Tác động ca sc mnh kinh tế Trung Quc
đến xu thế chính tr, kinh tế M1
Lê Lan Anh(*)
Ngu yn Th H(**)
Tóm tt: Tri qua nhiu giai đon thc hin chiến lược ci cách và m ca, Trung Quc
đã vươn lên tr thành mt cường quc mi ni hàng đầu thế gii vi nhng thành tu v
phát trin kinh tế, nâng cao sc mnh tng hp. Hin nay, thế và lc v kinh tế ca Trung
Quc có th gây nh hưởng đáng k ti nhiu quc gia, khu vc cũng như kinh tế thế gii.
S phát trin vượt tri ca kinh tế Trung Quc hin cũng đang thách thc v thế cường
quc s mt ca M. Bài viết phân tích thc trng phát trin kinh tế ca Trung Quc trên
các lĩnh vc thương mi, tài chính, khoa hc và công ngh, đầu tư; t đó đánh giá tác
động ca sc mnh kinh tế Trung Quc ti xu thế chính tr, kinh tế M.
T khóa: Cnh tranh M - Trung, Trung Quc tri dy, Chính sách, Xu thế chính tr, Xu
thế kinh tế
Abstract: Experiencing many stages of reform and opening-up strategy, China has become
a leading global emerging power with achievements in economic development and enhanced
synergy. China’s fi nancial position and power have signifi cantly infl uenced certain countries,
regions, and the world’s economy. China’s outstanding economic improvements have
also challenged America’s position as the number one power. The article analyzes the
current situation of the Chinese economy in terms of trade, fi nance, science-technology,
and investment, thereby assessing the impact of China’s economic power on US political
and economic trends.
Keywords: US-China Competition, China’s Rise, Policy, Political Trends, Economic
Trends
Ngày nhn bài: 01/12/2023; Ngày duyt đăng: 15/6/2024
1. M đầu 1
Sau hơn 40 năm ci cách và m ca,
Trung Quc đã thành công trong phát
1 Bài viết là sn phm ca Đề tài cp B “Xu thế chính
tr, kinh tế M giai đon 2021-2030 và gi m cho Vit
Nam”, do TS. Lê Lan Anh ch nhim, Vin Nghiên
cu Châu M ch trì, thc hin năm 2023-2024.
(*) TS., Vin Nghiên cu Châu M, Vin Hàn lâm
Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: lelananh84vias@gmail.com
(**) TS., Vin Nghiên cu Trung Quc, Vin Hàn
lâm Khoa hc xã hi Vit Nam.
trin kinh tế, nâng cao sc mnh tng
hp, tr thành mt cường quc mi ni
hàng đầu thế gii. Trung Quc đã thu hp
khong cách vi M trong hu hết các
cuc đua kinh tế, thm chí vượt qua M
mt s khía cnh. Điu này đã to ra
s cnh tranh chiến lược quyết lit gia
M và Trung Quc ti khu vc châu Á -
Thái Bình Dương và trên phm vi toàn
cu. Tuy nhiên, s phát trin kinh tế ca
Trung Quc cũng bc l nhiu ri ro và
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 8.2024
28
đang đứng trước không ít thách thc, c
bên trong ln môi trường bên ngoài, đặc
bit là t sau đại dch Covid-19. Bài viết
xem xét sc mnh kinh tế ca Trung Quc
trong mi tương quan vi M và mt s
cường quc khác trên thế gii, t đó lun
bàn mt s tác động đến xu thế chính tr
và kinh tế M.
2. S gia tăng thế và lc v kinh tế ca
Trung Quc trong hai thp niên gn đây
T năm 2010, Trung Quc đã vươn lên
tr thành nn kinh tế ln th hai thế gii
v tng lượng GDP danh nghĩa tính theo
đồng đô la M (USD). Năm 2013, Trung
Quc có tng kim ngch thương mi hàng
hóa ln nht thế gii, vi mng lưới đối
tác thương mi tri khp toàn cu. Tính
đến năm 2018, Trung Quc là nhà sn xut
hàng hóa ln nht vi tng lượng d tr
ngoi t đứng đầu thế gii, thu hút đầu tư
nước ngoài đứng th ba, đầu tư ra nước
ngoài và vin tr kinh tế ra bên ngoài đứng
th hai thế gii (Nguyn Quang Thun,
Hoàng Thế Anh, 2018). Theo Nguyn
Bình Giang (2018), Trung Quc có sc
mnh kinh tế thc s, cho phép h có v
thế để gây nh hưởng mnh m ti kinh tế
toàn cu cũng như kinh tế ca nhiu quc
gia. Để xem xét thế và lc v kinh tế ca
Trung Quc, chúng tôi tp trung vào bn
tr ct chính sau:
i) Tng sn phm trong nước - GDP
“S tăng trưởng kinh tế thn k” ca
Trung Quc trong bn thp k qua vi tc
độ trung bình gp bn ln M đã xác định
li trt t kinh tế toàn cu. Nếu tính theo
sc mua tương đương (PPP) - cơ s để
đánh giá mà c Cơ quan Tình báo Trung
ương M (CIA) và Qu Tin t Quc tế
(IMF) đều cho là thước đo tt nht để so
sánh các nn kinh tế quc gia - thì Trung
Quc đã vượt qua M để tr thành nn
kinh tế ln nht thế gii vào năm 2014,
theo đó Trung Quc đạt GDP bng 17.600
t USD còn M ch đạt 17.400 t USD
(CRS, 2015). Trung Quc cũng đã thay
thế M tr thành động lc chính cho tăng
trưởng kinh tế toàn cu.
ii) Sn xut - thương mi - đầu tư
Trung Quc được coi là công xưởng
sn xut ca thế gii vi nhiu thương
hiu ni tiếng tm khu vc, thm chí
toàn cu. Năm 2013, Trung Quc là đối
tác thương mi ln nht ca hu hết các
nước trên thế gii - vi khong 130 nước
(Erumban và cng s, 2014), đặc bit vi
vic trin khai Hip định Đối tác kinh tế
toàn din khu vc (RCEP), Trung Quc đã
dn đầu khi thương mi t do ln nht thế
gii. Năm 2020, Trung Quc ln đầu tiên
thay thế M tr thành quc gia có s lượng
công ty toàn cu ln nht theo danh sách
Global 500 ca Fortune. Theo đó, trong
s 500 công ty hàng đầu thế gii, có 124
công ty Trung Quc và 121 công ty M.
Tuy nhiên, báo cáo ca Fortune cũng ch
ra tng doanh thu ca 121 công ty M vn
cao hơn đáng k so vi 124 công ty Trung
Quc và giá tr thương hiu ca các công
ty M cao gp đôi so vi các công ty Trung
Quc (Chandler, 2022). Điu này cho thy,
mc dù Trung Quc đang phát trin nhanh
chóng v sn xut - thương mi và kinh
doanh, nhưng vn còn khong cách tương
đối so vi M. Bên cnh đó, Trung Quc
cũng cnh tranh vi M để tr thành quc
gia dn đầu trong vic thu hút đầu tư nước
ngoài và ngang bng vi M v tng đầu
tư cho nghiên cu và phát trin (R&D)
(Allison và cng s, 2022).
Cho đến nay, Trung Quc đã khng
định mình là mt xích thiết yếu nht trong
chui cung ng toàn cu quan trng ca
thế gii (Allison và cng s, 2022). Theo
29
Tác động ca sc mnh…
nghiên cu ca Graham Allison và cng
s (2022) và Nguyn Bình Giang (2018),
Trung Quc có vai trò quan trng và có
nh hưởng ti hu hết các nn kinh tế khác
do h nm khâu sn xut ca hu hết các
mng sn xut quc tế và còn đang n
lc thiết lp các mng mi do mình đứng
đầu. Là nước sn xut nhanh và r nht
thế gii, s hu ngun tài nguyên chiến
lược quan trng đất hiếm, là nước tiêu th
chính ca nhiu mt hàng nguyên liu,
t năng lượng, kim loi đến nguyên liu
nông sn, Trung Quc đang là nước quyết
định giá c cho hàng lot nhóm hàng trên
thế gii, t đó có nh hưởng không nh
ti tình hình kinh tế vĩ mô ca rt nhiu
nước, t các nước tiên tiến đến các nước
đang phát trin. Bên cnh đó, Trung Quc
còn thông qua kế hoch “Made in China
2025” và “China Standard 2035” vi
quyết tâm kim soát 90% các ngành công
nghip tiên tiến nht thế gii, trong đó có
robot, công ngh sinh hc và trí tu nhân
to (AI).
Nh có nn kinh tế m ca, môi
trường đầu tư thun li, kết cu h tng
giao thông và liên lc tt gn như ngang
vi các nước tiên tiến, dch v logistics
phát trin, lượng cung lao động di dào,
đặc bit là nh các khu vc “hi t
ngành, liên kết ngành” nên Trung Quc
địa đim đầu tư vi chi phí rt thp.
Nước này được hu như các mng sn
xut quc tế chn làm mt trong nhng
hub (trung tâm) quan trng nht. Trung
Quc va là hub để lp ráp sn phm
hoàn chnh, va là hub sn xut linh
kin và nguyên ph liu ca các mng/
chui sn xut toàn cu. Điu này khiến
Trung Quc tr thành “công xưởng ca
thế gii”. S ph thuc vào linh kin sn
xut Trung Quc ca các nước tiên tiến
càng tr nên rõ ràng hơn khi nhiu khí tài
quân s ca các cường quc phương Tây
ít nhiu đều có linh kin do các công ty
ca Trung Quc cung cp (bt chp chính
quyn các nước đó tìm cách ngăn chn).
Dù xét t góc độ chui giá tr toàn cu,
phn đóng góp giá tr gia tăng ca Trung
Quc còn chưa ln, nhưng góc độ mng
sn xut toàn cu, Trung Quc nm khâu
sn xut, có kh năng sn xut vi chi phí
thp đối vi hu hết các linh kin. Bi
vy, Trung Quc gi vai trò quan trng
trong chui sn xut và phân công lao
động quc tế.
Mt s công ty đa quc gia ca Trung
Quc thm chí còn mua li các công ty
công ngh ca nước ngoài vi hy vng
hp thu được năng lc đổi mi sáng to
cũng như s hu các thương hiu đã thành
danh. Đin hình là trường hp Lenovo
mua li mng sn xut máy tính xách
tay ca IBM và mua li mng sn xut
đin thoi di động Motorola Mobilty t
Google, v Lenovo liên doanh vi Sharp,
hay v Haier mua li mng thiết b đin
gia dng ca General Electric, v Geely
mua li mng ô tô ca Volvo,... Ngoài ra,
do ít b tác động tiêu cc bi khng hong
tài chính toàn cu năm 2008, tranh th
thi cơ khi hàng lot công ty ca phương
Tây gp khó khăn v tài chính, li được
s hu thun mnh m ca Nhà nước,
nht là dưới thi Ch tch Tp Cn Bình,
các công ty Trung Quc đã gia tăng rt
nhanh s lượng và giá tr ca các thương
v mua li. Nh nhng n lc như trên,
rt nhiu thương hiu ca Trung Quc sau
khi ni tiếng trong nước đã tiếp tc to
tiếng vang phm vi khu vc, thm chí
có thương hiu ni tiếng toàn cu, nht
là trong ngành đin t - ICT, như BOE,
Changhong, Haier, Hisense, Huawei,
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 8.2024
30
Konka, Lenovo, Panda Electronics, Oppo,
Skyworth, SVA, TCL, Xiaomi, ZTE.
Trong lĩnh vc thiết kế và chế to thiết
b mng, Huawei thm chí đang thách
thc v trí s mt thế gii ca Cisco (M).
Ngoài lĩnh vc ICT, các ngành Internet,
bán l, tài chính, năng lượng và bt động
sn cũng có nhiu công ty đa quc gia ln
ca Trung Quc đầu tư ln cho đổi mi
sáng to, to được thương hiu và vươn ra
toàn cu, như BYD và Geely (ô tô), CCCC
(xây dng và bt động sn), CNOOC (khai
thác du ngoài bin), China Mobile (vin
thông), Shanghai Electric (sn xut đin),
Suntech Power (tm năng lượng mt tri),
Zoomlion (thiết b xây dng và v sinh),…
(Theo: Nguyn Bình Giang, 2018).
iii) Khoa hc và công ngh
Tim lc khoa hc và công ngh ca
Trung Quc ngày nay đã có th sánh vi
M trong nhiu lĩnh vc công ngh cao.
Chưa k, kh năng thương mi hóa các
công ngh ca Trung Quc rt tt. Các
công ty đa quc gia ca Trung Quc đang
tr thành thế lc rt ln trong nn kinh tế
toàn cu, ban đầu nh li thế th trường và
ngun lc ni địa, sau là nh đầu tư ln
cho công ngh. Bên cnh đó, mô hình công
nghip hóa da vào cluster cũng là nguyên
nhân khiến năng lc đổi mi - sáng to,
năng lc công ngh ca doanh nghip và
c Trung Quc tăng lên. Tuy nhiên, nhân
t quan trng nht được cho là vai trò
ca Nhà nước Trung Quc (Nguyn Bình
Giang, 2018).
Theo báo cáo t Vin Chính sách Chiến
lược Úc (ASPI), Trung Quc đang thng
tr cuc đua toàn cu để nm gi quyn
lc trong tương lai trên toàn cu, vi vic
dn đầu trong nhiu nghiên cu có tác
động ln đến các lĩnh vc công ngh quan
trng và mi ni (Helsinki Times, 2023).
Báo cáo ASPI1 cho thy, Trung Quc dn
đầu 37/44 công ngh quan trng. Trong
đó, nước này vượt tri v các công ngh
liên quan đến quc phòng và không gian.
Đáng chú ý, nhng bước tiến ca Trung
Quc trong lĩnh vc tên la siêu thanh có
kh năng mang đầu đạn ht nhân được
cho là đã khiến tình báo M b bt ng
vào tháng 8/2021. Công c theo dõi công
ngh quan trng ca ASPI cũng cho thy,
đối vi mt s công ngh, c 10 t chc
nghiên cu hàng đầu thế gii đều có tr s
ti Trung Quc, to ra s lượng trung tâm
nghiên cu tng cng cao gp 9 ln so vi
quc gia có sc tác động ln th hai là M
(Dn theo: Thanh Minh, 2023).
Bên cnh đó, mt s báo cáo và nghiên
cu ti M vào đầu năm 2023 cũng ch ra
Trung Quc đang dn đầu v các công ngh
hin đại và thiết yếu trên toàn cu. Các báo
cáo đó đã kim chng rng, Trung Quc
có s lượng ln các bài báo khoa hc và
bng sáng chế v AI, cũng như th hin s
tiên phong toàn cu trong lĩnh vc này. Tuy
nhiên, M vn duy trì v trí vng chc trong
vic phát trin AI tiên tiến (Jon Schmid,
2023), đặc bit khi M s hu các công
ty như OpenAI, Microsoft và Alphabet, là
các cơ s nghiên cu hàng đầu trong vic
kiến to và ph biến mô hình ngôn ng ln.
Các công ty này là mt phn ca h sinh
thái đổi mi rng ln hơn, cho phép các
công ngh mi phát trin mnh và được áp
dng rng rãi trong kinh tế toàn cu. M
nhiu “k lân công ngh” và nhng công ty
khi nghip tr giá hơn 1 t USD vi s h
1 Được gi là Công c theo dõi công ngh quan
trng, đã xem xét 44 công ngh quan trng bao gm
công ngh quc phòng, không gian, người máy,
năng lượng, công ngh sinh hc, trí tu nhân to,
vt liu tiên tiến và các lĩnh vc công ngh lượng
t quan trng.
31
Tác động ca sc mnh…
tr ca các công ty đầu tư mo him, là nn
tng vng chc v tài chính cũng như tiến
b công ngh, đảm bo cho s thành công
v đổi mi công ngh.
iv) Tài chính
S thay đổi trt t, cc din địa chính
tr toàn cu và s cnh tranh chiến lược
ngày càng mnh m gia các nước ln
đang tái định hình v thế ca các khu vc
và các nước, trong đó vai trò ca Trung
Quc và châu Á ngày càng ni lên như mt
nhân t quan trng trong vic định hình li
h thng tài chính toàn cu. Trong nhiu
thp k, Trung Quc đã nghiên cu các
gii pháp thay thế cho h thng Hip hi
Vin thông Liên Ngân hàng và Tài chính
Quc tế (SWIFT) do phương Tây thng tr
(Trung Quc thay thế SWIFT bng vic s
dng H thng thanh toán liên ngân hàng
xuyên biên gii - CIPS) và đã tìm cách đạt
được v trí quyn lc hơn trong các t chc
qun tr tài chính toàn cu như IMF, ngày
càng tích cc tham gia công tác qun tr
toàn cu trên nhiu lĩnh vc. Cùng vi sc
mnh kinh tế được tích lũy trong nhng
năm qua, Trung Quc đã trin khai vin tr
kinh tế cho nhiu quc gia và khu vc trên
thế gii. Báo cáo được t chc AidData
(M) công b năm 2017 cho thy, Trung
Quc đang trên đà tim cn gn vi M,
tr thành quc gia vin tr nước ngoài ln
trên thế gii. Trung Quc cũng đã thc
hin hàng lot các động thái, chiến lược để
đưa nước này lên v trí hàng đầu trong cuc
cách mng công ngh tài chính (FinTech)
toàn cu, bên cnh tham vng thúc đẩy
quc tế hóa đồng Nhân dân t (NDT) t
10 năm trước và bước đầu đã có nhng
thành công nht định (Dreher và cng s,
2017). Trong nhng năm gn đây, cùng vi
vic sc mnh ca nn kinh tế Trung Quc
không ngng được tăng lên, quy mô quc
tế hóa đồng NDT cũng không ngng được
m rng. NDT hin là đồng tin d tr ln
th 5 thế gii; t trng ca nó đã tăng đáng
k t khi được đưa vào r tin t quc tế
(SDR) vào năm 2016. Song song vi điu
này, khi lượng đồng USD như mt loi
tin t d tr đang gim xung. Mc dù
quyn bá ch ca đồng USD trong nn tài
chính toàn cu v cơ bn vn chưa b thách
thc, nhưng vai trò ca Trung Quc trong
h thng tài chính toàn cu ngày càng rõ
nét hơn (Nguyn Th H, 2023: 101).
Đáng chú ý, hin nay, Trung Quc đã
đang hoàn thin cơ s h tng để đi tt
đón đầu hình thái tin t d tr toàn cu
bng cách đổi mi, xây dng và kim soát
h thng tài chính mang tính cnh tranh.
Trong đó, tin t k thut s là mt phn
quan trng trên đường đua này. Vic Trung
Quc gn đây tung ra đồng tin k thut s
đầu tiên trên thế gii do Ngân hàng Trung
ương phát hành (đồng CBDC - Central
Bank Digital Currency) và tuyên b tham
gia d án cu ni tin t k thut s ca
Ngân hàng Trung ương (mBridge CBDC)
cho thy, h sn sàng thiết kế mt thế gii
mà không có đồng USD. Nếu Chính ph
M không dn dt các quan h đối tác công
tư khuyến khích đổi mi tài chính, thì rt có
th Trung Quc s đi tt đón đầu và kim
soát cơ s h tng tài chính s toàn cu.
Ngoài ra, s phát trin chung ca nn
kinh tế, cùng các chiến lược ln như “Vành
đai, Con đường” cũng s m rng phm vi
s dng đồng NDT, đặc bit là đồng NDT
k thut s và góp phn đẩy nhanh tiến
trình quc tế hóa NDT. Mc dù vic s
dng đồng NDT bên ngoài Trung Quc cho
đến nay vn “rt ít” và NDT còn phi đi
mt chng đường dài trước khi có th thách
thc đồng USD; nhưng sp ti, Ngân hàng
Nhân dân Trung Quc (PBOC) s tích cc