Pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số ở Việt Nam

Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) đóng vai trò then chốt trong hệ thống an sinh xã hội hiện đại, giúp ổn định thị trường lao động và hỗ trợ người lao động đối phó với rủi ro mất việc làm. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chiến lược chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, hệ thống BHTN ở Việt Nam đang đối mặt với những cơ hội và thách thức chưa từng có. Mặc dù khung pháp lý về BHTN đã được thiết lập và đang được điều chỉnh với Luật Việc làm năm 2025, sự xuất hiện của các hình thức việc làm mới (lao động nền tảng, tự do) và quá trình số hóa đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đánh giá và hoàn thiện pháp luật. Bài viết này nhằm phân tích cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật BHTN, tác động của chuyển đổi số, từ đó đề xuất các kiến nghị lập pháp và tổ chức thực hiện nhằm đảm bảo chính sách BHTN vừa bao quát các hình thức việc làm mới, vừa tận dụng hiệu quả hạ tầng số để nâng cao tính minh bạch, kịp thời và công bằng.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách, chuyên gia pháp luật, cán bộ quản lý trong lĩnh vực an sinh xã hội và bảo hiểm, cũng như sinh viên và giảng viên các ngành luật, kinh tế, quản lý nhà nước quan tâm đến chính sách bảo hiểm thất nghiệp và chuyển đổi số tại Việt Nam.

Nghiên cứu này đi sâu phân tích pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) tại Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, một yếu tố đang định hình lại thị trường lao động và hệ thống an sinh xã hội. Bài viết đầu tiên trình bày cơ sở lý luận về BHTN, nêu bật đặc tính là loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc, hoạt động theo nguyên tắc đóng-hưởng và chia sẻ rủi ro, không chỉ bù đắp thu nhập mà còn “kích hoạt” người lao động trở lại thị trường. Tiếp đó, nghiên cứu đánh giá thực trạng khung pháp lý BHTN hiện hành, đặc biệt là những điều chỉnh trong Luật Việc làm 2025, với các điểm mới về đối tượng, mức đóng - hưởng và phương thức thực hiện. Để đạt được các mục tiêu này, bài viết đã áp dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như phân tích tổng hợp và tiếp cận pháp lý chuẩn tắc để hệ thống hóa quy định pháp luật; so sánh pháp luật để tham chiếu xu hướng quốc tế; thống kê - mô tả để minh họa tác động của chuyển đổi số; và phân tích chính sách liên ngành để đề xuất kiến nghị. Kết quả cho thấy, chuyển đổi số mang lại nhiều tác động tích cực như nâng cao hiệu quả quản lý quỹ, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và tăng tính minh bạch, đồng thời cũng đặt ra những thách thức đáng kể về phạm vi bao phủ đối với lao động phi chính thức và lao động nền tảng số, khoảng cách số, bảo mật dữ liệu cá nhân và liên thông dữ liệu. Từ những phân tích này, bài viết đề xuất các định hướng và kiến nghị quan trọng nhằm hoàn thiện pháp luật BHTN, bao gồm mở rộng phạm vi bao phủ để thích ứng với các hình thức việc làm mới, hoàn thiện quy định về giao dịch điện tử và bảo vệ dữ liệu, tăng cường cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông, và đảm bảo công bằng xã hội trong quá trình số hóa. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống BHTN hiện đại, hiệu quả, minh bạch và công bằng, góp phần ổn định thị trường lao động và an sinh xã hội trong kỷ nguyên số.