BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
DỰ ÁN GIÁO DỤC TRUNG HỌC CƠ SỞ VÙNG KHÓ KHĂN NHẤT
NGUYỄN VINH HIỂN (Chỉ đạo nội dung)
PHẠM NGỌC ĐỊNH - NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
TRẦN THANH SƠN - NGUYỄN XUÂN THÀNH
PHƯƠNG PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT"
TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC
Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC VÀ TRUNG HỌC CƠ SỞ
HÀ NỘI 2011
MỤC LỤC
1
LỜI NÓI ĐẦU............................................................................................. 4 U
CHƯƠNG 1 ............................................................................................... 5
GIỚI THIỆU VỀ LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHƯƠNG
PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT".................................................................... 5
1.1. Khái quát về phương pháp “Bàn tay nặn bột”...................................................................... 5
1.2. Sự ra đời và phát triển của phương pháp BTNB ở Pháp..................................................... 5
1.3. Giáo sư Georges Charpak - Người khai sinh phương pháp BTNB ..................................... 8
1.4. Phương pháp BTNB trên thế giới......................................................................................... 12
1.5. Phương pháp BTNB tại Việt Nam........................................................................................ 13
CHƯƠNG 2 ............................................................................................. 18
LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHƯƠNG PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT" ............ 18
2.1. Cơ sở khoa học của phương pháp BTNB............................................................................. 18
2.2. Các nguyên tắc cơ bản của phương pháp BTNB ................................................................ 40
2.3. Tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB...................................................................... 44
2.4. Mối quan hệ giữa phương pháp BTNB với các phương pháp dạy học khác.................... 52
CHƯƠNG 3 ............................................................................................. 58
CÁC KỸ THUẬT DẠY HỌC VÀ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG CHO HỌC SINH
TRONG PHƯƠNG PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT" .................................. 58
3.1. Tổ chức lớp học...................................................................................................................... 58
3.2. Kỹ thuật tổ chức hoạt động thảo luận cho học sinh............................................................ 60
3.3. Kỹ thuật tổ chức hoạt động nhóm trong phương pháp BTNB .......................................... 67
3.4. Kỹ thuật đặt câu hỏi của giáo viên ....................................................................................... 69
3.5. Rèn luyện ngôn ngữ cho học sinh thông qua dạy học theo phương pháp BTNB ............. 72
2
3.6. Kĩ thuật chọn ý tưởng, nhóm ý tưởng của học sinh............................................................ 78
3.7. Hướng dẫn học sinh đề xuất thí nghiệm nghiên cứu hay phương án tìm câu trả lời....... 80
3.8. Hướng dẫn học sinh sử dụng vở thí nghiệm........................................................................ 82
3.9. Hướng dẫn học sinh phân tích thông tin, hiện tượng quan sát khi nghiên cứu để đưa ra
kết luận.......................................................................................................................................... 92
3.10. So sánh kết quả thu nhận được và đối chiếu với kiến thức khoa học.............................. 93
3.11. Đánh giá học sinh trong dạy học theo phương pháp BTNB............................................. 94
CHƯƠNG 4 ............................................................................................. 96
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT" TRONG DẠY HỌC
CÁC MÔN KHOA HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC VÀ TRUNG HỌC CƠ
SỞ............................................................................................................ 96
4.1. Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng phương pháp BTNB tại Việt Nam ................ 96
4.2. Lựa chọn chủ đề dạy học theo phương pháp BTNB ........................................................... 99
4.3. Lựa chọn và sử dụng thiết bị dạy học trong phương pháp BTNB................................... 101
4.4. Tổ chức hoạt động quan sát và thí nghiệm trong phương pháp BTNB .......................... 105
4.5. Ví dụ minh họa về tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB ..................................... 115
3
LỜI NÓI ĐẦU
Việc hình thành cho học sinh một thế giới quan khoa học và
niềm say mê khoa học, sáng tạo là một mục tiêu quan trọng của giáo
dục hiện đại khi mà nền kinh tế tri thức đang dần dần chiếm ưu thế tại
các quốc gia trên thế giới. "Bàn tay nặn bột" là một phương pháp dạy
học tích cực, thích hợp cho việc giảng dạy các kiến thức khoa học tự
nhiên, đặc biệt là đối với bậc tiểu học và trung học cơ sở, khi học sinh
đang ở giai đoạn bắt đầu tìm hiểu mạnh mẽ các kiến thức khoa học,
hình thành các khái niệm cơ bản về khoa học.
"Bàn tay nặn bột" là một phương pháp mới nên hiện nay các tài
liệu hướng dẫn chủ yếu bằng tiếng Pháp hoặc tiếng Anh, gây trở ngại
lớn cho việc tham khảo của giáo viên. Chúng tôi biên soạn cuốn sách
này với mong muốn có một tài liệu tham khảo, hướng dẫn thực hiện
đơn giản, dễ hiểu, gần với thực tiễn của Việt Nam. Chúng tôi đã cố
gắng tìm kiếm những vấn đề, thông tin thích hợp với chương trình tiểu
học và trung học cơ sở đang áp dụng hiện nay nhằm giúp giáo viên
hiểu và có thể tự thực hiện được.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Giáo sư Trần Thanh Vân và
Hội Gặp gỡ Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho chúng tôi
hoàn thành và xuất bản cuốn sách này. Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư
Maryvonne Stallaerts - Viện Đào tạo Giáo viên - Đại học Tây
Bretagne - Cộng hòa Pháp đã giúp đỡ về tài liệu, góp ý trong quá trình
biên soạn. Đặc biệt xin gửi lời cảm ơn chân thành đến nhóm nghiên
cứu phương pháp "Bàn tay nặn bột" - Cộng hòa Pháp về những nguồn
tài liệu quý và sự sẵn lòng giúp đỡ của họ.
Dù đã hết sức cố gắng trong quá trình biên soạn song không thể
tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý
xây dựng của các thầy giáo, cô giáo và độc giả để có một tài liệu hoàn
thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn
Các tác giả
4
CHƯƠNG 1
GIỚI THIỆU VỀ LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA
PHƯƠNG PHÁP "BÀN TAY NẶN BỘT"
1.1. Khái quát về phương pháp “Bàn tay nặn bột”
Phương pháp dạy học "Bàn tay nặn bột" (BTNB), tiếng Pháp là
La main à la pâte - viết tắt là LAMAP; tiếng Anh là Hands-on, là
phương pháp dạy học khoa học dựa trên cơ sở của sự tìm tòi - nghiên
cứu, áp dụng cho việc dạy học các môn khoa học tự nhiên. Phương
pháp này được khởi xướng bởi Giáo sư Georges Charpak (Giải Nobel
Vật lý năm 1992). Theo phương pháp BTNB, dưới sự giúp đỡ của
giáo viên, chính học sinh tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra
trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu
tài liệu hay điều tra để từ đó hình thành kiến thức cho mình.
Đứng trước một sự vật hiện tượng, học sinh có thể đặt ra các
câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành thực
nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp
thông qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức.
Mục tiêu của phương pháp BTNB là tạo nên tính tò mò, ham
muốn khám phá và say mê khoa học của học sinh. Ngoài việc chú
trọng đến kiến thức khoa học, phương pháp BTNB còn chú ý nhiều
đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết
cho học sinh.
1.2. Sự ra đời và phát triển của phương pháp BTNB ở Pháp
Năm 1995, giáo sư Georges Charpak dẫn một đoàn gồm các
nhà khoa học và các đại diện của Bộ Giáo dục Quốc gia Pháp đến một
khu phố nghèo ở Chicago (Mỹ) để tìm hiểu về một phương pháp dạy
học khoa học dựa trên việc thực hành, thí nghiệm đang được thử
nghiệm ở đây. Sau đó một nhóm nghiên cứu về vấn đề này được thành
lập tại Ban Trường học - Bộ Giáo dục Quốc gia Pháp. Viện Nghiên
cứu Sư phạm Quốc gia Pháp (INRP) được đề nghị làm báo cáo về
5