Mô hình giảng dạy đọc hiểu tiếng Trung Quốc phát triển kỹ năng tư duy phản biện

MÔHÌNHGIẢNGDẠYĐỌCHIỂUTIẾNGTRUNGQUỐC

THEOHƯỚNGPHÁTTRIỂNKỸNĂNGTƯDUYPHẢNBIỆN

PhạmThịChuẩn



,NguyễnMinhPhương



Email:phamchuanTQ@hou.edu.vn

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:26/07/2025

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:12/09/2025

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:15/10/2025

DOI:10.59266/houjs.2025.977

Tómtắt:Bàiviếtnhấnmạnhvaitròtrungtâmcủaviệcpháttriểnkỹnăngtưduyphản

biệntronggiảngdạyđọchiểuchosinhviênngànhNgônngữTrungQuốc.Tưduyphảnbiện

khôngchỉlàcôngcụhỗtrợquátrìnhđọchiểuởchiềusâu,màcònlànănglựccốtlõigiúp

sinhviênphântích,đánhgiávàsángtạotrithứcmộtcáchchủđộng.Trêncơsởphântích

mốiquanhệgiữatưduyphảnbiệnvànănglựcđọchiểu,nghiêncứuđềxuấtmôhìnhgiảng

dạybốngiaiđoạn:giảimãvănbản-chấtvấnphântích-thảoluậnphảntư-vậndụngmở

rộng.Môhìnhnàytạođiềukiệnđểsinhviênkhôngchỉlĩnhhộitrithứcngônngữ,màcòn

hìnhthànhthóiquenđặtcâuhỏi,sosánhđachiều,phảntưvàsángtạo.Kếtquảkỳvọnglà

nângcaonănglựctưduyphảnbiệnbềnvững,gópphầnpháttriểnnănglựchọctậptựchủ

vànănglựcgiaolưuliênvănhóatrongbốicảnhgiáodụcđạihọchiệnnay.

Từkhóa:tưduyphảnbiện,đọchiểu,tiếngTrungQuốc,môhìnhgiảngdạy

TrườngĐạihọcMởHàNội

I.Đặtvấnđề

Trong nhữngnăm gầnđây, tư duy

phảnbiệnngàycàngđượcchútrọngtrong

lĩnhvựcgiáodụcngônngữ,đượcxemlà

mộtbộ phận quan trọng tronghệ thống

nănglựccốtlõicủasinhviên.Nănglực

nàykhôngchỉgiúpngườihọcphântích,

đánhgiávàxửlýthôngtinmộtcáchlogic,

màcònđóngvaitròquantrọngtrongviệc

hình thành khả năng tự học, tự chủ và

nănglựcgiảiquyếtvấnđềtrongbốicảnh

xãhộitoàncầuhóa.Tuynhiên,trongthực

tiễngiảngdạy, đặcbiệtở lớp học ngoại

ngữtiếngTrungQuốc,tưduyphản biện

vẫnthườngởvịtríngoạibiên;sinhviên

chủyếutiếpnhậnkiếnthứcmộtchiều,tập

trungvàoviệcghinhớngữâm,từvựngvà

ngữpháp,trongkhicơhộiđểđặtcâuhỏi,

phản biệnvàphântíchsâucònhạnchế.

Điều nàydẫnđếnhiệntượngnhiềusinh

viên có thể đọctrôi chảy văn bản tiếng

TrungQuốcnhưnglạithiếunănglựcphân

tích,đánhgiávàứngdụngthôngtinmột

cáchsángtạo.

Bàiviếtnàylựachọnđốitượnglà

sinhviên ngành ngôn ngữ Trung Quốc,

nhằm thảo luận cách thức tích hợp hiệu

quảviệcpháttriểntưduyphảnbiệntrong

giảngdạyđọchiểu.Thôngquaviệcphân

tíchmốiquanhệgiữatưduyphảnbiệnvà

nănglựcđọchiểu,bàiviếtnhấnmạnhrằng

đọchiểukhôngchỉlàquátrìnhnhậndiện

kýhiệuvànắmbắtýnghĩa,màcònlàquá

trìnhđốithoạitưduygiữangườihọcvới

vănbản.Khingườihọcbiếtđặtcâuhỏivề

giảđịnhcủatácgiả,kiểmchứngtínhlogic

tronglậpluận,sosánhcácquanđiểmđa

chiềuvàliênhệvớithựctiễn,họđãbước

vàoquátrìnhpháttriểntưduyphảnbiện.

Trên cơsởđó,bàiviếtđề xuấtmôhình

giảngdạykếthợpbốngiaiđoạn:giảimã

vănbản-chấtvấnphântích-thảoluận

phảntư-vậndụngmởrộng.

Giảimãvănbảngiúpsinhviênxác

địnhchínhxácthôngtinbềmặt(từvựng,

ngữpháp,cấutrúc).

Chất vấn phân tích khuyến khích

sinhviênpháthiệnnhững điểm cònmơ

hồ,thiếulogictrongvănbản,đặtcâuhỏi

vềquanđiểmvàbằngchứng.

Thảo luận phản tư tạo cơhội cho

sinhviêntranhluận,đốichiếucácýkiến

khácnhau,từđópháttriểnnănglựcbiện

luậnvàđiềuchỉnhtưduycủabảnthân.

Vậndụngmởrộngyêucầusinhviên

liênhệnộidungđọchiểuvớibốicảnhxã

hội,vănhóa hoặckinh nghiệmcánhân,

quađómởrộngchiềusâutưduyvànâng

caonănglựcứngdụng.

Môhìnhnàynhấnmạnhvaitròtrung

tâmcủagiảngviêntrongviệckiếntạomôi

trườnghọctậpcởimở,khuyếnkhíchsinh

viênkhôngchỉ“họcthuộc”màcòn“học

đểtưduy”.Bằngviệcsửdụngcácphương

phápnhưthảoluậnnhóm,tranhbiện,phản

biệnchéo, cùngvớiyêu cầusinhviêntự

tìm kiếm và đánh giá tư liệubổ trợ, quá

trình dạy học đọc hiểu sẽ trở thành một

khônggianđốithoạiđachiềuthayvìchỉ

làhoạtđộngtiếpnhậnthụđộng.Kếtquả

kỳvọngcủamôhìnhkhôngchỉdừnglạiở

việccảithiệnkỹnăngđọchiểutiếngTrung,

màcòngópphầnhìnhthànhphẩmchấttư

duyphảnbiệnmangtínhbềnvững,hỗtrợ

choquátrìnhhọctậpsuốtđời.Đồngthời,

khiđượcrèn luyện trong môi trường lớp

họcngoạingữ,sinhviêncòncókhảnăng

pháttriểnnănglựcgiaolưuliênvănhóa,

biếtsosánh,phântíchvàđánhgiásựkhác

biệtgiữacáchệgiátrị,cũngnhưnângcao

nănglựcthíchứngtrongbốicảnhhộinhập

quốctế.Nhưvậy,việcpháttriểnkỹnăng

tưduyphảnbiệntronggiảngdạyđọchiểu

tiếngTrungQuốckhôngchỉlàmộtxuthế

tấtyếucủađổimới giáodục đạihọc,mà

cònlànềntảngđểđàotạothếhệsinhviên

cótưduyđộclập,tựphảntưvàsángtạo,

đápứngyêucầungàycàngcaocủaxãhội

trithứchiệnđại.

II.Cơsởlýthuyết

Trong bối cảnh cải cách giáo dục

hiệnnay,việcpháttriểnnănglựctưduy

bậccaođãtrởthànhmộttrongnhữngmục

tiêuquantrọngcủađàotạonhântàiởcác

trường đại học. Trong đó, tư duy phản

biện, vớitưcách làhạtnhân củatưduy

bậccao,từlâuđãđượccoitrọngtronghệ

thốnggiáodụccủacácnướcÂu-Mỹ,và

đượcxemnhưphẩmchấtcơbảnmàsinh

viênđạihọccầnphảicó.

Tuy nhiên, trong giảng dạy ngoại

ngữtạiViệtNamcũngnhưởmộtsốquốc

gia châu Á, việc phát triển tư duyphản

biệnvẫncònnhiềuhạnchế.Cácmôhình

dạyhọctruyềnthốngquánhấnmạnhvào

việctruyềnđạtvàghinhớkiếnthức,mà

coi nhẹ rèn luyện tư duy, dẫn đến tình

trạngsinhviêntuycónănglựcngônngữ

nhất định nhưng lại thiếu khả năng suy

nghĩđộclậpvàphánđoánlýtính.

Đọc hiểu, với tư cách là một bộ

phậnquantrọngcủahọctậpngônngữ,

không chỉ là con đường tiếp nhận tri

thứcmàcònlàkênhrènluyệnnănglực

tưduy.Nếudạyđọcchỉdừnglạiởmức

độhiểutừvựng,ngữphápvà cấutrúc

vănbản,thìkhócóthểđápứngyêucầu

củaxãhộingàynayđốivớinguồnnhân

lựcđanăng.Dovậy,vấnđềlàmthếnào

đểtíchhợprènluyệntưduyphảnbiện

vàogiảngdạyđọchiểuvừalànhiệmvụ

cấp thiết của giáo dục ngoại ngữ, vừa

làchìakhóađểnângcaonănglựctoàn

diệncủasinhviên.

2.1.Nộihàm vàđặctrưngcủa tư

duyphảnbiện

Tronglĩnhvựctưduyphảnbiện,nhà

triếthọcDeweyđãsớmđặtnềntảngvới

tácphẩm“Cáchtanghĩ”,trongđóôngđưa

ranămbướccủaquátrìnhgiảiquyếtvấn

đề,đượcxemlàkhởiđiểmquantrọngcủa

việcnghiêncứutưduyphảnbiện.Sauđó,

nhiềuhọcgiảtiếptụctìmhiểukháiniệm

vàđặctrưnghànhvicủatưduyphảnbiện.

Vềđịnhnghĩatưduyphảnbiện,có

nhiều quan điểm khác nhau. Trong đó,

địnhnghĩacủaEnniscótínhđạidiện:ông

chorằng“tưduyphảnbiệnlàmộtkiểutư

duy hợplý,nhằmxác địnhđiềugìđáng

tinvàđiềugìnênhànhđộng”.Ennischỉ

rarằngtưduyphảnbiệnbaogồmbathành

phầnchính:tháiđộ(disposition),nănglực

(ability)vàchiếnlược(strategy).

Tươngtự,Facione(1990)chorằng

tư duy phản biện bao hàm bảy phương

diệncốtlõi:

(1) Tìmkiếmsựthật(truth-seeking),

(2) Cởimở(open-mindedness),

(3) Phântích(analyticity),

(4) Tínhhệthống(systematicity),

(5) Tòmò,hamhọchỏi(inquisitiveness),

(6) Tựtin(self-condence),

(7) Trưởng thành nhận thức

(cognitivematurity).

Enniscònphânloạinănglựctưduy

phảnbiệnthànhbakỹnăngcơbảncùng

nhiềuchiếnlược:

Khả năng làm rõ (clarication):

nhận diện và làm sáng tỏ sự kiện, tình

huống.

Khảnănglậpluận(inference):xây

dựngnềntảngsuyluậnvữngchắc,đánh

giáđộtincậycủathôngtin.

Khả năng suy luận mở rộng

(reasoning):baogồmdiễngiải,quynạp,

suydiễn,sosánhvàđánhgiá.

Chiến lượctưduy phảnbiệnnhấn

mạnh khả năng lựa chọnhànhđộngphù

hợp,cũngnhư giaotiếpvà hợp tác hiệu

quảvớingườikhác.NhưKhổngTửtừng

nói: “Học mà không suy nghĩ thì uổng

phí,suynghĩmàkhônghọcthìmệtmỏivô

ích”.Kantcũng nhấn mạnh: “Tư tưởng

khôngcónộidungthìrỗngtuếch;trigiác

khôngcókháiniệmthìmùlòa”.Điềuđó

chothấy,tưduyphảnbiệnkhôngtồntại

trongkhoảngtrống.Ngườihọctrướchết

phảicósựhiểubiếtsâusắcvềnộidung,

vấnđề hoặcbối cảnh được đánhgiá,thì

mớicókhảnăngxácđịnhtínhchânthực

vàđộtincậy,từđótiếnhànhsuyluậnhợp

lýđểđưaraquyếtđịnhđúngđắn.Tưduy

phảnbiệnđòihỏicánhânphảivậndụng

trithức,kinhnghiệmvàvốnsống,kếthợp

vớiphântích,đánhgiávàgiảiquyếtvấn

đềmộtcáchhệthốngvàlogic.

Tưduyphảnbiệnkhôngđơnthuần

là“phêphán”hay“phảnđối”,màlàmột

nănglựctưduybậccaodựatrênphântích

lýtính vàsuyluận bằngchứng. Họcgiả

ngườiMỹEnnis(1985)địnhnghĩatưduy

phản biệnlà “mộtkiểutưduyhợplývà

phảntư,nhằmxácđịnhchúngtanêntin

điềugìhoặcnênhànhđộngrasao”;Paul

&Elder(2006)chorằngđólà“mộtquá

trìnhtưduytựđịnhhướng,tựgiámsátvà

tựđiềuchỉnh”.Nhưvậy,tưduyphảnbiện

khôngchỉdừnglạiởviệctiếpnhậnthông

tin, mà còn bao gồm kiểm chứng, chất

vấn,đánhgiávàsángtạo.

Từgócđộgiáodụchọc,tưduyphản

biệncómộtsốđặctrưngcơbản:

(1)Tínhmụcđích:Hướngđếnviệc

giải quyếtvấn đề và đưa ra phán đoán

hợp lý, chứ không phải hoài nghi một

cáchmùquáng.

(2)Tínhlogic:Đòihỏiquátrìnhtư

duycósựthốngnhấtnộitại,cókhảnăng

nhậndiệnlỗhổngtronglậpluận.

(3) Tính phản tư: Người học cần

thườngxuyênxemxétlạiquátrìnhtưduy

củachínhmình,pháthiệnvàđiềuchỉnh

nhữngsailệch.

(4)Tínhmở:Khuyếnkhíchtiếpnhận

các góc nhìn đa dạng, từ đó hình thành

quanđiểmđộclậpthôngquasosánh.

(5)Tínhsángtạo:Khôngchỉphân

tíchvàđánhgiá,màcònđềxuấtýtưởng

mớihoặcgiảiphápthaythế.

Cóthểthấy,tưduyphảnbiệnkhông

phảilàmột“yếutốphụ”táchrờiviệchọc

ngônngữ,màchínhlàconđườngđểnâng

caonănglựcngônngữvàpháttriểnphẩm

chấttoàndiệncủangườihọc.

2.2.Mốiquanhệgiữatưduyphản

biệnvàđọchiểu

Đọchiểukhôngchỉlàmộtkỹnăng

thenchốttrongquátrìnhhọcngoạingữ,

màcònlàmộthoạtđộngtrítuệphứctạp,

gắnliềnvớiviệchìnhthànhvàpháttriển

tư duy của người học. Nếu các phương

pháp giảng dạytruyền thốngthường tập

trungvàoviệcgiảimãtừvựng,ngữpháp

vàcấutrúccâu,khiếnsinhviênchủyếu

dừnglạiởmứctáihiệnthôngtinbềmặt,

thìđọchiểutheođúngnghĩaphảivượtlên

trênđiềuđó.Nóđòi hỏingười đọcphải

thâm nhập vào tầng nghĩa sâu của văn

bản, hiểurõ quan điểm và ý đồ của tác

giả,phântíchlogiclậpluận,đánhgiásức

thuyếtphụccủachứngcứ,vàtrêncơsởđó

hìnhthànhquanđiểmriêngcũngnhưkiến

tạotrithứcmới.Chínhởđiểmnày,tưduy

phản biện và đọc hiểutrở thànhhai yếu

tốkhôngthểtáchrời,vừahỗtrợvừathúc

đẩylẫnnhau.

Tưduyphảnbiệntrướchếtlàtiền

đềđểngườihọcđạttớiđọchiểuởchiều

sâu.Khithiếuđisựchấtvấn,phântíchvà

tựphảntư,quátrìnhđọcdễrơivàotình

trạng hời hợt, chỉ nắm bắt thôngtin mà

khônghiểubảnchất vấnđề.Chẳng hạn,

mộtsinhviêncóthểthuộclòngcácluận

điểmtrong bàinghị luậntiếngTrung về

“bảovệmôitrường”,nhưngnếukhôngtự

hỏirằng “luận điểm này dựa trên chứng

cứnào?”,“liệucònquanđiểmkhácđểbổ

sunghoặcphảnbáckhông?”,thìviệcđọc

vẫnchỉdừngởmứcghinhớmàchưathực

sựtạorasựhiểubiết.Ngượclại,khisinh

viên biếtvậndụng tưduy phản biện để

soi chiếu và chất vấn văn bản, việc đọc

sẽtrởthànhquátrìnhkhámphá,giúphọ

pháthiệnđiểmmạnh,điểmyếutronglập

luận, từ đóhìnhthànhtrithứcmột cách

chủđộngvàbềnvững.

Ở chiều ngược lại, hoạt động đọc

hiểu chính là phươngtiệnquantrọng để

nuôidưỡngvàrènluyệntưduyphảnbiện.

Văn bản là một “tình huống giả định”

phongphú,nơingườihọccócơhộithực

hànhphântích,sosánh,đốichiếuvàđánh

giáliêntục.Mỗilầnđọc,sinhviênkhông

chỉ tiếpnhận thôngtinmàcònhọccách

xửlý,phảnứngvàhìnhthànhquanđiểm

riêng. Nhờ vậy, qua quátrình đọcnhiều

thểloạivănbảnkhácnhau-từnghịluận

xãhội,vănhóađếncácvănbảnkhoahọc,

chínhtrị-ngườihọcdầnhìnhthànhthói

quensuynghĩđộclập,khôngchấpnhận

thôngtinmộtcáchthụđộng,màluônđặt

câuhỏi,tìmkiếmbằngchứngvàđưara

đánhgiácánhân.

Cóthểkhẳngđịnhrằngtưduyphản

biệnvàđọchiểulàhaiyếutốbổsungcho

nhautrongquátrìnhhọctập.Tưduyphản

biệnnângcaotrìnhđộđọc,giúpngườihọc

chuyểntừ“đọchiểu”sang“đọcthấu”,từ

việctáihiệnthôngtinsangviệcchiếmlĩnh

vàsángtạotrithức.Ngượclại,đọchiểu

chấtlượngcaocungcấpngữliệuphong

phúvàtìnhhuốngthựctiễnđểngườihọc

thực hành, củng cố và pháttriển tư duy

phảnbiện.Khiđượckếthợptronggiảng

dạy, hai yếu tố này không chỉ góp phần

nângcaonănglựcngônngữ,màcònphát

triểnkhả năng phântích logic,đánh giá

hợplývàhìnhthànhlậpluậnđộclậpcho

sinhviên.Nhờđó,quátrìnhdạyđọchiểu

khôngcònđơnthuầnlàrènluyệnkỹnăng

ngôn ngữ, mà trởthành một con đường

quantrọngđểpháttriểnnănglựctưduy

toàndiện,đápứngyêucầungàycàngcao

củagiáodụcđạihọctrongbốicảnhxãhội

trithứchiệnnay.

2.3. Sự cần thiết của việc phát

triển kỹ năng tư duy phản biện trong

dạyđọchiểu

Trongbốicảnhnềnkinhtếtrithức

vàxãhộithôngtinpháttriểnmạnhmẽ,

chỉsởhữunănglựcngônngữđơnthuần

đã không còn đủ để đáp ứng yêu cầu

đốivớinguồnnhânlựcchấtlượngcao.

Người học ngoại ngữ ngày nay không

chỉcầncókhảnăngđọchiểuvàsửdụng

ngôn ngữ thành thạo, màcòn phảibiết

phântích,đánhgiá,giảiquyếtvấnđềvà

sángtạo.Vớivịtrílàmộtkhâutrọngtâm

trong quá trình học tập ngôn ngữ, đọc

hiểutấtyếuphảiđảmđươngthêmnhiệm

vụquantrọng:trởthànhphươngtiệnrèn

luyệnvàpháttriểnnănglựctưduyphản

biệnchosinhviên.

Trướchết,điềunàyxuấtpháttừyêu

cầucủathời đạibùngnổthôngtin.Sinh

viênmỗingàytiếpxúcvớimộtlượngvăn

bản khổnglồquainternet, mạngxã hội,

sáchbáovàtàiliệuhọcthuật.Nếuthiếu

tưduyphảnbiện,họkhócóthểphânbiệt

được đâu là thông tin chính xác, đâulà

thôngtinsailệch,đâulàtrithứckhoahọc

vàđâuchỉlàquanđiểmchủquan.Khiđó,

việc đọcsẽtrởthànhquátrìnhtiếpnhận

thụđộng,thậmchídễdẫnđếnsựngộnhận

hoặcbịthaotúngbởicácnguồntinthiếu

kiểmchứng.Pháttriểntưduy phảnbiện

trong đọc hiểu chính là cách giúp sinh

viên pháttriển năng lực“lọc” thôngtin,

đánhgiátínhchânthựcvàgiátrịcủavăn

bản,từđótiếpnhậntrithứcmộtcáchchủ

độngvàcóchọnlọc.

Thứ hai, việc nuôi dưỡng tư duy

phản biện trong dạy đọc hiểu còn phục

vụtrựctiếpchonhucầugiaolưuliênvăn

hóa.Đọchiểukhôngchỉlàquátrìnhtiếp

nhậnngônngữ,màcònlàconđườngtìm

hiểuvàsosánhcáchệgiátrịvănhóakhác

nhau.KhiđọcvănbảntiếngTrungQuốc,

sinhviêncóthểbắtgặpnhữngquanniệm,

cáchlýgiảisựviệcmangtínhđặcthùvăn

hóa của Trung Quốc. Nếu không có tư

duyphảnbiện,họdễtiếpthumộtchiều;

ngượclại,nhờbiếtphântíchvàsosánh,

sinhviêncóthểđốichiếuvớibốicảnhvăn

hóaViệtNam,phươngTâyhaycácquốc

giakhác,quađónângcaokhảnăngnhận

diệnsựkhácbiệtvàtăngcườngnănglực

giaotiếpliênvănhóa-mộtyêucầuthiết

yếutrongxãhộitoàncầuhóa.

Mô hình giảng dạy đọc hiểu tiếng Trung Quốc theo hướng phát triển kỹ năng tư duy phản biện

Bài viết về phát triển tư duy phản biện trong dạy đọc hiểu tiếng Trung, đề xuất mô hình 4 giai đoạn: giải mã, chất vấn, phản tư, vận dụng.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi