461
THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC MÔN TOÁN TRUNG HỌC CƠ SỞ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT NĂNG LỰC HỌC SINH
Bùi Thị Ngọc Hân 1
1. Khoa Sư phạm, Trường Đại học Thủ Dâu Một
TÓM TẮT
Quan điểm xây dựng Chương trnh phổ thông 2018 là dạy học theo định hướng phát triển
phẩm chất và năng lực của học sinh. Để thực hiện tốt chương trnh mới, giáo viên cần hiểu rõ
về mô hình dạy học theo hướng phát triển phẩm chất năng lực và biết cách thiết kế bài dạy theo
hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh. Tuy nhiên, trong bước đầu của quá trình triển
khai thực hiện chương trnh mới, giáo viên vẫn còn gặp khó khăn trong việc thiết kế bài dạy
theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Bài viết đề xuất quy trình thiết kế kế
hoạch dạy học môn Toán Trung học cơ sở (THCS) theo hướng phát triển phẩm chất năng lực
học sinh và đưa ra một ví dụ vn dụng quy trình Thiết kế kỹ thut (Engineering Design Process
– EDP) trong việc thiết kế các hoạt động dạy học nội dung Hình trụ – Hnh nón để minh hoạ
cho quy trnh đã đề xuất.
Từ khoá: dạy học phát triển phẩm chất năng lực, quy trình EDP, yếu tố địa phương,
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Chương trình phổ thông 2018 được xây dựng, biên soạn theo định hướng phát triển năng
lực và phẩm chất của học sinh. Các năng lực, phẩm chất này được cụ thể hóa bằng những yêu
cầu cần đạt ở từng môn, từng cấp học. Mục tiêu của Chương trình phổ thông 2018 là giúp học
sinh làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đhọc vào đời
sống và tự học suốt đời, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát
triển của đất nước và nhân loại.
Môn Toán ở cấp THCS đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển các phẩm chất và
năng lực của học sinh. Các nội dung dạy học của từng môn, từng khối lớp đ được viết theo
hướng đi từ thực tế, từ phân tích thực tế để rút ra các bài học và đem bài học vào thực tiễn. Tuy
nhiên, do tính mở của chương trình chương trình nên giáo viên phải tham gia xây dựng phân
phối chương trình, cùng nhà trường và tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch giáo dục, kế hoạch
dạy học môn học. Thêm vào đó, có những yêu cầu về vận dụng kiến thức vào thực tiễn tại địa
phương đòi hỏi giáo viên phải sáng tạo hơn so với những gì được viết trong sách giáo khoa. Vì
vậy, nhiều giáo viên còn gặp khó khăn trong việc thiết kế kế hoạch bài dạy theo hướng phát
triển phẩm chất và năng lực cho học sinh. Do đó, trong khuôn khổ bài viết chúng tôi xin đề xuất
quy trình để thiết kế bày dạy theo định hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh.
462
2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
2.1. Năng lực và phẩm chất
Theo Chương trình tổng thể 2018:
“Năng lực: là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá
trình học tập, rèn luyện, cho php con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các
thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,... thực hiện thành công một loại hoạt
động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể.
Năng lực cốt lõi: là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kì ai cũng cần phải có để sống, học
tập và làm việc hiệu quả.
Phẩm chất: là những tính tốt thể hiện ở thái độ, hành vi ứng xử của con người; cùng với
năng lực tạo nên nhân cách con người.” (Bộ giáo dục đào tạo, 2018)
Như vậy, có thể thấy năng lực chỉ có thể được hình thành và phát triển thông qua quá
trình học tập rèn luyện và trải nghiệm thực tế; phẩm chất chỉ được rèn luyện và bộc lộ qua
những hành động lời nói cụ thể của học sinh trong các hoạt động của quá trình học tập.
“Môn Toán ngoài việc góp phần hình thành, phát triển ở học sinh các năng lực chung còn
góp phần hình thành, phát triển cho học sinh năng lực toán học bao gồm các thành phần cốt lõi
là: năng lực tư duy và lập luận toán học; năng lực mô hình hoá toán học; năng lực giải quyết
vấn đề toán học; năng lực giao tiếp toán học; năng lực sử dụng công cụ, phương tiện học toán.”
(Bộ giáo dục đào tạo, 2018)
Do đó, để hình thành phát triển được năng lực phẩm chất nói chung và năng lực toán học
nói riêng học sinh cần trải qua quá trình học tập môn Toán và nhiều môn học khác, trong đó
khuyến khích các môn học tích hợp.
Ngoài ra, Chương trình phổ thông 2018 cũng đề cập đến nội dung giáo dục địa phương
như sau:
“Nội dung giáo dục của địa phương: là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch
sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,... của địa phương bổ sung cho nội dung giáo
dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi
sinh sống, bồi dưng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều
đ học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương.” (Bộ giáo dục đào tạo, 2018)
Theo Chương trình phổ thông 2018 thì nội dung giáo dục địa phương này được Uỷ ban
nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương chỉ đạo tổ chức biên soạn thành tài liệu riêng.
Tuy nhiên, nếu có thể lồng ghp đưa nội dung này vào các chủ đề dạy học các môn học riêng
lẻ hay tích hợp thì sẽ đạt hiệu quả giáo dục cao hơn và mang lại hứng thú học tập tốt hơn cho
học sinh.
2.2. Các bước của quy trình Thiết kế kỹ thuật (EDP)
Có nhiều phương pháp và mô hình dạy học để phát triển năng lực phẩm chất cho học sinh
như: dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy học trải nghiệm, mô hình học tập trải nghiệm
của D.A.Kolb, mô hình 5E,… Trong dạy học dựa trên trải nghiệm (learning by doing), giáo
463
viên cần tạo ra các tình huống gợi vấn đề để học sinh được trải nghiệm bằng cách huy động các
kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn để suy nghĩ, biến đổi đối tượng hoạt động, tìm ra hướng giải
quyết vấn đề. Hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh có hứng thú trong học tập, khám phá, tìm
hiểu kiến thức mới. Do đó, trong bài viết này chúng tôi vận dụng quy trình EDP để thiết kế các
hoạt động dạy học cho bài dạy môn Toán theo hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh.
Quy trình EDP là một quy trình gồm một loạt các bước mà các kỹ sư hoặc bất kỳ ai có
thể sử dụng khi gặp những vấn đề cần giải quyết, những thách thức cần vượt qua.
Quy trình này quan trọng vì cho phép các kỹ sư thử nghiệm, các kỹ sư thất bại, 2 điều này
tạo cơ hội để các kỹ sư quay lại và cải thiện ý tưởng ban đầu, cung cấp cho họ bài học, kinh
nghiệm quý giá hơn là chỉ là một kết quả.
Trong quá trình thực hiện quy trình kĩ thuật, các nhóm học sinh thử nghiệm các ý tưởng
dựa nghiên cứu của mình, sử dụng nhiều cách tiếp cận khác nhau, mắc sai lầm, chấp nhận và
học từ sai lầm, và thử lại. Sự tập trung của học sinh là phát triển các giải pháp để giải quyết vấn
đề đặt ra, nhờ đó học được và vận dụng được kiến thức mới trong chương trình giáo dục vào
thực tiễn cuộc sống.
Trong khuôn khổ bài viết chúng tôi chỉ trình bày lại 5 hoạt động chính của quy trình EDP
theo công văn số 3089 của Bộ GDĐT sau đây:
a) Hoạt động 1: Xác định vấn đề
Giáo viên giao cho học sinh nhiệm vụ học tập chứa đựng vấn đề. Trong đó, học sinh phải
hoàn thành một sản phẩm học tập hoặc giải quyết một vấn đề cụ thể với các tiêu chí đòi hỏi học
sinh phải sử dụng kiến thức mới trong bài học để đề xuất, xây dựng giải pháp. Tiêu chí của sản
phẩm là yêu cầu hết sức quan trọng, buộc học sinh phải nắm vững kiến thức mới thiết kế, giải
thích được thiết kế cho sản phẩm cần làm.
b) Hoạt động 2: Nghiên cứu kiến thức nền và đề xuất giải pháp
Tổ chức cho học sinh thực hiện hoạt động học tích cực, tăng cường mức độ tự lực tuỳ
thuộc từng đối tượng học sinh dưới sự hướng dẫn một cách linh hoạt của giáo viên. Khuyến
khích học sinh hoạt động tự tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức để sử dụng vào việc đề xuất, thiết kế
sản phẩm.
c) Hoạt động 3: Lựa chọn giải pháp
Tổ chức cho học sinh trình bày, giải thích và bảo vệ bản thiết kế kèm theo thuyết minh
(sử dụng kiến thức mới học và kiến thức đ có); giáo viên tổ chức góp ý, chú trọng việc chỉnh
sửa và xác thực các thuyết minh của học sinh để học sinh nắm vững kiến thức mới và tiếp tục
hoàn thiện bản thiết kế trước khi tiến hành chế tạo, thử nghiệm.
d) Hoạt động 4: Chế tạo mẫu, thử nghiệm và đánh giá
Xác định vấn
đề
Nghiên cứu
kiến thức nền
và đề xuất
giải pháp
Lựa chọn giải
pháp
Chế tạo mẫu,
thử nghiệm
và đánh giá
Chia sẻ, thảo
luận và điều
chỉnh
464
Tổ chức cho học sinh tiến hành chế tạo mẫu theo bản thiết kế, kết hợp tiến hành thử
nghiệm trong quá trình chế tạo. Hướng dẫn học sinh đánh giá mẫu và điều chỉnh thiết kế ban
đầu để bảo đảm mẫu chế tạo là khả thi.
e) Hoạt động 5: Chia sẻ, thảo lun, điều chỉnh
Tổ chức cho học sinh trình bày sản phẩm học tập đ hoàn thành; trao đổi, thảo luận, đánh
giá để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện.
Trong quá trình thực hiện quy trình kĩ thuật, các nhóm học sinh thử nghiệm các ý tưởng
dựa nghiên cứu của mình, sử dụng nhiều cách tiếp cận khác nhau, mắc sai lầm, chấp nhận và
học từ sai lầm, và thử lại. Sự tập trung của học sinh là phát triển các giải pháp để giải quyết vấn
đề đặt ra, nhờ đó học được và vận dụng được kiến thức mới trong chương trình giáo dục.
3. THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO MÔ HÌNH EDP THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT NĂNG LỰC HỌC SINH
Chúng tôi xin đề xuất quy trình để thiết kế bày dạy theo định hướng phát triển phẩm chất
năng lực học sinh như sau:
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Trong bước này, giáo viên cần xác định những điều mà mình mong muốn học sinh đạt
được sau khi hoàn thành bài học. Những căn cứ để xác định mục tiêu bài học là: các năng lực
phẩm chất cần phát triển cho học sinh; các yêu cầu cần đạt về phát triển năng lực phẩm chất
của học sinh được quy định cụ thể trong Chương trình phổ thông 2018; đối tượng học sinh và
điều kiện cụ thể để thực hiện bài học. Mục tiêu cần nêu rõ được những tiêu chí mà học sinh cần
đạt được và mức độ hoàn thành tiêu chí đó. Để viết phần mục tiêu này được tốt thì giáo viên có
thể tham khảo thang Bloom.
Bước 2: Lựa chọn nội dung bài học
Sau khi đ đưa ra được mục tiêu của bài học, giáo viên cần căn cứ vào đó để xác định và
lựa chọn nội dung thích hợp. Những căn cứ để lựa chọn nội dung bài học là: mục tiêu bài học
(nội dung phải phù hợp với mục tiêu đề ra); Chương trình phổ thông 2018, cụ thể là chương
trình môn Toán và các môn học có liên quan (cần nghiên cứu chương trình ở cấp học trước và
sau cấp học đang dạy); thực tiễn địa phương, thực tiễn xã hội.
Bước 3: Lựa chọn phương pháp, hnh thức và các kỹ thut dạy học
Lựa chọn các phương pháp dạy học tích cực, tích cực hóa hoạt động học tập; chú trọng
sử dụng các hình thức dạy học nhằm hình thành và phát triển năng lực tự học cho học sinh; thực
Bước 1
•Xác định
mục tiêu
bài học
Bước 2
• Lựa chọn
nội dung
bài học
Bước 3
• Lựa chọn
phương
pháp,
hình thức
và các kỹ
thuật dạy
học
Bước 4
• Lựa chọn
môi
trường
học tập,
tư liệu,
học liệu
Bước 5
• Thiết kế
các hoạt
động dạy
học
Bước 6
• Thiết kế
kế hoạch
dạy học
cụ thể
465
hiện phương châm learning by doing (triết lý Học qua thực nghiệm do John Dewey khai sinh).
Các phương pháp dạy học đảm bảo phù hợp với tiến trình nhận thức của học sinh, chú ý cách
tiếp cận dựa trên kinh nghiệm và trải nghiệm của học sinh. Chú ý sử dụng hiệu quả các phương
tiện, thiết bị dạy học tối thiểu theo quy định, tăng cường thiết bị dạy học tự làm.
Bước 4: Lựa chọn môi trường học tp, tư liệu, học liệu
Các hoạt động dạy học Toán học đa phần là diễn ra tại lớp học. Tuy nhiên, giáo viên có
thể thay đổi hình thức tổ chức cho học sinh cảm thấy hứng thú như: thực hiện các dự án học tập
về Toán; tổ chức trò chơi học Toán; tổ chứ câu lạc bộ Toán học, diễn đàn, hội thảo về Toán ,...
Khi đó, môi trường học tập được mở rộng hơn, có thể làm ở nhà, làm ở thư viện, sân trường,
bờ hồ, công viên, các khu di tích, danh lam thắng cảnh của địa phương, môi trường học trực
tuyến,…Các tư liệu, học liệu học tập được chuẩn bị phù hợp với mục tiêu bài học và môi trường
tổ chức dạy học và có hình thức không giới hạn, từ sách giáo khoa, sách tham khảo hay các
kênh thông tin tuyền thông, mạng xã hội,…
Bước 5: Thiết kế các hoạt động dạy học
Trong bước này, giáo viên dự kiến trước các hoạt động học tập sẽ diễn ra khi triển khai bài
học, các hoạt động thường là: Xác định vấn đề/nhiệm vụ học tập/Mở đầu; Hình thành kiến thức
mới/giải quyết vấn đề/thực thi nhiệm vụ đặt ra từ hoạt động trước; Hoạt động thực hành luyện
tập; Hoạt động củng cố, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đây cũng là các hoạt động được hướng
dẫn theo mẫu giáo án kèm công văn 5512 của Bộ giáo dục đào tạo. Hoặc giáo viên có thể linh
hoạt thay đổi các hoạt động cho phù hợp với mô hình hay quy trình dạy học mà mình lựa chọn.
Bước 6: Thiết kế kế hoạch dạy học cụ thể
Kế hoạch bài học (giáo án) là điểm tựa tiến hành bài dạy. Do đó, giáo viên chỉ cần phác
họa được những điểm mốc then chốt trong tiến trình tổ chức các hoạt động học tập của HS và
không nhất thiết tiết nào cũng phải nhất nhất theo đúng mẫu giáo án. Tuy nhiên, giáo viên có
thể tham khảo mẫu giáo án kèm công văn 5512 của Bộ giáo dục đào tạo.
4. THIẾT KẾ BÀI HỌC CHỦ ĐỀ “HÌNH TRỤ - HÌNH NÓN”
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Năng lực tư duy và lập luận toán học, năng lực mô hình hoá toán học, năng lực giải quyết
vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học và năng lực sử dụng công cụ, phương tiện học toán
là các năng lực toán học đặc thù cần đạt. Tuy nhiên, để xây dựng bài học phát triển được các
năng lực này không dễ, đặc biệt là năng lực mô hình hoá toán học, năng lực giải quyết vấn đề
toán học và năng lực giao tiếp toán học. Nội dung giáo dục địa phương cũng là một nội dung
được chú trọng trong chương trình phổ thông 2018. Do đó, tôi muốn xây dựng bài học đạt được
các mục tiêu cụ thể như trong giáo án bên dưới.
Bước 2: Lựa chọn nội dung bài học
Trong yêu cầu cần đạt của nội dung Hình học trực quan, môn Toán 9 trong chương trình
2018 viết rõ: