Virut cúm A/H1N1/2009 và câu chuyện kháng thuốc
Chỉ trong một thời gian không dài, 3 ca bệnh nhiễm cúm A/H1N1/2009
ở 3 quốc gia, vùng lãnh thổ (Đan Mạch, Nhật Bản và Hồng Kông) đuợc
xác định là kháng thuốc tamiflu đã dấy lên mối lo ngại về nguy cơ virut
cúm kháng thuốc.
Sự bí hiểm và nguy hiểm của virut cúm A/H1N1/2009
Virut cúm A/H1N1/2009 thông thường nhất là gây nên một bệnh cúm lành
tính, với những dấu hiệu nhẹ, sốt vừa phải, ho. Không ít ca mắc bệnh đã tự
khỏi mà người ta không nhận biết được. Tuy nhiên, nếu cúm mùa (grippe
saisonnière) gây ra tỷ lệ tử vong 1/1.000 và nhóm tuổi bệnh nặng chủ yếu là
người lớn tuổi và những người có bệnh lý mạn tính thì hiện nay, cúm
A/H1N1/2009 gây tỷ lệ tử vong là 2 - 3/1.000 người hoặc nhiều hơn. Mặc dù
chưa đầy đủ thông tin để kết luận, nhưng cúm A/H1N1/2009 dường như hơi
dè chừng với những người già (có ý kiến cho rằng nguyên nhân là người già
đã được miễn dịch trước đây bởi các bệnh cúm đã bị mắc phải). Ngược lại,
lứa tuổi 20-30 dường như nhạy cảm hơn. Một điểm khác biệt nữa là thực tế
lâm sàng cho thấy các tổn thương phổi thường có trong cúm mùa chủ yếu có
nguyên nhân nhiễm khuẩn vì lý do bội nhiễm nhưng ở những thể nặng của
cúm A/H1N1/2009, các nhà khoa học nhận thấy sự liên hệ trực tiếp các tổn
thương này với virut cúm A/H1N1/2009.
Còn nhớ trận cúm Tây Ban Nha năm 1918, đại dịch cũng được xác định là
do cúm A/H1N1 đã làm cho hàng triệu người chết nhưng chủ yếu là bởi vì
hồi đó chưa có các thuốc kháng sinh. Các nhà khoa học cho rằng, virut cúm
khi đó gây kích thích phế quản, tạo điều kiện thuận lợi cho một số bệnh phổi
tiềm tàng phát triển làm tổn thương phổi và gây tử vong. Trong vài trường
hợp đặc biệt, virut cũng có thể gây nên một bệnh phổi đột mạnh do virut,
đưa đến một tình trạng suy hô hấp cấp tính chết người. Nhưng điều đó khác
với sự tàn phá của virut cúm A/H1N/2009 hiện nay. Chính vì thế, cơ chế tàn
phá thực sự của virut cúm A/H1N1/2009 hiện nay là gì thì chưa có lời giải
nào thuyết phục.
Nuôi cấy virut.
Mặt khác, kết quả xét nghiệm nhiều ca ở Mỹ cho thấy, một số lượng rất lớn
người được cho là khoẻ mạnh, không có biểu hiện cúm, thậm chí không
dương tính với xét nghiệm phát hiện virut cúm A/H1N1/2009 vẫn xuất hiện
kháng thể chống virut cúm A/H1N1/2009. Các nhà nghiên cứu đã tính toán
rằng, khi 500 trường hợp dương tính đã được ghi nhận, thì trên thực tế hẳn
phải có từ 20.000 - 40.000 người bệnh.
Những điều đó càng làm cho virut cúm A/H1N1/2009 "bí hiểm" và nguy
hiểm.
Virut cúm kháng tamiflu - chuyện có thật
Tháng 7, Công ty dược phẩm Roche, Thụy Sĩ lần đầu tiên xác nhận trường
hợp kháng thuốc tamiflu. Mặc dù các bệnh nhân này đã được điều trị khỏi
bằng thuốc chống virut cúm có tên Relenza của Công ty dược phẩm
GlaxoSmithKline (GSK). Tuy vậy, phát ngôn viên của Roche (Thụy Sĩ)
khẳng định hiện tượng kháng thuốc này là rất "bình thường": "Đây là một
điều hết sức bình thường. Khoảng 0,4% nguời lớn có hiện tượng kháng
thuốc khi dùng tamiflu". Và điều này không có ý nghĩa rằng tamiflu sẽ "mất"
khả năng chống cúm A/H1N1/20009.
(Ảnh minh họa: cpv.org.vn)
Virut mà đặc biệt là virut cúm luôn luôn thay đổi hình dạng để có khả năng
thích ứng với các tác động bên ngoài trong đó có thuốc. Nguyên nhân của
hiện tượng này là vì bản thân nó không có cơ chế chỉnh sửa các sai sót trong
quá trình sao chép vì thế mà cấu trúc gen ở những virut mới sinh ra có nhiều
biến đổi so với nguyên bản ban đầu. Điều này làm xuất hiện các phân týp
virut mới với những kháng nguyên mới. Đến nay, người ta liệt kê virut cúm
A đã thay đổi đến 15 kháng nguyên hemagglutinine (đánh số H1 - H15) và 9
kháng nguyên neuraminidase (đánh số từ N1 đến N9). Hơn thế nữa, virut
cúm còn có thể trao đổi, trộn lẫn chất liệu gen để chuyển từ loài này sang
loài khác và sản sinh ra virut lai - chính là một phân týp virut mới. Do đó có
thể vào lúc này, virut là "đích tác dụng" của một số thuốc kháng virut, nhưng
vào lúc khác, nó lại thay đổi và không còn là "đích tác dụng" của các thuốc
đó nữa.
Các phương pháp phòng ngừa
Khi dịch cúm A/H5N1 xuất hiện, Cơ quan Quản lý Thuốc và Thực phẩm
Hoa Kỳ (FDA) đã cấp phép cho dùng tamiflu và relenza để điều trị. Đầu
năm nay, sau khi dịch cúm A/H1N1/2009 xuất hiện ở Mexico, hai dược
phẩm này vẫn được phép sử dụng để điều trị. Hiện relenza được phép dùng
để điều trị cúm thông thường, không có biến chứng, cho bệnh nhân (người
lớn và trẻ em trên 7 tuổi) bị cúm. Những bệnh nhân có triệu chứng cúm
không quá 2 ngày có thể dùng relenza phòng ngừa cúm cho bệnh nhân người
lớn và trẻ em từ 5 tuổi trở lên. Còn tamiflu được coi là chủ lực trong điều trị
cúm A/H1N1/2009 nhưng chỉ dùng ngay trong vòng 72 giờ kể từ khi có
triệu chứng đầu tiên. Ngoài hai dược phẩm này, còn có amantadine và
rimantadine.
Các nghiên cứu về sự kháng
tamiflu của virut cúm A cho thấy
có sự đột biến cụ thể trong phân tử
neuraminidase nằm ở lớp vỏ virut
nhưng do neuraminidase phục vụ
một mục đích thiết yếu, những đột
biến cho phép virut vẫn sống sót
và các enzym vẫn hoạt động.
Những đột biến này được phát
Trước mắt, theo Tổ chức Y tế Thế giới
(WHO), châu Mỹ là lục địa bị dịch
nặng nhất sẽ có đủ thuốc tamiflu để đối
phó với dịch bệnh trong thời gian tới và
lượng thuốc sẽ được bổ sung thêm
420.000 liều tamiflu do Chính phủ Mỹ
tặng cho các nước châu Mỹ Latinh và
vùng Caribê. Hãng dược phẩm Roche
đã hứa cung cấp 5,6 triệu liều thuốc để
WHO phân phát cho các quốc gia
nghèo nhất tại lục địa này. Tuy nhiên,
để đảm bảo cho một tương lai lâu dài, vấn đề cần đặt ra là chuyển giao công
nghệ cho các nước phía nghèo để các nước này có thể tự sản xuất thuốc
kháng virut và vaccin.
WHO cho biết, hiện virut này vẫn nhạy cảm với tamiflu, relenza, nhưng đã
kháng với amantadine. Vì thế, việc phát hiện sớm, điều trị sớm là vô cùng
quan trọng, tránh hiện tuợng kháng thuốc. Hơn nữa, việc sử dụng đúng
tamiflu và điều quyết định trong các hoạt động điều trị cúm A nói chung và
cúm A/H1N1/2009 nói riêng. WHO khẳng định rằng sử dụng tamiflu nhất
thiết phải theo chỉ dẫn của bác sĩ và phải đúng thời điểm. Việc dùng tamiflu
quá trễ hoặc quá sớm (với mong muốn phòng ngừa) hay tự ý dùng bừa bãi sẽ
dẫn đến hiểm họa loài người sẽ bất lực trước sự tàn phá của con virut bí
hiểm này.
Trong khi đó, mặc dù liên tục có các thông báo khả quan về kết quả nghiên
cứu, thử nghiệm, thậm chí là sản xuất các vaccin ngừa cúm được nhiều quốc
gia, nhiều hãng dược phẩm trên thế giới đưa ra, nhưng cho đến nay, một
hiện ở các acid amin E276, R224,
R292K, N294S, E119Vvà H274Y
và vì thế kết quả là phân tử
oseltamivir không bám được vào
màng tế bào. Nhưng những đột
biến này lại không cản trở sự liên
kết của zanamivir. Điều đó giải
thích vì sao virut cúm A kháng
osetamivir nhưng lại không kháng
zanamivir.