Phát hi n s m tệ ớ ự
kỷ
Ngày nay, vi c chăm ch a s m tr t k còn là m t s cá c c l n. Nh ngệ ữ ớ ẻ ự ỷ ộ ự ượ ớ ữ
tr c nghi m giúp phát hi n nh ng tr d i 3 tu i còn đang đ c đ nh giá.ắ ệ ệ ữ ẻ ướ ổ ượ ị
T "t k " ngày nay bao g m nh ng tr ng h p b nh lý tr m tr ng khác nhau,ừ ự ỷ ồ ữ ườ ợ ệ ầ ọ
b nh này b coi là ngu n g c t t nguy n trong su t cu c đ i c a nh ng ng iệ ị ồ ố ậ ề ố ộ ờ ủ ữ ườ
m c ph i. Tuy nhiên, ph n l n các nhà chuyên môn đ ng thu n nghĩ r ng, càngắ ả ầ ớ ồ ậ ằ
tác đ ng s m thì càng có c may gi m nh b t t t nguy n này. Trong nh ng nămộ ớ ơ ả ẹ ớ ậ ề ữ
g n đây, vi c nh n ra đ c nh ng r i nhi u t k s m ngày càng đ c nhi uầ ệ ậ ượ ữ ố ễ ự ỷ ớ ượ ề
ng i chú ý. Ngày nay, tu i trung bình đ nh n bi t tr có r i nhi u t k là lúcườ ổ ể ậ ế ẻ ố ễ ự ỷ
tr kho ng 3 tu i, nh ng đôi khi cũng có th mu n h n. Th c t có r t nhi u bẻ ả ổ ư ể ộ ơ ự ế ấ ề ố
m tr t k nói r ng h lo l ng t r t s m, nh ng s lo l ng c a h th ngẹ ẻ ự ỷ ằ ọ ắ ừ ấ ớ ư ự ắ ủ ọ ườ
không đ c gi i y h c cho là nghiêm túc.ượ ớ ọ
Đ tình hình này thay đ i, nhi u c g ng theo chi u h ng: tăng c ng đàoể ổ ề ố ắ ề ướ ườ
t o bác sĩ nhi khoa và toàn b các nhà chuyên nghi p theo h ng là ph i xem xétạ ộ ệ ướ ả
m t cách có h th ng s phát tri n c a tr em, đ ng th i c n thi t nghiên c uộ ệ ố ự ể ủ ẻ ồ ờ ầ ế ứ
m t cách chính xác nh t nh ng d u hi u đ u tiên c a r i nhi u t k , và nh t làộ ấ ữ ấ ệ ầ ủ ố ễ ự ỷ ấ
ngày xu t hi n nh ng bi u hi n đ u tiên. Nh ng d u hi u đ c tr ng c a h iấ ệ ữ ể ệ ầ ữ ấ ệ ặ ư ủ ộ
ch ng ít xu t hi n tr c 2 ho c 3 tu i. Vì v y t nhi u năm g n đây ng i ta tìmứ ấ ệ ướ ặ ổ ậ ừ ề ầ ườ
cách đ nh rõ c th nh ng b t bình th ng v hành vi và nh ng d u hi u báoị ụ ể ữ ấ ườ ề ữ ấ ệ
tr c cho phép phát hi n và t t nhiên là chăm ch a t k s m h n. Chúng tôi đãướ ệ ấ ữ ự ỷ ớ ơ
xem xét nh ng bi u hi n s m c a t k , nh ng tr c nghi m nào có th áp d ngữ ể ệ ớ ủ ự ỷ ữ ắ ệ ể ụ
và cách th c nào có th c i thi n m t cách hi u qu .ứ ể ả ệ ộ ệ ả
Nhi u cu c đi u tra d a trên quan sát c a chính cha m có con m c ch ng tề ộ ề ự ủ ẹ ắ ứ ự
k . Năm 1999, m t nhóm nghiên c u viên đa ngành ph i h p đ c t ch c b iỷ ộ ứ ố ợ ượ ổ ứ ở
Pauline Filipek thu c tr ng đ i h c Californie đã th ng kê nh ng d u hi u đ uộ ườ ạ ọ ố ữ ấ ệ ầ
tiên th ng g p nh t t cu c đi u tra này. Đó là nh ng d u hi u liên quan đ nườ ặ ấ ừ ộ ề ữ ấ ệ ế
giao ti p, xã h i hóa và nh ng r i nhi u hành vi.ế ộ ữ ố ễ
Nh ng bi u hi n t k c a tr béữ ể ệ ự ỷ ủ ẻ
Trong s nh ng khó khăn s m v giao ti p, ph n l n các b c cha m đ cố ữ ớ ề ế ầ ớ ậ ẹ ượ
báo đ ng b i s ch m nói, ho c đôi khi s m t nh ng t đ u tiên đã thu nh nộ ở ự ậ ặ ự ấ ữ ừ ầ ậ
đ c; m t s cha m nh n th y con h không tr l i khi đ c g i tên, không trượ ộ ố ẹ ậ ấ ọ ả ờ ượ ọ ả
l i nh ng câu h i đ n gi n, đ n n i ng i ta tin r ng đ a tr b đi c, ng i taờ ữ ỏ ơ ả ế ỗ ườ ằ ứ ẻ ị ế ườ
cũng th y m t đi u là đ a tr này không bao gi yêu c u đi u gì b ng l i nói hayấ ộ ề ứ ẻ ờ ầ ề ằ ờ
b ng m t c ch (không ch tay v phía đ v t). Nh ng c ch theo quy c thôngằ ộ ử ỉ ỉ ề ồ ậ ữ ử ỉ ướ
d ng, hàng ngày (gi tay t m bi t khi v ) cũng không làm đ c.ụ ơ ạ ệ ề ượ
B m cũng nh n th y nh ng bi u hi n l th ng v s xã h i hóa tr :ố ẹ ậ ấ ữ ể ệ ạ ườ ề ự ộ ở ẻ
không th y xu t hi n nh ng n c i mang tính xã h iấ ấ ệ ữ ụ ườ ộ (tr không c i vui vẻ ườ ẻ
khi đ c kích thích), và ượ không có quan h thông qua ánh m t ệ ắ (tr không nhìnẻ
th ng vào m t). Tr d ng nh thích ch i m t mình, tr ẳ ắ ẻ ườ ư ơ ộ ẻ không bi t có b m ế ố ẹ ở
c nh, không quan tâm đ n các tr khácạ ế ẻ . M t s b t th ng khác v hành viộ ố ấ ườ ề
nh : hay cáu gi n, ch ng đ i có h th ng, ho c là tăng đ ng. S thi u v ng thíchư ậ ố ố ệ ố ặ ộ ự ế ắ
thú v i các đ ch i th ng dùng, l i g n bó m t cách b t th ng v i m t vài đớ ồ ơ ườ ạ ắ ộ ấ ườ ớ ộ ồ
v t nào đó. Tr th ng l p l i m t s ho t đ ng ho c có nh ng hành vi r pậ ẻ ườ ặ ạ ộ ố ạ ộ ặ ữ ậ
khuôn máy móc. Th nh tho ng có nh ng đ ng tác, hay thói quen kỳ qu c: ví dỉ ả ữ ộ ặ ụ
nh ki u đi ki ng mũi chân t r t s m.ư ể ễ ừ ấ ớ
Dù v y nh ng li t kê trên đây đã thi u s chính xác, vì đã tr n l n nh ng hànhậ ữ ệ ế ự ộ ẫ ữ
vi giao ti p v i xã h i hóa khi t m t đ n hai tu i, mà không tính đ n s thay đ iế ớ ộ ừ ộ ế ổ ế ự ổ
bình th ng. H n n a n u m t s tr xu t hi n r t nhi u nh ng d u hi u cườ ơ ữ ế ở ộ ố ẻ ấ ệ ấ ề ữ ấ ệ ử
ch này, s tr khác l i xu t hi n ít h n và kín đáo h n, ho c ch xu t hi n t ngỉ ở ố ẻ ạ ấ ệ ơ ơ ặ ỉ ấ ệ ừ
lúc, t ng c n. Cu i cùng, giá tr d báo đ c bi t c a các d u hi u không đ c dừ ơ ố ị ự ặ ệ ủ ấ ệ ượ ự
báo d t khoát, và chúng ta bi t r ng m t s d u hi u đó có th phù h p v i m tứ ế ằ ộ ố ấ ệ ể ợ ớ ộ
s tr ng thái b nh lý khác tr r t nh nh là tr m c m, thi u h t tình c m, r iố ạ ệ ở ẻ ấ ỏ ư ầ ả ế ụ ả ố
nhi u giác quan, ễc n ph i nh n m nh r ng không m t d u hi u k trên nàoầ ả ấ ạ ằ ộ ấ ệ ể
đã đ đ ch n đoán là t k .ủ ể ẩ ự ỷ
Nh ng d li u khác v nh ng bi u hi n đ u tiên c a t k đ c nh ng nghiênữ ữ ệ ề ữ ể ệ ầ ủ ự ỷ ượ ữ
c u qua băng hình video ho c nh ng cu n phim đ c cha m ghi l i tr c ti pứ ặ ữ ố ượ ẹ ạ ự ế
trong nh ng năm đ u c a con h . Nh ng công trình nghiên c u này không ph iữ ầ ủ ọ ữ ứ ả
là tài li u nh p đ nh theo bài b n nh trong quá trình nghiên c u khoa h c: quayệ ậ ị ả ư ứ ọ
phim con mình là đã theo tâm th riêng, và qua m i quan h c m xúc đ i v i tr ,ế ố ệ ả ố ớ ẻ
có nh ng bi n đ i trong cu c s ng, nh ng góc nhìn theo s l a ch n có ý th c,ữ ế ổ ộ ố ữ ự ự ọ ứ
đã cho đ c nh ng d li u quý hóa; nh ng nhà quan sát đã không bi t đ c sượ ữ ữ ệ ữ ế ượ ự
ti n tri n c a đ a tr , nên đã so sánh các cu n băng ghi hình c a đ a tr mà sauế ể ủ ứ ẻ ố ủ ứ ẻ
này đ c nh n là t k v i nh ng đ a tr phát tri n bình th ng.ượ ậ ự ỷ ớ ữ ứ ẻ ể ườ
T nh ng s so sánh đó ng i ta đã rút ra r ng nh ng tr bé tí tr thành t kừ ữ ự ườ ằ ữ ẻ ở ự ỷ
có r t ít nh ng bi u l v m t c m xúc, ít nh ng n c i mang tính xã h i, và cáiấ ữ ể ộ ề ặ ả ữ ụ ườ ộ
nhìn h ng v ng i khác. Chúng ph n ng ch m, hoàn toàn nh không, khi taướ ề ườ ả ứ ậ ư
kêu g i chúng. Cu i cùng, s di chuy n c a chúng cũng không bình th ng, víọ ố ự ể ủ ườ
d nh khi chuy n d ch t v trí n m ng a sang v trí n m s p, ho c là khi đ aụ ư ể ị ừ ị ằ ử ị ằ ấ ặ ứ
tr bò hay đi. Đ a tr th ng xuyên xu t hi n tr ng thái m m nhũn. Tuy nhiênẻ ứ ẻ ườ ấ ệ ạ ề
trong ph n l n các tr ng h p, s khác nhau này ch xu t hi n thông qua m t sầ ớ ườ ợ ự ỉ ấ ệ ộ ự
ki m tra r t t m nh ng cu n băng ghi âm, nh đi n c c l i ( đèn rađio).ể ấ ỉ ỉ ữ ố ờ ệ ự ướ ở
Nh ng đi u ki n c ng nh c v quan sát r t xa v i nh ng ki m tra v nhi khoaữ ề ệ ứ ắ ề ấ ớ ữ ể ề
thông th ng; và nh ng cu c nghiên c u này đã ch ra r ng nh ng d u hi u nàyườ ữ ộ ứ ỉ ằ ữ ấ ệ
không th ng xuyên l p l i trong nh ng cu c đi u tra theo khuôn sáo giám sát.ườ ặ ạ ữ ộ ề
Tu i b t đ uổ ắ ầ
Nh ng nghiên c u v nh ng bi u hi n đ u tiên c a tr t k đã d n đ n vi cữ ứ ề ữ ể ệ ầ ủ ẻ ự ỷ ẫ ế ệ
xem xét l i m t câu h i c b n: đ tu i nào b t đ u ch ng t k ? Trong l nạ ộ ỏ ơ ả ở ộ ổ ắ ầ ứ ự ỷ ầ
xu t b n đ u tiên Leo Kanner đã ch ra r ng "nh ng r i nhi u t k g n li n v iấ ả ầ ỉ ằ ữ ố ễ ự ỷ ắ ề ớ
m i quan h v m t c m xúc" xu t hi n ngay khi b t đ u cu c s ng. Phân tíchố ệ ề ặ ả ấ ệ ắ ầ ộ ố
m t cách h th ng, nh ng d li u g n đây c a nh ng b c cha m đã ch ra r ngộ ệ ố ữ ữ ệ ầ ủ ữ ậ ẹ ỉ ằ
38% th hi n s không bình th ng v hành vi ngay t nh ng tháng tu i đ uể ệ ự ườ ề ừ ữ ổ ầ
tiên, th ng là vào cu i năm đ u; 41% b t đ u xu t hi n nh ng r i nhi u vàoườ ố ầ ắ ầ ấ ệ ữ ố ễ
năm tr hai tu i; 16% giai đo n gi a t 2 đ n 3 tu i, và 5% nh ng l a tu iẻ ổ ở ạ ữ ừ ế ổ ở ữ ứ ổ
sau.
Nh ng nghiên c u v s ti n tri n c a nh ng tr mà qua nh ng đo n phim giaữ ứ ề ự ế ể ủ ữ ẻ ữ ạ
đình liên ti p d ng nh kh ng đ nh s t n t i nhi u cách th c khác nhau c a sế ườ ư ẳ ị ự ồ ạ ề ứ ủ ự
kh i đ u c a ch ng t k . Trong s 10-26 tr ng h p t k do Sandra Maestroở ầ ủ ứ ự ỷ ố ườ ợ ự ỷ
và nhóm thu c tr ng Đ i h c de Pise nghiên c u đã cho th y r ng tr t baộ ườ ạ ọ ứ ấ ằ ẻ ừ
tháng đ n sáu tháng tu i có s nghèo nàn v t ng tác và trao đ i: em bé xu tế ổ ự ề ươ ổ ấ
hi n s lãnh c m, d ng d ng và th . Nh ng đo n phim sau, ta th y nh ng sệ ự ả ử ư ờ ơ ữ ạ ấ ữ ự
m t bình th ng v giao ti p xã h i ngày càng tăng. Ng c l i trong 11 tr ngấ ườ ề ế ộ ượ ạ ườ
h p khác, chúng ta không nh n th y s m t bình th ng v t ng tác trong nămợ ậ ấ ự ấ ườ ề ươ
đ u. Ch đ n kho ng 18 tháng tu i, m i quan sát th y m t ph n ng v i môiầ ỉ ế ả ổ ớ ấ ấ ả ứ ớ
tr ng xung quanh, tr d ng nh t chìm đ m vào tình tr ng cô l p t k . Cu iườ ẻ ườ ư ự ắ ạ ậ ự ỷ ố
cùng trong vài tr ng h p hi m (2/26) nh ng em bé t 6-18 tháng tu i có nh ngườ ợ ế ữ ừ ổ ữ
dao đ ng t đo n này sang đo n khác: đôi lúc em bé d ng nh t ng tác bìnhộ ừ ạ ạ ườ ư ươ
th ng, m t s khác xu t hi n nh ng d u hi u g i nghĩ đ n t k .ườ ộ ố ấ ệ ữ ấ ệ ợ ế ự ỷ
Nh ng quan sát này kh ng đ nh gi thi t không đ ng nh t c a ch ng t k : đóữ ẳ ị ả ế ồ ấ ủ ứ ự ỷ
không ph i là m t b nh lý đ c nh t mà t m t "tri u ch ng hành vi" có kh năngả ộ ệ ộ ấ ừ ộ ệ ứ ả
liên quan đ n nh ng lo i b nh lý khác. Tuy nhiên, có th là các ki u khác nhauế ữ ạ ệ ể ể
ch có th là nh ng thay đ i v m c đ n ng lên c a b nh lý, nh ng d ng ít tr mỉ ể ữ ổ ề ứ ộ ặ ủ ệ ữ ạ ầ
tr ng h n ít xu t hi n nh ng tr bé.ọ ơ ấ ệ ở ữ ẻ
Tr c nghi m phát hi n s m nh ng em bé 18 tháng tu iắ ệ ệ ớ ở ữ ổ
Vì nh ng tri u ch ng s m r t khó phát hi n, ta ph i h ng vào vi c xây d ngữ ệ ứ ớ ấ ệ ả ướ ệ ự
nh ng công c giúp phát hi n ch ng t k riêng d a vào ch báo ban đ u c aữ ụ ệ ứ ự ỷ ự ỉ ầ ủ
vi c xu t hi n h i ch ng đích danh. Nh ng ch báo này ph i h t s c đáng tin c yệ ấ ệ ộ ứ ữ ỉ ả ế ứ ậ
- đ không g i ra nh ng lo l ng vô căn c cho các b c cha m , và đ đ n gi nể ợ ữ ắ ứ ậ ẹ ủ ơ ả
đ các bác sĩ, các nhân viên chăm sóc s c kho s d ng đ c trong khuôn khể ứ ẻ ử ụ ượ ổ
ki m tra (đ nh kỳ) toàn b nh ng em bé và nh ng tr nh .ể ị ộ ữ ữ ẻ ỏ
Duy nh t ch có m t công c lo i này đã đ c đ nh giá trong m t qu n thấ ỉ ộ ụ ạ ượ ị ộ ầ ể
ng i khá đông dân s là test CHAT (checklist for autism in toddlers, nghĩa là b nườ ố ả
li t kê v s phát hi n s m tr t k dành cho tr bé). Xu t phát t nh ng nghiênệ ề ự ệ ớ ẻ ự ỷ ẻ ấ ừ ữ
c u v s phát tri n nh n th c xã h i, nhà tâm lý h c Simon Baron Cohen thu cứ ề ự ể ậ ứ ộ ọ ộ
tr ng Đ i h c Cambridge, test CHAT bao g m 9 câu h i dành cho các b c chaườ ạ ọ ồ ỏ ậ
m và 5 ti u ti t (item) khác dành cho bác sĩ, y tá ho c các cô b o m u đã quanẹ ể ế ặ ả ẫ
sát tr . Có 3 hành vi mang tính thói quen c a tr t k đ c đ c bi t nghiên c u:ẻ ủ ẻ ự ỷ ượ ặ ệ ứ
ti p xúc m t, chú ý có ch đ nh ho c chú ý liên k t, nh t là vi c ch đ i t ng v iế ắ ủ ị ặ ế ấ ệ ỉ ố ượ ớ
ngón tr , và ch i trò "gi v ". M t nghiên c u thăm dò v i dân s 16000 tr 18ỏ ơ ả ờ ộ ứ ớ ố ẻ
tháng tu i đã kh ng đ nh r ng test CHAT phân bi t đ c nh ng tr ng h p tổ ẳ ị ằ ệ ượ ữ ườ ợ ự
k , và cũng phân bi t đ c tr ch m phát tri n. N u đi sâu h n v test CHAT,ỷ ệ ượ ẻ ậ ể ế ơ ề
m t nghiên c u khác trong nhóm này đã ch ra r ng s nh y c m c a nó là t ngộ ứ ỉ ằ ự ạ ả ủ ươ
đ i y u: b ng h i này ch phát hi n đ c 38% tr ng h p t k , và các ch ng r iố ế ả ỏ ỉ ệ ượ ườ ợ ự ỷ ứ ố
nhi u nh h ng đ n s phát tri n c a tr . Nh ng câu h i phát hi n khác đãễ ả ưở ế ự ể ủ ẻ ữ ỏ ệ
đ c nghiên c u nh ng liên quan t i nh ng tr trên hai tu i.ượ ứ ư ớ ữ ẻ ổ
Có th phát hi n s m h n n a đ c không?ể ệ ớ ơ ữ ượ
Chúng ta có th d ki n phát hi n ra d u hi u t k s m h n n a đ c không?ể ự ế ệ ấ ệ ự ỷ ớ ơ ữ ượ
R t nhi u nhóm đã tr l i câu h i này. Nh ng nghiên c u này d a trên hi uấ ề ả ờ ỏ ữ ứ ự ể
bi t lĩnh h i đ c t lâm sàng v nh ng r i nhi u t k nh ng tr bé cũng đ aế ộ ượ ừ ề ữ ố ễ ự ỷ ở ữ ẻ ư
ra nhi u thông tin m i nh t v s phát tri n c a tr em. Nh ng nghiên c u nàyề ớ ấ ề ự ể ủ ẻ ữ ứ
ph i tính đ n nh ng đi u ki n th c hành và tu i quy đ nh đ làm nh ng ki m traả ế ữ ề ệ ự ổ ị ể ữ ể
có h th ng s c kh e tr em. Vì v y Hà Lan Jan Buitelaar và Sophieệ ố ứ ỏ ẻ ậ ở
Willemesen-Swinke thu c tr ng ĐH Utrecht đã làm vi c trên m t b ng h i gi iộ ườ ệ ộ ả ỏ ớ
h n v i 4 ti u ti t (item), và đã s d ng trong nh ng cu c ki m tra tr 14 thángạ ớ ể ế ử ụ ữ ộ ể ẻ
tu i. N u nghi ng v s b t bình th ng cu c khám đ u tiên này thì m t nhàổ ế ờ ề ự ấ ườ ở ộ ầ ộ
cán s xã h i đ c g i đ n t ng gia đình có con nh đ ki m tra b sung.ự ộ ượ ử ế ừ ỏ ể ể ổ