Xu thế hp tác kinh tế ca M và quan h kinh tế
Vit - M dưới thi Tng thng Joe Biden1
Lê Th Vân Nga(*)
Tóm tt: T thp niên 80 ca thế k XX cho đến nhng năm đầu thế k XXI, quá trình
toàn cu hóa, khu vc hóa và hi nhp kinh tế quc tế din ra mnh m vi vai trò dn
dt ca M. Hàng lot Hip định Thương mi t do ca M đã được ký kết và có hiu lc
trong giai đon này. Tuy nhiên, sau khi Tng thng Donald Trump lên nm quyn (2009-
2017), chính sách hp tác kinh tế ca M vi các quc gia và khu vc trên thế gii đã
có nhng thay đổi rõ rt, đặc bit là chính sách cng rn đối vi Trung Quc. T tháng
01/2021, ông Biden tr thành Tng thng th 46 ca nước M, mc dù chính sách đối vi
Trung Quc không có nhiu thay đổi, song xu thế hp tác kinh tế ca M vi các nước
đã được điu chnh theo hướng mm do hơn. Là mt quc gia có v trí địa chiến lược
khu vc Đông Nam Á, Vit Nam s có nhiu cơ hi hp tác vi M nhm thúc đẩy s phát
trin kinh tế và tiếp tc hi nhp trong giai đon ti.
T khóa: Hp tác kinh tế, Quan h kinh tế, Quan h Vit - M, Joe Biden
Abstract: From the 1980s to the early years of the 21st century, the process of globalization,
regionalization and international economic integration took place strongly under
the leadership of the United States. A multitude of U.S. Free Trade Agreements (FTAs) were
signed and took e ect d uring this period. However, after President Donald Trump came
to power (2009-2017), U.S. foreign economic cooperation policy had changed, especially
towards China. Although the 46th U.S. President Joe Biden’s policy towards China has
not signifi cantly changed, its economic cooperation trend has been adjusted to a more
fl exible state. Vietnam with its geostrategic location in Southeast Asia would enjoy many
opportunities for economic cooperation with the U.S. to promote its economic development
and continue the process of integration in the coming period.
Keywords: Economic Cooperation, Economic Relations, Vietnam - U.S., Joe Biden
Ngày nhn bài: 24/2/2024; Ngày duyt đăng: 15/5/2024
1. M đầu 1
Hi nhp kinh tế quc tế là quá trình
hp tác, gn kết các nn kinh tế ca các
1 Bài viết là sn phm ca Đề tài cp B “Nhân t
M trong tiến trình hi nhp kinh tế quc tế dưới tác
động ca bi cnh mi” do TS. Lê Th Vân Nga làm
ch nhim, Vin Nghiên cu Châu M ch trì, thc
hin năm 2023-2024.
(*) TS., Vin Nghiên cu Châu M, Vin Hàn lâm
Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: pfl evannga@gmail.com
quc gia, được coi là xu thế tt yếu trong
quá trình phát trin kinh tế qua nhiu giai
đon lch s. Hi nhp kinh tế quc tế
th là tham gia vào các tha thun thương
mi ưu đãi, các hip định thương mi t
do (FTA) đa phương và song phương, các
liên minh thuế quan, th trường chung, liên
minh kinh tế và tin t. T sau Chiến tranh
Lnh, M tr thành nhân t tích cc thúc
đẩy tiến trình hi nhp kinh tế quc tế thông
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 6.2024
12
qua các cơ chế hp tác kinh tế toàn cu, đa
phương như T chc Thương mi Thế gii
(WTO), Qu Tin t Quc tế (IMF), Ngân
hàng Thế gii (WB) và các liên kết kinh tế
khu vc Liên minh châu Âu (EU), Hip hi
các quc gia Đông Nam Á (ASEAN), cơ
chế hp tác khu vc như Hip định Thương
mi t do Bc M (NAFTA). Song, xu
thế này đã thay đổi k t thi Tng thng
Donald Trump và tiếp tc có nhng điu
chnh dưới thi Tng thng Joe Biden.
2. Xu thế hp tác kinh tế ca M trước
thi Tng thng Joe Biden
T thp niên 80 ca thế k XX, xu thế
toàn cu hóa và khu vc hóa lan rng trên
thế gii, là h qu tt yếu ca cách mng
khoa hc và k thut. Cùng vi xu thế này
là s phát trin mnh m ca hot động
thương mi quc tế, s phát trin m rng
ca các công ty đa quc gia, làn sóng sáp
nhp và hp nht các công ty thành nhng
tp đoàn ln, s ra đời và phát trin ca
các t chc liên kết kinh tế, tài chính quc
tế. Trong quá trình này, M đóng vai trò
là nhân t dn dt. M tham gia và thúc
đẩy tích cc các vòng đàm phán thành lp
WTO, có nh hưởng chi phi ti hot động
ca IMF và WB.
Không th ph nhn s tăng cường
hp tác kinh tế ca M vi các quc gia
và khu vc trên thế gii đã đóng vai trò
quan trng trong quá trình phát trin kinh
tế ca M. Thc tế cho thy, trong nhng
năm 1990, xut khu chiếm gn 25% mc
tăng sn lượng ca nn kinh tế M (Litan,
2000). Thp niên đầu thế k XXI, thi
Tng thng George W. Bush (2001-2008)
được coi là thi k bùng n ca các FTA
song phương và khu vc ca M vi 7 FTA
song phương vi các nước Úc, Bahrain,
Chile, Morocco, Oman, Peru, Singapore,
1 FTA vi nhóm các quc gia Trung M
(Hip định CAFTA-DR).
Dưới thi Tng thng Barack Obama
(2009-2016), trong mt bài phát biu vào
năm đầu nhm chc, ông tuyên b, quyn
lc không nht thiết là trò chơi tng s
bng không và các quc gia không cn e
ngi trước s thành công bt k quc gia
nào, đồng thi M không tìm cách kim
chế Trung Quc (Nicholas, 2009). Sau khi
ông Obama tái đắc c vào nhim k th hai
và Trung Quc vượt Nht Bn tr thành nn
kinh tế có quy mô ln th hai thế gii, chính
sách thương mi ca M đã thay đổi theo
hướng xoay trc v châu Á, trong đó Hip
định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP)
được coi là công c chiến lược quan trng
ca M vi mc tiêu kim chế s tri dy
v kinh tế và công ngh ca Trung Quc.
Tuy nhiên, t đầu năm 2017, sau khi
ông D. Trump lên nhm chc Tng thng,
M đã tuyên b rút khi TPP khiến hip
định này không th có hiu lc như d kiến.
Mc dù M đã rút khi TPP, song 11 quc
gia thành viên còn li vn tiếp tc quá trình
đàm phán và đổi tên thành Hip định Đối
tác Toàn din và Tiến b Xuyên Thái Bình
Dương (CPTPP) (Trung tâm WTO, 2024).
Dưới thi Tng thng D. Trump (2009-
2016), trong bi cnh trt t kinh tế thế
gii đã có s thay đổi cùng vi s tri dy
mnh m ca Trung Quc, M buc phi
điu chnh chính sách để cng c v trí siêu
cường s mt v kinh tế trên thế gii. Trong
chiến dch tranh c Tng thng, ông Trump
đã khng định, các tha thun thương mi
trong WTO là “thm ha” và M cn “đàm
phán li” hoc rút khi các tha thun đó.
Chính quyn Trump th hin s ng vc
đối vi giá tr ca các hip định đa phương,
ưu tiên các tha thun song phương nhm
gii quyết nhng vn đề thương mi không
bình đẳng ca các quc gia khác, yêu cu
“ci t h thng thương mi đa phương”
(Congressional Research Services, 2018).
13
Xu thế hp tác kinh tế
Chính quyn Trump cho rng, chính
sách kinh tế và thương mi phi tp trung
nhiu hơn vào nhng li ích quc gia ca
M và hài hòa vi chiến lược an ninh quc
gia ca M. Các hip định thương mi
hin có ca M ch khiến các đối th cnh
tranh mnh hơn và làm suy yếu nước M
(BDI, 2019).
Vi s tri dy v kinh tế ca Trung
Quc, nhng căng thng trong quan h
gia M và Trung Quc ngày càng leo
thang, cnh tranh gia hai nước ngày càng
gay gt, đặc bit trong lĩnh vc thương
mi và công ngh, vn đề s hu trí tu.
Chiến tranh thương mi M - Trung n ra
vào năm 2018 cùng vi hàng lot các bin
pháp trng pht và tr đũa ln nhau. Đầu
năm 2020, s bùng phát ca dch Covid-19
khiến nhiu quc gia và khu vc trên thế
gii phi áp dng các bin pháp phong ta
và giãn cách xã hi, làm cho chui cung
ng hàng hóa b đứt gãy nghiêm trng,
đồng thi bc l rõ mi quan h ph thuc
v kinh tế gia M và Trung Quc. Điu
này thúc đẩy M tìm cách thoát khi s
ph thuc vào chui cung ng ca Trung
Quc, song cũng khiến không gian hp tác
gia M vi các quc gia châu Á, trong
đó có ASEAN, thu hp đáng k. Dưới thi
Tng thng D. Trump, các bin pháp đối
phó vi Trung Quc luôn được đặt v trí
ưu tiên, trong khi chính quyn M dường
như chưa có mt chiến lược thc s đối vi
khu vc châu Á. Vai trò ca khu vc châu
Á, trong đó có ASEAN, trong chính sách
đối ngoi ca chính quyn Trump là hết
sc nht nhòa so vi các thi k trước đó.
3. Quan đim v hp tác kinh tế dưới
thi Tng thng Joe Biden
Sau khi ông J. Biden nhm chc vào
tháng 01/2021, chính sách ca M hướng
đến bo v li ích kinh tế trong nước, thn
trng hơn trong vic thúc đẩy vai trò lãnh
đạo ca M trong h thng thương mi
toàn cu. C th, chính sách ca chính
quyn Biden hướng ti mc tiêu ci thin
sc cnh tranh ca các ngành sn xut công
nghip, gim s ph thuc vào nhp khu
hàng hóa t các nước, đặc bit là Trung
Quc. Đồng thi, ông Biden mong mun
khôi phc vai trò dn đầu ca M trên th
trường toàn cu thông qua xây dng li
quan h vi các nước đồng minh và các t
chc đa quc gia. Chính quyn Biden th
hin n lc đưa nước M tr li mt s t
chc quc tế và din đàn đa phương, hàn
gn li quan h vi EU và WTO, để ng
vic xem xét v kh năng tiếp tc đàm phán
các FTA dang d, th hin mong mun
đàm phán các FTA mi. Tuy nhiên, các
tha thun thương mi dường như không
phi là ưu tiên chính sách dưới thi Tng
thng J. Biden, thay vào đó chính quyn
ca ông tp trung vào chính sách thúc đẩy
phát trin công nghip nhm vc dy các
ngành sn xut ca M. S liu thng kê
thc tế ca WB cho thy, t trng thương
mi trong GDP ca M đã tăng t 19%
năm 1989 lên đến 31% trong năm 2011,
nhưng sau chiến tranh thương mi M -
Trung và dch Covid-19, t l này đã gim
xung ch còn 25% (Theo: Reich, 2023).
Dưới thi ông Biden, căng thng v
thương mi và công ngh gia M vi
Trung Quc vn tiếp tc. Chương trình
ngh s thương mi ca M năm 2021 ch
trích Kế hoch “Made in China 2025” ca
Trung Quc và xác định: Trung Quc gây
tn hi cho người lao động M, đe da ưu
thế công ngh ca M, làm suy yếu kh
năng phc hi ca chui cung ng trong
nước và đe da li ích quc gia ca M,
ép buc chuyn giao công ngh (USTR,
2021). M cũng cáo buc Trung Quc
xâm phm quyn s hu trí tu ca M,
tn công mng toàn cu,… V phía Trung
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 6.2024
14
Quc, quc gia này đã tr thành nhà xut
khu hàng đầu thế gii, phát trin mnh m
v công ngh và có sc hút to ln trong
hp tác kinh tế vi các nước. Vì vy, ngoài
nhng n lc đơn phương, M đang xây
dng liên minh vi các nước phát trin
công ngh hàng đầu thế gii để ngăn chn
Trung Quc.
Trong bn “Hướng dn chiến lược an
ninh quc gia tm thi” được công b vào
ngày 03/3/2021, chính quyn M đã xác
định ASEAN đối tác quan trng ca
M và M s tiếp tc duy trì s can d
khu vc Đông Nam Á cũng như khu vc
tiu vùng sông Mekong. Khu vc Đông
Nam Á có v trí địa chiến lược quan trng
trong cnh tranh gia các nước ln, đặc
bit là cnh tranh gia M và Trung Quc.
ASEAN vn được Trung Quc coi là đim
khi đầu trong Sáng kiến “Mt Vành đai,
Mt Con đường” nhm thc hin mc
tiêu tham vng là m rng nh hưởng ca
Trung Quc khu vc và trên thế gii.
Dưới thi Tng thng J. Biden, ASEAN
gi v trí quan trng trong Chiến lược n
Độ Dương - Thái Bình Dương (The White
House, 2021).
Ngày 11/02/2022, chính quyn M
công b Chiến lược n Độ Dương - Thái
Bình Dương t do và rng m vi 5 tr ct
gm “t do và ci m”, “kết ni”, “thnh
vượng”, “an ninh”, “chng chu tt”. Trong
đó, “kết ni” có nghĩa là, mt khu vc n
Độ Dương - Thái Bình Dương ch có th t
do và m ca nếu khu vc này xây dng
được năng lc tp th cho k nguyên mi
da trên các liên minh, t chc và lut l.
M s làm sâu sc quan h liên minh vi
5 quc gia trong khu vc gm Úc, Nht
Bn, Hàn Quc, Philippines và Thái Lan;
đồng thi tăng cường quan h vi các
đối tác gm n Độ, Indonesia, Malaysia,
Singapore, Mông C, New Zealand, Đài
Loan, các đảo quc Thái Bình Dương và
Vit Nam (The White House, 2022).
Trong báo cáo Chiến lược an ninh
quc gia năm 2022, chính quyn Biden
khng định tính trung tâm ca khu vc
ASEAN và tìm cách làm sâu sc thêm
mi quan h vi các quc gia Đông Nam
Á, m rng s can d v ngoi giao, phát
trin và kinh tế theo hướng tp trung vào
các quc gia Đông Nam Á và qun đảo
Thái Bình Dương.
Chương trình ngh s thương mi ca
M năm 2021 và 2022 đều khng định,
chính quyn M tiếp tc thúc đẩy chính
sách thương mi ly người lao động làm
trung tâm, bo v li ích ca người lao
động (USTR, 2021; USTR, 2022). Chính
quyn M dưới thi Tng thng J. Biden
tp trung vào vic hp tác vi các đối tác và
đồng minh để vch ra các quy định thương
mi mang li nhiu li ích hơn nhm bo
v môi trường, h tr người nông dân, khôi
phc chui cung ng, ng phó vi dch
Covid-19. Thông qua cách tiếp cn đó để
thúc đẩy cnh tranh bình đẳng, h tr tng
lp trung lưu ca M, đồng thi bo v các
giá tr ct lõi ca M.
Mc dù chính quyn Biden vn th
hin thái độ cng rn trong chính sách
đối vi Trung Quc, song li khng định
s hp tác cht ch vi các đồng minh và
đối tác ca M (USTR, 2022). Trong năm
2022, M đã gi đề xut ti EU v vic
thành lp nhóm hp tác thúc đẩy thương
mi đối vi thép và nhôm theo hướng sn
xut ít phát thi carbon hơn, áp thuế đối vi
các sn phm thép và nhôm không đáp ng
đủ các tiêu chun v môi trường.
Trong lĩnh vc công ngh, t năm 1990
đến năm 2020, t trng ca M trong năng
lc sn xut bán dn toàn cu đã gim hơn
ba ln, t 37% năm 1990 xung còn 12%
năm 2020. Mc dù các công ty bán dn
15
Xu thế hp tác kinh tế
ca M vn đứng đầu thế gii v doanh s
bán dn, song khong 80% tng doanh s
ca các công ty bán dn M nm ngoài th
trường M. Công nghip bán dn ca M
tng dn đầu th phn ngành sn xut cht
bán dn toàn cu vào thp niên 1990. Tuy
nhiên, trong vòng ba thp niên tiếp theo,
các công ty ca M có xu hướng xây dng
các nhà máy sn xut cht bán dn nước
ngoài, ch yếu là các nước châu Á, còn
các công ty bán dn M thì chuyn sang
tp trung thiết kế chip và thuê ngoài. M
vn đi đầu v thiết kế chip, chế to chip
và nm được bí quyết công ngh trong lĩnh
vc này, song M khó có th t mình sn
xut ra chip bán dn do không đủ các yếu t
to ra nhng li thế cnh tranh ca ngành
so vi Trung Quc (U.S. Semiconductor
Industry Association, 2020). Các yếu t
Trung Quc có li thế hơn so vi M
các nước châu Âu bao gm: tài nguyên đất
hiếm và xđất hiếm, ngun lao động
giá r hơn. Để lp vào khong trng ca
Trung Quc trong quá trình sn xut và
hoàn thin con chip, M cn phi có s hp
tác ca các nước đồng minh, đặc bit là các
nước đồng minh khu vc Đông Á. Trên
cơ s đó, chính quyn M đã kêu gi thành
lp Liên minh Chip 4 gm M, Nht Bn,
Hàn Quc, Đài Loan vi mc tiêu kim chế
s tri dy v công ngh ca Trung Quc
và tránh ph thuc vào ngun cung bán dn
ca Trung Quc.
4. Quan h kinh tế Vit - M dưới thi
Tng thng Joe Biden
K t sau khi Hip định Thương mi
song phương Vit Nam - Hoa K chính
thc có hiu lc vào năm 2001, quan h
kinh tế gia hai nước không ngng phát
trin. Kim ngch xut khu hàng hóa ca
Vit Nam sang th trường M tăng t 2,45
t USD năm 2002 lên 109,38 t USD năm
2022, trong khi kim ngch nhp khu hàng
hóa ca Vit Nam t th trường M tăng t
0,46 t USD năm 2002 lên 14,47 t USD
năm 2022. Ngay c trong giai đon dch
Covid-19, kim ngch xut khu ca Vit
Nam sang th trường M vn duy trì được
tc độ tăng liên tc (Thông tn xã Vit
Nam, 2022; Chí Công, 2023).
Thương mi song phương liên tc tăng
qua các năm th hin mi liên kết b tr
gia hai nn kinh tế, góp phn thúc đẩy s
phc hi chui cung ng toàn cu. Năm
2022, Mđối tác thương mi ln th hai
ca Vit Nam và là th trường xut khu
hàng hóa ln nht ca Vit Nam, đồng thi
Vit Nam tr thành đối tác thương mi ln
th 8 ca M. Sau khi dch Covid-19 bùng
phát, cùng vi tc độ chuyn đổi s nhanh
chóng, xut khu các nhóm mt hàng máy
móc thiết b, máy vi tính và sn phm đin
t, đin thoi và linh kin ca Vit Nam
sang th trường M gia tăng mnh m.
Điu này góp phn thúc đẩy tăng trưởng
kinh tế Vit Nam, to thêm nhiu vic làm,
ci thin đời sng cho người lao động,
nâng cao trình độ sn xut, to động lc
cho các doanh nghip m rng sn xut
kinh doanh, thu hút đầu tư c trong và
ngoài nước. Mc dù vy, trên thc tế, các
nhóm mt hàng này ca Vit Nam, đặc bit
là máy vi tính và linh kin đin t vn đang
giai đon đầu ca chui sn xut hàng
đin t, còn ph thuc nhiu vào các doanh
nghip có vn đầu tư nước ngoài (FDI),
hàm lượng công ngh còn chưa cao và
chưa to ra nhiu giá tr gia tăng.
Trong lĩnh vc đầu tư, tính lũy kế đến
hết năm 2022, M đã có hơn 1.200 d án
đầu tư vào Vit Nam vi tng s vn FDI
đăng ký lũy kế gn 11,4 t USD, đứng th
11 trong s các quc gia và vùng lãnh th
vn FDI vào Vit Nam (Minh Tip, 2023).
Trong giai đon 2020-2022, bt chp tình
hình dch Covid-19 din biến phc tp,