K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 2 năm 2020
278
NÂNG CAO HIU QU GII QUYT CÁC TRANH CHP THƯƠNG MI BNG
TRNG TÀI THƯƠNG MI
ENHANCING THE EFFICIENCY OF RESOLVING TRADE DISPUTES BY TRADE
PROPERTY
Nguyn Th Hoài Thương
Nghiên cu sinh - ĐH Lut Huế
Email:Hoaithuong26489@gmail.com
Chu Th Minh Thương
Trường cao đẳng Kinh tế - Kế hoch Đà Nng
Email:chuthiminhthuong@gmail.com
Tóm tt
Hin nay, trong xu thế hi nhp kinh tế quc tế, khi mà các tranh chp v kinh doanh, thương mi ngày
càng nhiu và phc tp, vic áp dng phương thc nào nhm mang li hiu qu cao trong vic gii quyết các
tranh chp đó thc s là mt vn đề hết sc cn thiết. Trong đó, vic gii quyết tranh chp kinh doanh, thương
mi bng trng tài thương mi đang là mt xu hướng được áp dng nhiu và ph biến trên toàn cu nh tính ưu
vit ca nó. Bài viết được thc hin nhm xác định, phân tích và ch ra li thế trong vic gii quyết các tranh
chp kinh doanh thương mi bng trng tài thường mi trong thi k hi nhp kinh tế quc tế. T đó, ch ra
nhng thiếu sót, bt cp và đề xut nhng gii pháp nhm nâng cao hiu qu ca vic gii quyết các tranh chp
kinh doanh thương mi bng trng tài thương mi.
T khóa: Tranh chp kinh doanh thương mi, trng tài thương mi.
Summary
Currently, in the trend of international economic integration, when business and trade dispute are more
complex, which methods to apply are highly effective in rosolving disputes. That is a really necessary problem.
In particular, resolving business disputes, trade with commercial arbitration is a trend that is widely applied
and popular globally thanks to its superiority. The paper is designed to identufy, analyze and poin out the
advantages in resolving commercial business disputes by regular in the period of internatinal economic
integration. From there, point out the shortcomings, inadequacies and propose solutions to improve the
efficiency of resolving commercial busincess disputes by commercial arbitration.
Key word: Commercial busincess disputes, commercial arbitration.
1. Đặt vn đề
Trong xu thế hi nhp kinh tế quc tế, vic xy ra các tranh chp trong kinh doanh, thương mi
điu không th tránh khi. Hin có rt nhiu phương pháp gii quyết tranh chp kinh doanh, thương
mi nhưng phương pháp gii quyết tranh chp bng trng tài thương mi đang được xem trng trên
trường quc tế. Tuy nhiên, làm thế nào để sáng t nhng li thế trong gii quyết tranh chp thương
mi bng trng tài thương mi và tn dng hiu qu hot động này ti Vit Nam đang là vn đề đặt ra.
2. Gii quyết tranh chp kinh doanh, thương mi bng trng tài thương mi theo pháp lut Vit
Nam
Lut Thương mi năm 2005 đã tiếp cn hot động thương mi theo hướng m rng, bao gm
mi hot động có mc đích sinh li; theo đó, Điu 3 khon 1 đã quy định hot động thương mi: là
hot động nhm mc đích sinh li, bao gm mua bán hàng hóa, cung ng dch v, đầu tư và xúc tiến
thương mi và các hot động nhm mc đích sinh li khác.
Theo quy định trên, có th thy các tranh chp kinh doanh, thương mi có 3 đặc đim ch yếu:
Th nht, ch th ca tranh chp thương mi là thương nhân; Th hai, căn c phát sinh tranh chp
thương mi là hành vi vi phm hp đồng hoc vi phm pháp lut; Th ba, v các phương thc gii
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 2 năm 2020
279
quyết tranh chp thương mi bng các phương thc: thương lượng, hòa gii, trng tài thương mi và
tòa án. Mi phương thc có s khác nhau v bn cht pháp lý, ni dung ca th tc và trình t tiến
hành. Các bên có quyn t do la chn phương thc phù hp, ph thuc vào nhng ưu thế mà mi
phương thc có th mang li, mc độ phù hp ca phương thc so vi ni dung tính cht ca tranh
chp và thin chí ca các bên.
Gii quyết tranh chp bng trng tài thương mi là mt hình thc gii quyết tranh chp không
th thiếu trong quá trình phát trin ca các quan h kinh tế - thương mi và đôi khi được các ch th ưa
chung la chn hơn so vi Tòa án bi tính linh hot và mm do ca nó. Trong phương thc trng tài
s có mt Hi đồng trng tài hoc trng tài viên vi tư cách là mt bên trung gian, độc lp nhm gii
quyết các mâu thun, tranh chp bng vic đưa ra phán quyết có giá tr bt buc thi hành đối vi các
bên. Ưu đim ca phương thc gii quyết tranh chp này là có tính linh hot, to quyn ch động cho
các bên, tính nhanh chóng, tiết kim được thi gian có th rút ngn th tc t tng trng tài vào đảm
bo bí mt. Trng tài tiến hành gii quyết tranh chp theo nguyên tc án, quyết định trng tài không
được công b công khai rng rãi. Phán quyết ca trng tài có tính cht trung thm và đây là ưu thế
vượt tri so vi hình thc gii quyết tranh chp bng thương lượng, hòa gii. Đồng thi phán quyết ca
trng tài có tính cht bt buc thi hành đối vi các bên.
Để có th được gii quyết tranh chp bng trng tài, các bên phi có tha thun gii quyết tranh
chp bng trng tài. Tha thun này có th được lp trước hoc sau khi xy ra tranh chp. Tha thun
trng tài gia các bên phi đảm bo được xác lp dưới hình thc điu khon trng tài trong hp đồng
hoc trong tha thun riêng, được xác lp dưới dng văn bn và không rơi vào các trường hp vô hiu
theo quy định ca lut trng tài thương mi.
Th tc t tng trng tài do các bên tha thun hoc áp dng theo quy tc t tng ca trung tâm
trng tài. Ngun lut áp dng đối vi gii quyết tranh chp bng trng tài thương mi được quy định
như sau: Đối vi tranh chp không có yếu t nước ngoài, áp dng pháp lut Vit Nam để gii quyết
tranh chp; Đối vi tranh chp có yếu t nước ngoài, áp dng pháp lut do các bên la chn; nếu
không có tha thun v lut áp dng thì Hi đồng trng tài quyết định áp dng pháp lut mà Hi đồng
trng tài cho là phù hp nht; Trường hp pháp lut Vit Nam, pháp lut do các bên la chn không có
quy định c th liên quan đến ni dung tranh chp thì Hi đồng trng tài được áp dng tp quán quc
tế để gii quyết tranh chp nếu vic áp dng hoc hu qu ca vic áp dng đó không trái vi các
nguyên tc cơ bn ca pháp lut Vit Nam.
Đểđược phán quyết trng tài thì Hi đồng trng tài biu quyết theo nguyên tc đa s.
Trường hp biu quyết không đạt được đa s thì Ch tch Hi đồng trng tài quyết định. Phán quyết
trng tài có giá tr chung thm, có hiu lc t ngày ban hành và không b kháng cáo.
3. Ưu đim ca gii quyết tranh chp kinh doanh, thương mi bng trng tài thương mi và
thc tin ti Vit Nam
Qua gn na thế k hình thành, hot động ca trng tài thương mi đã được định hình và hoàn
thin Vit Nam. Thế nhưng, doanh nghip Vit Nam vn chưa có được s hiu biết tường tn và
đánh giá đúng v tm quan trng ca trng tài thương mi.
Xut phát t nhng nguyên tc gii quyết tranh chp ca mình thì trng tài thương mi th hin
rt nhiu ưu đim vượt tri, mang li nhiu li ích cho các bên khi có tranh chp trong hot động kinh
doanh, thương mi, c th như sau:
Th nht, khác vi t tng tòa án được quy định ti B lut t tng dân s áp dng để gii
quyết tt c các v vic trong lĩnh vc dân s nói chung, th tc trng tài áp dng cho các tranh chp
trong hot động thương mi đơn gin hơn, các bên có th ch động v thi gian, địa đim gii quyết
tranh chp giúp đẩy nhanh thi gian gii quyết tranh chp; th tc trng tài không tri qua nhiu cp
xét x như toà án, cho nên hn chế tn kém v thi gian và tin bc cho doanh nghip.
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 2 năm 2020
280
Th hai, vic được quyn la chn trng tài viên gii quyết tranh chp cho phép các bên la
chn được các chuyên gia có chuyên môn và kinh nghim thc tế v vn đề tranh chp, có uy tín trong
ngành ngh tr thành trng tài viên gii quyết tranh chp ca các bên, đảm bo cht lượng gii quyết
tranh chp (tranh chp bo him, tranh chp v c phiếu, chng khoán; tranh chp xây dng,…).
Th ba, trng tài tôn trng tính bo mt thông tin cho toàn b quá trình, phiên hp trng tài
cũng được thc hin không công khai [khác vi nguyên tc Tòa án xét x công khai trong t tng tòa
án], nh đó, các bên trong tranh chp có th đảm bo được uy tín ca mình trên thương trường. Ngày
nay, tính bo mt ngày càng được doanh nghip chú ý trong bi cnh các vn đề tài chính ca doanh
hin nay rt nhy cm vi các thông tin liên quan ti doanh nghip (đặc bit là vi các công ty đã niêm
yết trên sàn giao dch chng khoán).
Th tư, thm quyn ca hi đồng trng tài được thiết lp da trên s t nguyn tha thun ca các
bên mà không ph thuc vào quyn lc nhà nước. Mm do hơn, linh hot hơn [cho phép s dng tiếng
nước ngoài, áp dng lut nước ngoài,…] phù hp để gii quyết các tranh chp có yếu t nước ngoài.
Th năm, phán quyết ca trng tài có đặc đim ging như bn án ca tòa án đó chính là mang
tính chung thm và bt buc các bên phi thi hành. Nếu đem thi hành trong lãnh th Vit Nam, phán
quyết trng tài VIAC có th được đưa thng ti cơ quan thi hành án (Cc thi hành án dân s) để được
cưỡng chế thi hành; phán quyết trng tài VIAC cũng có th được cho công nhn và thi hành ti hơn
150 quc gia và vùng lãnh th là thành viên Công ước NewYork v công nhn và cho thi hành phán
quyết trng tài nước ngoài.
Gii quyết tranh chp kinh doanh, thương mi bng trng tài thương mi đã ph biến hu hết
các nước trên thế gii. Vit Nam, do đặc thù ca nn kinh tế, chính tr, xã hi nên hình thc này phát
trin mun hơn. T năm 1993 đến nay, trước s đòi hi ca thc tin, ngày 28/4/1993, Th tướng
Chính ph ra quyết định 204/1993/TTg v vic thành lp trung tâm trng tài quc tế Vit Nam
(VIAC). VIAC được ghi nhn là t chc phi chính ph được thành lp bên cnh Phòng Thương mi và
Công nghip Vit Nam, có thm quyn gii quyết các tranh chp phát sinh t các quan h kinh tế quc
tế như các hp đồng mua bán ngoi thương, các hp đồng đầu tư, du lch, vn ti và bo him quc tế,
chuyn giao công ngh, tín dng và thanh toán quc tế.
Ti Vit Nam, trong nhng năm qua, s v tranh chp thương mi được gii quyết bng trng
tài mà tiêu biu là ti VIAC liên tc tăng, t 18 v/năm (giai đon 1993 – 2003) lên 42 v/năm (giai
đon 2004 – 2010) đặc bit lên đến 117 v/ năm (giai đon 2011- 2017). Đội ngũ trng tài viên không
ngng được m rng và nâng cao v kh năng gii quyết các tranh chp kinh doanh, thương mi. Sáu
tháng đầu năm 2012, VIAC đã kết np thêm 37 trng tài viên, trong đó có 12 trng tài viên nước
ngoài, nâng tng s trng tài viên ca Trung tâm lên 151 người, tăng gn 30% so vi năm 2009. Tuy
nhiên, bc tranh v trng tài thương mi ti Vit Nam vn chưa tht s khi sc khi phương thc này
ch gii quyết khong 11% tng s tranh chp thương mi. S v tranh chp mà VIAC th lý trong
năm 2011 là 83, vn rt khiêm tn nếu so vi 188 v mà Trung tâm Trng tài Quc tế Singapore
(SIAC) gii quyết hay như y ban trng tài Bc Kinh là 1.500 v.
Nguyên nhân là do nhng quy định ca pháp lut hin hành còn nhiu thiếu sót, chng chéo,
chưa rõ ràng c th. Lut trng tài thương mi năm 2010 mc dù đáp ng phn nào yêu cu thc tế
song sau mt thi gian đi vào hot động đã bc l nhiu thiếu sót, bt hp lý. Chưa k, thói quen, tp
quán ca thương nhân Vit Nam tin tưởng tòa án hơn trng tài. Hơn na, trình độ trng tài viên Vit
Nam đều là nhng người kiêm nhim trong lĩnh vc thương mi. Cho nên, mt s trng tài viên còn
chưa chuyên nghip. Trong khi đó, các tranh chp kinh doanh, thương mi ngày càng phc tp, nht là
tranh chp có yếu t nước ngoài.
4. Gii pháp nâng cao hiu qu gii quyết tranh chp kinh doanh thương mi Vit Nam trong
thi k hi nhp
Hot động thương mi luôn n cha mâu thun trong quá trình mua bán hàng hoá và cung ng
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 2 năm 2020
281
dch v. Để đảm bo cho s n định và phát trin lành mnh ca môi trường kinh doanh, cn kiến to
mt phương thc gii quyết tranh chp ngoài toà án thích hp, đó là trng tài thương mi. Nhưng mô
hình này ch có th phát trin trong nn kinh tế th trường. Ngược li, s không th có nn kinh tế th
trường đúng nghĩa nếu không có h thng trng tài độc lp. Hơn na, hot động trng tài thương mi
ph thuc cht ch vào trình độ phát trin ca nn kinh tế. Đó là lý do trng tài các nước có nn kinh
tế khác nhau là khác nhau, thm chí trong các giai đon phát trin ca cùng mt nn kinh tế thì hot
động trng tài cũng không ging nhau.
Vit Nam, mô hình này ch tn ti t khi thc hin công cuc đổi mi. Quá trình hi nhp
kinh tế quc tếđộng lc quan trng cho nhng ci cách v hành lang pháp lý, trong đó có quá trình
hài hòa và quc tế hoá pháp lut trng tài thông qua vic tiếp nhn Lut Mu UNCITRAL. Pháp lut là
yếu t thuc kiến trúc thượng tng, do vy nó phi da trên nhng quy lut khách quan ca quan h
hi mà chúng hướng đến điu chnh. Quy lut v s chi phi ca trình độ t chc kinh tế đối vi s
phát trin ca pháp lut nói chung và pháp lut trng tài nói riêng là chìa khoá giúp chúng ta đề ra
nhng gii pháp đúng đắn trong vic phát trin mô hình trng tài thương mi ti Vit Nam.
Bên cnh vic ban hành h thng văn bn pháp lut nhm điu chnh và khuyến khích s phát
trin ca trng tài thương mi, Nhà nước cũng cn có hành động c th nhm h tr cơ chế tài phán này.
Tiêu biu như Trung Quc, các U ban trng tài được cung cp tr s cùng phương tin làm vic trong
thi gian đầu trước khi t hot động. Nhiu nước châu Á khác như Hàn Quc, Singapore, Thái Lan,
Philippines cũng h tr hot động trng tài khá hiu qu. Ngoài ra, Nhà nước cũng có th giúp các trung
tâm trng tài gim nh gánh nng tài chính bng cách min thuế cho h. Trong quá trình gii quyết tranh
chp, trng tài cũng rt cn đến cơ chế phi hp t các cơ quan nhà nước, mà trc tiếp là h thng toà án,
đặc bit trong vic cưỡng chế thi hành phán quyết cũng như công nhn và cho thi hành phán quyết ca
trng tài nước ngoài. Mc độ h tr ca Nhà nước đối vi trng tài là tác nhân quan trng thúc đẩy s
phát trin ca mô hình này. Vì vy, ngoài vic xây dng h thng pháp lut phù hp, cn có nhng chính
sách c th nhm khuyến khích và thúc đẩy quá trình hot động ca trng tài.
Hiu qu hot động ca trng tài còn ph thuc vào thái độ ca các ch th kinh doanh. Kinh
nghim ca Hoa K v vn đề này là bài hc quý báu dành cho Vit Nam. Nhng bui tic danh d,
hàng trăm nghìn xut bn phm cùng hàng nghìn bui hi tho và đặc bit là “Tun trng tài” được t
chc năm 1923 đã kết ni cht ch trng tài vi doanh nhân. Tăng cường tuyên truyn, ph biến pháp
lut trng tài cũng như nâng cao cht lượng dch v chc chn s khiến doanh nghip am hiu sâu sc
hơn bn cht và ưu thế ca trng tài thương mi, t đó to điu kin cho cơ chế này ngày mt phát trin.
Mun khng định năng lc và to nim tin cho khách hàng, mi trung tâm trng tài phi không
ngng bi dưỡng đội ngũ trng tài viên, không ch v s lượng mà c cht lượng. Ngoài ra, da trên
kinh nghim ca Hip hi Trng tài Hoa K, cơ s pháp lý ca Lut Trng tài thương mi 2010 và
pháp lut v hi ngh nghip, Hip hi Trng tài Thương mi Vit Nam s sm được thành lp, h tr
s phát trin ca trng tài thương mi ti Vit Nam.
Công tác nghiên cu và ging dy pháp lut trng tài là nhân t bo đảm cho s phát trin bn
vng ca mô hình này. Vì thế, cn bi dưỡng năng lc cũng như định hướng cho sinh viên, đặc bit là
sinh viên lut và kinh tế, v nhng vn đề cơ bn trong pháp lut trng tài.
Bên cnh đó, B Tư pháp cũng nên có các chính sách nhm to điu kin và khuyến khích s
tham gia ca các trng tài viên nưc ngoài và lut sư nước ngoài trong t tng trng tài như: ban hành
văn bn chính thc cho phép lut sư nước ngoài được tham gia t tng vi tư cách là người bào cha,
người bo v quyn li ca đương s, người đại din, người bo v quyn, li ích hp pháp ca đương
s ti trng tài. Các trung tâm trng tài cũng cn tích cc hơn na tuyên truyn và qung bá hình nh
trung tâm ca mình, tích cc tham gia các din đàn chuyên môn quc tế, ch động liên lc vi các
trng tài viên nước ngoài có danh tiếng để mi h tham gia danh sách trng tài viên ca trung tâm.
Đây là điu cn thiết để thúc đẩy s phát trin ca trng tài trong nước, to môi trường cnh tranh và
giúp cho các trng tài viên và lut sư hc hi kinh nghim ca các đồng nghip nước ngoài.
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 2 năm 2020
282
Hin nay, mt s trung tâm trng tài quc tế danh tiếng trong khu vc như Trung tâm trng tài
quc tế Hng Kông (HKIAC) và Trung tâm trng tài quc tế Singapore (SIAC) đều cho phép công
khai mt phn, trích dn hoc tóm tt ca phán quyết trng tài đã lược b tên ca các bên tranh chp
nếu không có bên nào phn đối. Điu này s giúp nâng cao cht lượng xét x ti các trung tâm trng
tài, to điu kin để các trng tài viên hc hi ln nhau và phc v cho mc đích nghiên cu các vn
đề pháp lý có liên quan. Hơn na, vic lược b thông tin cá nhân ca các bên tranh chp và vn tôn
trng quyn quyết định ca các bên v vic có công b phán quyết trng tài hay không s vn đảm bo
được nguyên tc v tính bo mt ca trng tài quy định ti Điu 4.4 ca Lut trng tài thương mi. Do
đó, các trung tâm trng tài có th cân nhc để cho phép vic công b mt phn hoc đầy đủ phán quyết
trng tài hoc tóm tt phán quyết vi mt s điu kin nht định như đã nêu trên.
Ngoài vic khc phc hn chế c hu ca các trung tâm trng tài Vit Nam v cơ s vt cht và
trình độ ca đội ngũ trng tài viên thì các trung tâm trng tài nên đổi mi b máy t chc theo hướng
tăng cường năng lc qun tr, thu hút s tham gia ca các chuyên gia trng tài hàng đầu ca Vit Nam
và quc tế vào vic thc hin: các chc năng t tng trng tài theo lut định (ch định Trng tài viên,
thành lp hi đồng trng tài, vv.) cũng như chc năng tuyên truyn, qung bá hình nh, phát trin th
trường, vv. ca mt t chc cung cp dch v tài phán tư.
Các trung tâm trng tài Vit Nam cũng cn ch động hơn na trong vic qung bá hình nh ca
mình đối vi các doanh nghip trong nước cũng như th trường quc tế thông qua vic t chc các
bui hi tho, ta đàm, tun l trng tài, công b các s liu v gii quyết tranh chp ti trung tâm,
minh bch v chc năng và nhim v ca các phòng, ban, b phn chuyên trách ca trung tâm.
5. Kết lun
Trên đây là mt s phân tích v thc trng s dng trng tài thương mi để gii quyết tranh
chp kinh doanh, thương mi ti Vit Nam và mt s đề xut để nâng cao sc hp dn ca trng tài
thương mi trong tương lai. Nhìn li chng đường phát trin ca trng tài thương mi ti Vit Nam
trong nhng năm qua có th thy B tư pháp, Tòa án nhân dân, các cơ quan thi hành án, trung tâm
trng tài, đội ngũ trng tài viên, lut sư, hc gi đã có nhng n lc đáng k để đặt mt nn tng vng
chc cho s phát trin ca trng tài thương mi ti Vit Nam. Da trên nhng nn tng đó, có th hoàn
toàn tin tưởng rng quá trình khc phc nhng tn ti cũng như duy trì thành tu đạt được s sm gt
hái được nhng kết qu tt nht.
TAI LIU THAM KHO
1. Đỗ Văn Đại, Trn Hoàng Hi (2011), Pháp Lut Vit Nam v Trng tài thương mi, Nxb. Chính tr quc gia.
2. Đỗ Văn Đại, Trn Hoàng Hi (2010), Tuyn tp các bn án, Quyết định ca òa án Vit Nam v Trng tài
thương mi, Nxb. Lao động.
3. Nhà Pháp lut Vit – Pháp (2010), Tuyn tp mt s văn bn v trng tài và
hòa
gii thương mi, NXB T
đin Bách khoa.
4. Quc hi nước Cng hòa Xã hi Ch nghĩa Vit Nam (2005), Lut Thương mi, Hà Ni.
5. Quc hi nước Cng hòa Xã hi Ch nghĩa Vit Nam (2010), Lut Trng tài thương mi, Hà Ni.
6. Trung tâm trng tài quc tế Vit Nam VIAC và Phòng Thương mi và Công nghip Vit Nam VCCI (2010),
các Quyết định Trng tài Quc tế chn lc, NXB. Tư pháp.
7. VIAC và VCCI, Hi đáp v lut Trng tài thương mi
(2010)