BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
HỒ CHÍ MINH
HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN
NGUYỄN THỊ THUỶ
SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP
LẦN THỨ TƯ ĐẾN QUAN HỆ SẢN XUẤT Ở TỈNH
THÁI NGUYÊN HIỆN NAY
NGÀNH: TRIẾT HỌC
MÃ SỐ: 92 29 001
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2023
LUẬN ÁN ĐƯỢC HOÀN THÀNH
TẠI HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN
Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS. Nguyễn Anh Tuấn
PGS,TS. Ngô Đình Xây
Phản biện 1: …………………………………………
…………………………………………
Phản biện 2: …………………………………………
…………………………………………
Phản biện 3: …………………………………………
…………………………………………
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện
tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Lịch sử loài người đã trải qua quá trình phát triển lâu dài, từ trình độ thấp lên
trình độ cao, với nhiều hình thái kinh tế - xã hội khác nhau. Mỗi hình thái kinh tế -
xã hội đều được đặc trưng bởi QHSX và lực lượng sản xuất của riêng nó. Sự tác động
qua lại giữa lực lượng sản xuất và QHSX tuân theo quy luật QHSX phù hợp với trình
độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất. Việc nhận thức đúng nội dung quy
luật này là rất quan trọng đối với việc đề ra các chủ trương, đường lối và xây dựng
chính sách phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Việc vận dụng đúng quy luật
này vào thực tiễn sẽ tạo động lực thúc đẩy nền kinh tế - xã hội phát triển mạnh mẽ,
nâng cao đời sống cho người dân; ngược lại có thể gây ra sự đình trệ, thậm chí khủng
hoảng kinh tế - xã hội.
Hiện nay, thế giới đang chứng kiến và chịu sự tác động mạnh mẽ của cuộc
CMCN 4.0. Cuộc cách mạng này được xem như một xu thế tất yếu không thể đảo
ngược, một nấc thang vượt trội trong tiến trình phát triển khoa học - công nghệ của
nhân loại và là một cuộc cách mạng được nhận định sẽ làm “thay đổi toàn diện bộ
mặt của nhân loại”, “những thay đổi này có tính lịch sử cả về quy mô, tốc độ và phạm
vi” [91, tr.13], thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và liên hệ với nhau. Sự
tác động đó hứa hẹn sẽ mang lại những giá trị to lớn, chưa từng có trong lịch sử, làm
tăng thêm những giá trị, sức mạnh vốn là đặc trưng của loài người. Nhưng đồng thời,
cũng làm sâu sắc thêm khía cạnh tiêu cực của những tác động này - nói như Klaus
Schwab, người sáng lập, Chủ tịch Điều hành Diễn đàn Kinh tế thế giới và là tác giả
công trình Cách mạng công nghiệp lần thứ tư rằng, “những thay đổi này sâu sắc đến
mức, từ góc độ lịch sử nhân loại, chưa bao giờ có một thời điểm vừa tràn đầy hứa
hẹn vừa tiềm tàng hiểm hoạ như lúc này”. Do đó, việc nhận thức và đánh giá đúng
về sự tác động của cuộc CMCN 4.0 đối với mỗi quốc gia, mỗi địa phương là điều
thực sự quan trọng.
Đối với Việt Nam, cuộc CMCN 4.0 là cơ hội to lớn giúp chúng ta hiện thực
hóa mục tiêu xây dựng đất nước trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện
đại. Cuộc cách mạng này là cơ hội hiếm có để Việt Nam có thể vươn lên thành nước
công nghiệp phát triển, rút ngắn khoảng cách với các quốc gia phát triển khác trên
thế giới. Cơ hội là rất rõ ràng, tuy nhiên Chính phủ Việt Nam cũng xác định rằng
thách thức đến từ cuộc cách mạng lần này đối với đất nước là rất lớn. Mặt khác, việc
phát triển nhanh dựa trên khoa học và công nghệ phải bảo đảm mục tiêu bền vững,
nâng cao chất lượng cuộc sống, phúc lợi của người dân.
CMCN 4.0 không chỉ thay đổi bộ mặt kinh tế, chính trị, xã hội trên phạm vi
toàn cầu nói chung, mà nó còn tác động (cả tích cực lẫn tiêu cực) tới quan hệ sản
xuất ở mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam và tỉnh Thái Nguyên nói riêng.
Ở Thái Nguyên hiện nay, các chủ thể: Chính quyền, doanh nghiệp, người lao
động… vẫn chưa định hình một cách chính xác những tác động của cuộc cách mạng
lần thứ tư. Bởi lẽ, trên thực tế, nền tảng cuộc CMCN 3.0 chưa thực sự ở giai đoạn
chín muồi, nhiều khu vực vẫn duy trì nền tảng của cuộc cách mạng 2.0 thì việc vươn
lên đón nhận những tác động của cuộc CMCN 4.0 là vấn đề khó khăn. Đặc biệt, với
điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của một tỉnh trung du miền núi phía Bắc, Thái
Nguyên còn rất nhiều khó khăn, cản trở trong việc tiếp nhận và đổi mới khoa học -
công nghệ. Do vậy, việc xác định những tác động của cuộc CMCN 4.0 dẫn đến biến
đổi QHSX ở Thái Nguyên là thực sự cần thiết nhằm chủ động tăng cường năng lực
tiếp cận các thành quả của cuộc CMCN 4.0, tận dụng thời cơ của cuộc cách mạng
này đem lại và ứng phó với các tác động tiêu cực mà cuộc cách mạng này tạo ra.
Với lý do trên, nghiên cứu sinh chọn chủ đề: Sự tác động của cuộc cách mạng
công nghiệp lần thứ tư đến quan hệ sản xuất ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay làm đề
tài luận án tiến sĩ Triết học của mình.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
- Phân tích và làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng của tác động của cuộc CMCN
4.0 đến quan hệ sản xuất ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay. Trên cơ sở những vấn đề đặt
ra từ thực trạng này, luận án đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy tác động
tích cực, hạn chế tác động tiêu cực của nó.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án;
- Thứ hai, phân tích cơ sở lý luận về sự tác động của cuộc CMCN 4.0 đến
QHSX;
- Thứ ba, phân tích và làm rõ sự tác động của cuộc CMCN 4.0 đến QHSX ở
tỉnh Thái nguyên hiện nay, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra từ thực trạng này;
- Thứ tư, đề xuất một số giải pháp phát huy tác động tích cực, hạn chế tác động
tiêu cực của cuộc CMCN 4.0 đến QHSX ở Thái Nguyên cho đến năm 2030.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Sự tác động của cuộc CMCN 4.0 đến QHSX ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
*Về nội dung:
- Quan niệm về cuộc CMCN 4.0; Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về
QHSX, về sự tác động của CMCN 4.0 đến ba hợp phần của QHSX: quan hệ sở hữu,
quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối;
- Đánh giá thực trạng sự tác động của cuộc CMCN 4.0 đến một số nội dung,
yếu tố chủ yếu của quan hệ sở hữu, quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối
sản phẩm ở tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2017 - 2022;
- Nội dung về giải pháp đối với cuộc CMCN 4.0 rất phong phú và đa dạng, tác
giả tập trung vào một số quan điểm và giải pháp cơ bản phù hợp với việc xây dựng
QHSX ở Thái Nguyên cho đến năm 2030.
* Về thời gian: Luận án nghiên cứu, thu thập thông tin, xử lí số liệu tập trung
vào khoảng thời gian từ năm 2017 đến 2022, tầm nhìn giải pháp đến 2030.
* Về không gian: Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng và
phương pháp luận biện chứng duy vật, những luận điểm logic biện chứng mácxít về
những quy luật, nguyên tắc chi phối, chiều hướng và nguyên nhân vận động của khái
niệm trong tư duy lý luận; Dựa trên cơ sở các nguyên tắc toàn diện, nguyên tắc phát
triển, các nguyên tắc khác được rút ra từ các cặp phạm trù, quy luật của phép biện
chứng duy vật, nguyên tắc sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, … Cùng với những
quan điểm chỉ đạo của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội, vai trò của khoa học công
nghệ và sự vận dụng thành tựu của cuộc CMCN 4.0.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận án vận dụng các phương pháp thống nhất lịch sử - logic, phân tích - tổng
hợp, diễn dịch - quy nạp, khái quát hóa, trừu tượng hóa, so sánh, phương pháp đọc
hiểu tài liệu, văn bản, chú giải học,...
5. Đóng góp mới của luận án
Thứ nhất, luận án làm rõ hai cơ chế tác động của CMCN 4.0 đến QHSX:
CMCN 4.0 tác động đến QHSX thông qua người lao động, chủ sở hữu và người tổ
chức quản lý sản xuất; CMCN 4.0 tác động đến QHSX thông qua sự chi phối của các
quy luật kinh tế khách quan. Thông qua hai cơ chế này mà TLSX được thay đổi về
chất, người lao động mới được hình thành với trình độ nghề nghiệp, phương thức lao
động, kỹ năng, kỹ xảo mới cao hơn; chúng kết hợp với nhau làm cho trình độ và tính
chất của LLSX hoàn thiện hơn, từ đó tất yếu dẫn đến những biến đổi về QHSX. Thứ
hai, những đánh giá thẳng thắn về thực trạng về tác động của CMCN 4.0 đến đối
tượng sở hữu, về mô hình, phương thức tổ chức quản lý, phương thức phân phối,
những nguyên nhân, nhận diện thực chất một số vấn đề đặt ra, đề xuất hệ thống giải
pháp phát huy những tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của CMCN4.0
đến QHSX ở Thái Nguyên hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1. Ý nghĩa lý luận
Luận án góp phần hệ thống hoá một số vấn đề lý luận về sự tác động của cuộc
CMCN 4.0 đến QHSX. Đặc biệt, luận án bổ sung, làm rõ thêm về cơ chế, sự tác động
của cuộc CMCN 4.0 đến QHSX.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
