cách bao quát và sinh động theo hướng tiếp
cận cả bề rộng lẫn chiều sâu của nó. [41, 229] Qua tiểu thuyết, người ta tìm
thấy một đời sống xã hội được khúc xạ sinh động, toàn vẹn từ nhiều chiều
kích. Chính vì vậy, tiểu thuyết luôn được coi là thể loại chủ lực của mỗi nền
văn học với ưu thế vượt trội hơn hẳn các thể loại khác.
Trong tiến trình phát triển, tiểu thuyết nói riêng và văn học nói chung đã
thoát khỏi nguyên tắc tư duy hiện thực trong trạng thái tĩnh để nhận thức
toàn bộ đời sống trong trạng thái động như một dòng chảy lưu chuyển, biến
hóa chẳng bao giờ ngưng nghỉ. [80, 113] Tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi
mới đứng trước những yêu cầu, thách thức và cơ hội mới của thời đại, đã thật
sự có một cuộc chuyển mình mạnh mẽ để tạo nên sự phong phú vô tận về nội
dung khám phá và đa dạng vô cùng về hình thức biểu hiện trong các sáng tác
của mình. Sự đổi mới tư duy tiểu thuyết đã tạo thành một cuộc cách mạng để
tiểu thuyết thực sự trở thành một thể loại năng động, dân chủ và mang tính
đối thoại cao. Tinh thần cởi mở của thời đại cùng với tính rộng mở của thể
loại đã tạo điều kiện cho các nhà văn thỏa sức sáng tạo, cách tân và thể
nghiệm nhằm làm phong phú, hấp dẫn văn học nước nhà và tạo nên một “thời
của tiểu thuyết” (Nguyễn Huy Thiệp). Từ các cây bút đã khẳng định được tên
tuổi như Lê Lựu, Chu Lai, Dương Hướng, Nguyễn Khắc Trường, Ma Văn
Kháng, Nguyễn Xuân Khánh, cho đến Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài…, ngày
càng xuất hiện trên văn đàn nhiều cây bút tiểu thuyết với những thể nghiệm
dũng cảm, những cách tân táo bạo, những tìm tòi đáng trân trọng, đó là Võ
Thị Hảo, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Thuận… Một trong số
những gương mặt ấy phải kể đến Nguyễn Bình Phương – người mà nói như
nhà phê bình Phạm Xuân Thạch: nếu cần lựa chọn một hiện tượng văn học
tiêu biểu của tiểu thuyết Việt Nam đương đại thì “ưu tiên số một” là các sáng
tác của Nguyễn Bình Phương.