Vai trò của phụ nữ trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu: Từ thờ phụng đến dẫn dắt bản hội

Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể, là một hiện tượng văn hóa dân gian đặc sắc, nơi hình tượng người Mẹ thiêng liêng được tôn vinh và quyền năng nữ giới được đề cao. Tuy nhiên, vai trò thực sự của phụ nữ trong thực hành và dẫn dắt tín ngưỡng này vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ. Nghiên cứu này nhằm làm rõ cách thức phụ nữ tham gia, tạo dựng và lãnh đạo không gian linh thiêng trong thờ Mẫu, từ đó góp phần khẳng định vai trò sáng tạo và quyền lực của họ trong cấu trúc tôn giáo dân gian Việt Nam đương đại, đồng thời nhận diện mối quan hệ giữa tôn giáo bản địa, giới tính và cấu trúc quyền lực trong đời sống tâm linh hiện đại.

Nghiên cứu sinh, học giả ngành tôn giáo học, nhân học, nghiên cứu giới, văn hóa học, và những người quan tâm đến tín ngưỡng thờ Mẫu và vai trò của phụ nữ trong tôn giáo.

Nghiên cứu này khám phá vai trò biến đổi của phụ nữ trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam, từ vị trí người thờ phụng thụ động đến chủ thể kiến tạo và dẫn dắt. Đây là một tín ngưỡng dân gian đặc sắc, được UNESCO công nhận, nơi phụ nữ không chỉ là người tham gia mà còn đóng vai trò trung tâm trong tổ chức, duy trì và lan tỏa sinh hoạt tín ngưỡng, đặc biệt thông qua việc dẫn dắt các bản hội. Bài viết áp dụng phương pháp nhân học thực địa kết hợp phân tích định tính, khảo sát tại bốn địa điểm tiêu biểu giai đoạn 2023-2024, thực hiện 20 phỏng vấn sâu và phân tích nội dung truyền thông số cùng văn bản nghi lễ. Các kết quả cho thấy phụ nữ là những "người biểu đạt quyền năng" trong nghi lễ hầu đồng, trở thành người tổ chức và lãnh đạo chủ chốt trong các bản hội, đặc biệt ở đô thị, tạo nên các "cộng đồng tâm linh tự chọn". Họ còn là "người mang di sản sống", gìn giữ, tái tạo và truyền thừa các giá trị văn hóa thông qua dạy hát văn, truyền dạy nghi thức và quản lý truyền thông mạng xã hội. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra cách phụ nữ chủ động sử dụng các nền tảng số (Facebook, TikTok, YouTube) để lan tỏa tín ngưỡng, tạo ra "tôn giáo số hóa" và các "mạng lưới tôn giáo phi vật lý". Những phát hiện này khẳng định vai trò của phụ nữ trong việc định hình lại quyền lực và không gian thiêng, từ đó thể hiện một "nữ quyền bản địa hóa" trong bối cảnh văn hóa đương đại.