Tạp chí Khoa học Đại học Thủ Dầu Một ISSN (in): 1859-4433; (online): 2615-9635
https://vjol.info.vn/index.php/tdm 3
YIEY MAO – TỪ NỮ THẦN BẢN ĐỊA ĐẾN BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA:
GIẢI MÃ NGUỒN GỐC MỘT TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN KHMER
Ngô Thanh An (1)
(1) Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 16/11/2025; Chấp nhận đăng: 30/12/2025
Email tác giả: thanhan@hcmussh.edu.vn
Tóm tắt
Trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ, Yiey Mao là một
hiện tượng tín ngưỡng dân gian tiêu biểu, phản ánh quá trình dung hợp giữa tín ngưỡng
bản địa, Phật giáo Nam tông và các yếu tố Ấn Độ giáo. Mặc dù được thờ phụng phổ
biến tại nhiều địa phương ở Việt Nam và Campuchia, nguồn gốc và cơ chế hình thành
của tín ngưỡng này vẫn còn nhiều cách diễn giải khác nhau và chưa được tiếp cận một
cách hệ thống từ góc nhìn liên ngành.
Bài viết nhằm làm rõ nguồn gốc hình thành và cấu trúc biểu tượng của tín
ngưỡng Yiey Mao trong bối cảnh lịch sử – xã hội và không gian văn hóa Khmer Nam
Bộ. Nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận liên ngành giữa nhân học tôn giáo và nghiên
cứu văn hóa dân gian, kết hợp phân tích tư liệu thư tịch với dữ liệu điền dã. Dữ liệu
thực địa được thu thập thông qua phỏng vấn bán cấu trúc 25 người cung cấp thông tin
chính (achar, sư sãi Nam tông Khmer, người giữ miếu và người dân Khmer) tại An
Giang, Tây Ninh và Sóc Trăng, trong thời gian điền dã từ năm 2024 đến 2025, cùng với
thao tác quan sát tham dự nghi lễ và không gian thờ tự.
Kết quả nghiên cứu cho thấy Yiey Mao là sản phẩm của quá trình thiêng hóa một
hình tượng nữ nhân vật lịch sử – huyền thoại, dần trở thành nữ thần bản địa bảo hộ
cộng đồng. Tín ngưỡng này được cấu thành từ nhiều lớp văn hóa: truyền thuyết dân
gian về người phụ nữ anh hùng; tín ngưỡng thờ người chết linh thiêng trong văn hóa
Khmer; và sự dung hợp với Phật giáo Nam tông cũng như các yếu tố Ấn Độ giáo.
Qua đó, bài viết góp phần lý giải cơ chế dung hợp giữa tôn giáo chính thống và
tín ngưỡng dân gian, đồng thời làm rõ cách một tín ngưỡng dân gian được tái tạo và
chuyển hóa thành biểu tượng văn hóa, phản ánh bản sắc, ký ức cộng đồng và năng lực
thích ứng của người Khmer trong không gian văn hóa Nam Bộ.
Từ khóa: nguồn gốc tín ngưỡng, nữ thần bản địa, tín ngưỡng dân gian Khmer, Yiey
Mao.
Abstract
YIEY MAO - FROM LOCAL GODDESS TO CULTURAL SYMBOL:
DECODING THE ORIGIN OF KHMER FOLK BELIEF
In the cultural and religious life of the Southern Khmer in Vietnam, the Yiey Mao
belief represents a distinctive form of folk religiosity shaped through the interaction
between indigenous beliefs, Theravāda Buddhism, and Hindu influences. Despite its
widespread presence in both Vietnam and Cambodia, the origin and formation of this
belief system remain fragmented and insufficiently examined from an interdisciplinary
perspective.
Tạp chí Khoa học Đại học Thủ Dầu Một Số 6(79)-2025
https://vjol.info.vn/index.php/tdm 4
This paper aims to clarify the origin and symbolic structure of the Yiey Mao belief
within its historical, social, and cultural contexts in Southern Vietnam. Adopting an
interdisciplinary approach that integrates religious anthropology and folklore studies,
the research combines textual analysis with ethnographic fieldwork. Primary data were
collected through 25 semi-structured interviews with key informants—including achar,
Theravāda Buddhist monks, shrine caretakers, and lay devotees—in An Giang, Tây
Ninh, and Sóc Trăng provinces, conducted during fieldwork periods between 2024 and
2025, alongside participant observation of rituals and sacred spaces.
The findings indicate that Yiey Mao emerged through the sacralization of a legendary–
historical female figure who gradually became a local guardian goddess. The belief
system is composed of multiple cultural layers: folk narratives of a heroic woman, the
Khmer cult of sacred dead, and the syncretic integration of Theravāda Buddhism and
Hindu elements.
By examining the origin and symbolic configuration of Yiey Mao, this study contributes
to a deeper understanding of religious syncretism and demonstrates how a folk belief is
transformed into a cultural symbol that sustains ethnic identity, collective memory, and
spiritual resilience among the Khmer community in the socio-cultural landscape of
Southern Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ, hệ thống thần
linh dân gian giữ vai trò trung tâm trong việc kiến tạo bản sắc và duy trì mối liên hệ
cộng đồng. Trong đó, tín ngưỡng Yiey Mao nổi bật như một hiện tượng độc đáo, phản
ánh quá trình dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa, Phật giáo Nam tông và các yếu tố tôn
giáo – văn hóa từ Ấn Độ giáo. Hình tượng Yiey Mao không chỉ hiện diện trong không
gian rừng núi, sông biển – nơi cư trú và sinh kế của người Khmer, mà còn trở thành
biểu tượng thiêng gắn với ký ức lịch sử, đạo đức xã hội và tâm thức cộng đồng.
Mặc dù được thờ cúng tại nhiều nơi cả ở Việt Nam và Campuchia, nguồn gốc và
quá trình hình thành của tín ngưỡng Yiey Mao vẫn chưa được lý giải một cách hệ thống.
Nhiều truyền thuyết dân gian, dị bản và lớp biểu tượng khác nhau khiến hình tượng này
vừa mang dấu ấn nữ thần bản địa, vừa phản ánh quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa, tôn
giáo trong khu vực. Việc tìm hiểu nguồn gốc của Yiey Mao vì thế không chỉ là một nỗ
lực phục dựng một hiện tượng tín ngưỡng dân gian, mà còn góp phần lý giải cách thức
mà người Khmer kiến tạo không gian thiêng, ứng xử với lịch sử và khẳng định bản sắc
trong bối cảnh phát triển văn hóa đương đại.
Trên cơ sở đó, câu hỏi nghiên cứu trung tâm của bài viết được đặt ra là những lớp
văn hóa – lịch sử – tôn giáo nào đã cấu thành nên tín ngưỡng này trong đời sống người
Khmer Nam Bộ? Để trả lời câu hỏi ấy, nghiên cứu tiếp cận Yiey Mao như một thực thể
văn hóa đa tầng, được kiến tạo và tái kiến tạo qua ba bình diện liên thông: (1) truyền
thuyết dân gian và các mô típ nữ thần bản địa; (2) bối cảnh lịch sử – xã hội gắn với quá
trình hình thành và biến đổi của cộng đồng Khmer ở Nam Bộ; (3) không gian văn hóa –
tôn giáo, nơi diễn ra sự dung hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo Nam tông và các
yếu tố Ấn Độ giáo.
Về phương pháp và tư liệu, bài viết vận dụng cách tiếp cận tổng hợp và liên ngành
giữa nhân học tôn giáo và nghiên cứu văn hóa dân gian. Trong đó, dữ liệu thứ cấp (tư
liệu thư tịch, văn bản cổ, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước) được sử dụng
Tạp chí Khoa học Đại học Thủ Dầu Một ISSN (in): 1859-4433; (online): 2615-9635
https://vjol.info.vn/index.php/tdm 5
nhằm xây dựng bối cảnh nghiên cứu, hệ thống hóa các giả thuyết học thuật và hình
thành khung phân tích lý thuyết. Đồng thời, dữ liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát điền dã,
phỏng vấn sâu tại An Giang, Tây Ninh và Sóc Trăng
1
giữ vai trò then chốt trong việc
kiểm chứng các diễn giải có sẵn, làm rõ sự vận hành của tín ngưỡng trong thực hành
đương đại, cũng như bổ sung những cách hiểu mới xuất phát từ tri thức bản địa và trải
nghiệm tôn giáo của cộng đồng.
Thông qua việc kết nối hai nguồn dữ liệu này, nghiên cứu không chỉ dừng lại ở
việc truy nguyên nguồn gốc của tín ngưỡng Yiey Mao, mà còn hướng tới việc giải mã
tính linh hoạt, khả năng thích ứng và sức sống bền vững của hình tượng Yiey Mao như
một thiết chế thiêng trong đời sống văn hóa – xã hội người Khmer Nam Bộ, qua đó góp
phần làm rõ cơ chế vận hành của tín ngưỡng dân gian trong bối cảnh biến đổi văn hóa
đương đại.
Hình 1. Tượng thờ Yiey Mao tại Ô Lâm, Tri Tôn, An Giang
Nguồn: Ngô Thanh An, 2024
1
Các địa danh được sử dụng trong bài viết là tên gọi cũ, trước khi thực hiện việc sắp xếp và sáp nhập
đơn vị hành chính theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội ngày 12 tháng 6 năm 2025 và các
văn bản liên quan khác về điều chỉnh địa giới hành chính (như Nghị quyết 76/2025/UBTVQH15, Kết
luận 127-KL/TW, …).
Tạp chí Khoa học Đại học Thủ Dầu Một Số 6(79)-2025
https://vjol.info.vn/index.php/tdm 6
2. Tổng quan nghiên cứu
Các công trình nghiên cứu về tín ngưỡng Yiey Mao tuy không nhiều, nhưng lại
thể hiện rõ sự đa dạng trong cách tiếp cận và diễn giải, phản ánh tính phức hợp của hiện
tượng này trong đời sống văn hóa người Khmer Nam Bộ. Có thể chia hệ thống nghiên
cứu hiện nay thành ba hướng chính: (1) các nghiên cứu dân tộc học và ghi chép dân
gian đầu tiên; (2) các nghiên cứu tôn giáo – văn hóa với trọng tâm là quá trình giao lưu
tiếp biến; và (3) các nghiên cứu gần đây theo hướng nhân học tôn giáo và di sản văn hóa
phi vật thể.
Các ghi chép sớm nhất về nhân vật Néang Khmau (Bà Đen) xuất hiện trong công
trình Người Việt gốc Miên của Lê Hương (Lê Hương, 1996). Tác giả cho rằng Néang
Khmau chính là một hóa thân của nữ thần Kali trong Ấn Độ giáo, được người Khmer
tôn thờ như vị thần bảo hộ vùng biên. Nhận định này đặt ra giả thuyết đầu tiên về mối
liên hệ giữa tín ngưỡng Khmer và yếu tố Ấn Độ giáo trong vùng đất Nam Bộ. Cùng
thời, các công trình dân gian học như Các nữ thần Việt Nam (Đỗ Thị Hảo, Mai Ngọc
Chúc, 1984) và Văn hóa tâm linh Nam Bộ (Nguyễn Đăng Duy, 1997) đã ghi nhận
những truyền thuyết về Nàng Đênh – Linh Sơn Thánh Mẫu, cho thấy sự Việt hóa hình
tượng nữ thần Khmer trong bối cảnh giao thoa văn hóa Việt – Khmer – Chăm.
Ở hướng nghiên cứu tôn giáo – văn hóa, tác giả Trương Văn Món (Trương Văn
Món, 2014) đã mở rộng phạm vi so sánh giữa các hình tượng nữ thần trong khu vực
Nam Bộ. Trương Văn Món, trong bài viết Bàn thêm về hình tượng Muk Juk (Bà Đen) –
một hóa thân của Po Ina Nagar người Chăm trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở
Nam Bộ, đã cho rằng Bà Đen là kết quả của quá trình giao lưu tiếp biến giữa hệ thống
thần linh Khmer, Chăm và Việt. Ông cũng nhấn mạnh yếu tố ‘mở’ của không gian văn
hóa Nam Bộ, nơi các tộc người cùng chia sẻ niềm tin vào những vị thần bảo hộ chung.
Một hướng nghiên cứu khác đáng chú ý là của Jean-Michel Filippi (Filippi J.M,
2017) với bài Yiey Mao: The Way a Neak Ta Arose, đăng trong Kỷ yếu Tín ngưỡng nữ
thần Mariamman: Giá trị di sản Ấn Độ trong giao lưu văn hóa với Việt Nam. Filippi
tiếp cận Yiey Mao từ góc độ nhân học tôn giáo, coi đây là sự mở rộng của tín ngưỡng
Neak Ta – vị thần hộ mệnh truyền thống trong văn hóa Khmer. Theo ông, Yiey Mao là
một ‘Neak Ta nữ’ mang tính linh thiêng vượt trội, biểu trưng cho quyền năng của tự
nhiên và khả năng bảo trợ cộng đồng, đồng thời phản ánh quá trình nhân cách hóa và nữ
tính hóa thần linh trong xã hội Khmer.
Trong khi đó, các nghiên cứu gần đây của Nguyễn Thanh Lợi và Lê Bá Vương đã
khai thác sâu khía cạnh lịch sử – xã hội của tín ngưỡng này. Nguyễn Thanh Lợi, qua bài
Khảo cứu việc thờ Bà Đen ở Tây Ninh (Nguyễn Thanh Lợi, 2018) chỉ ra rằng tín
ngưỡng này mang trong mình nhiều lớp tôn giáo – từ Ấn Độ giáo, Phật giáo Nam tông
đến Nho giáo – thể hiện sự tiếp biến qua các thời kỳ di dân và định cư. Còn Lê Bá
Vương, trong công trình Từ góc độ lịch sử lưu dân, nhận diện về vị thần chủ trên vùng
núi Bà Đen, (Lê Bá Vương, 2021) đã nhấn mạnh rằng Bà Đen vốn là vị nữ thần Khmer
(Neang Khmau) được tái cấu trúc thành Linh Sơn Thánh Mẫu qua tiến trình giao lưu
văn hóa giữa người Việt, Khmer và Chăm, trở thành vị thần mang tính liên tộc người.
Tổng thể các công trình trên đã góp phần quan trọng trong việc nhận diện diện
mạo và phạm vi ảnh hưởng của tín ngưỡng Yiey Mao. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên
cứu mới dừng lại ở mô tả hiện tượng hoặc phân tích một lớp văn hóa riêng lẻ (dân gian,
Phật giáo hay Ấn Độ giáo), chưa có công trình nào tiếp cận nguồn gốc của tín ngưỡng
Tạp chí Khoa học Đại học Thủ Dầu Một ISSN (in): 1859-4433; (online): 2615-9635
https://vjol.info.vn/index.php/tdm 7
Yiey Mao từ góc nhìn tổng hợp, đồng thời kết hợp giữa phân tích huyền thoại – biểu
tượng và bối cảnh lịch sử – xã hội. Bên cạnh đó, chưa có nghiên cứu nào khai thác tư
liệu thực địa để làm rõ sự tiếp diễn và biến đổi của tín ngưỡng trong đời sống đương đại
người Khmer Nam Bộ.
Xuất phát từ khoảng trống đó, bài viết này tiếp cận vấn đề trên cơ sở khung lý
thuyết nhân học tôn giáo và biểu tượng học văn hóa, dựa vào các luận điểm của Clifford
Geertz (Geertz, 1973) về tôn giáo như ‘một hệ thống biểu tượng kiến tạo thế giới ý
nghĩa’, Victor Turner (Turner, 1969) về ‘tính cộng cảm và cơ chế nghi lễ’, và Mircea
Eliade (Eliade, 1957) về ‘sự thiêng liêng trong không gian nhân gian’. Những khung lý
thuyết này giúp giải thích cách mà tín ngưỡng Yiey Mao được kiến tạo và tái tạo qua
nhiều lớp thời gian, từ huyền thoại, nghi lễ đến di sản đương đại.
Bên cạnh đó, bài viết cũng tham chiếu lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa
(acculturation theory) để lý giải cơ chế dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa Khmer với Ấn
Độ giáo và Phật giáo Nam tông trong tiến trình lịch sử vùng hạ lưu Mekong. Việc kết
hợp giữa các tiếp cận này không chỉ giúp nhận diện tính đa tầng của hình tượng Yiey
Mao, mà còn góp phần hiểu sâu hơn cách các tộc người ở vùng biên tạo dựng bản sắc
tâm linh trong không gian giao thoa văn hóa – tôn giáo phức tạp của Đông Nam Á.
3. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết này tiếp cận vấn đề nguồn gốc của tín ngưỡng Yiey Mao từ góc nhìn liên
ngành giữa nhân học tôn giáo, dân tộc học và lịch sử văn hóa, nhằm nhận diện quá trình
hình thành, biến đổi và dung hợp của một hiện tượng tín ngưỡng dân gian Khmer. Đối
tượng nghiên cứu chính là tín ngưỡng thờ Yiey Mao trong cộng đồng người Khmer ở
Nam Bộ, với trọng tâm là các truyền thuyết dân gian, nghi lễ thờ cúng, không gian linh
thiêng và các lớp yếu tố văn hóa – tôn giáo gắn với sự phát triển của hình tượng nữ thần
này.
Về mặt lý thuyết, nghiên cứu dựa trên các quan điểm của nhân học tôn giáo
(Geertz; Turner) và lý thuyết giao lưu – tiếp biến văn hóa, coi tín ngưỡng như một hệ
thống biểu tượng động phản ánh mối quan hệ tương tác giữa con người với môi trường
tự nhiên, xã hội và tôn giáo. Một số khái niệm then chốt được vận dụng gồm: ‘biểu
tượng nữ thần bản địa’, ‘thần linh bảo hộ cộng đồng, và ‘sự linh thiêng được kiến tạo xã
hội’. Các khái niệm này giúp lý giải cách người Khmer đã hình thành, duy trì và tái tạo
niềm tin vào Yiey Mao qua các biến động lịch sử và tôn giáo.
Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phân tích tư liệu và khảo cứu điền dã. Bài viết
kế thừa và đối chiếu các nguồn tài liệu, trong đó có các công trình của Lê Hương, Đỗ
Thị Hảo – Mai Thị Ngọc Chúc, Nguyễn Đăng Duy, Vũ Ngọc Khánh, Trương Văn Món,
Jean-Michel Filippi, Nguyễn Thanh Lợi và Lê Bá Vương, nhằm xác định các lớp yếu tố
văn hóa – tôn giáo trong sự hình thành tín ngưỡng Yiey Mao. Song song đó, dữ liệu
thực địa được thu thập thông qua quan sát nghi lễ, phỏng vấn bán cấu trúc. Dữ liệu
phỏng vấn được thu thập từ 25 người cung cấp thông tin chính, bao gồm achar, sư sãi
Phật giáo Nam tông Khmer, người trông coi miếu thờ và người dân địa phương. Quá
trình điền dã được thực hiện trong hai đợt khảo sát từ năm 2024 đến 2025 tại An Giang,
Tây Ninh và Sóc Trăng. Việc lựa chọn mẫu dựa trên tiêu chí mức độ am hiểu tín
ngưỡng và sự gắn bó lâu dài với không gian thờ Yiey Mao. Các dữ liệu này được đối