PGS.TS. Nguyễn Dục Quang
PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH
GIÁO DỤC TIỂU HỌC
Năm 2024
1
Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC
1.1. Khái niệm chương trình giáo dục
1.1.1. Khái niệm chương trình
Trong từ điển tiếng Việt8, thuật ngữ chương trình có ba nghĩa khác nhau:
Thứ nhất, chương trình được hiểu là các mục, các vấn đề, nhiệm vụ đề ra
và được sắp xếp theo một trình tự để thực hiện theo trong một thời gian nhất
định. Ví dụ, chương trình biểu diễn, chương trình hoạt động, lập chương trình...
Đây là khái niệm chung mang ý nghĩa ban đầu của nó.
Thứ hai, chương trình được hiểu là nội dung kiến thức và kĩ năng về một
môn học ấn định cho từng lớp, từng cấp, từng năm học. Theo nghĩa này, chương
trình đồng nghĩa với chương trình học. Trong giáo dục, khái niệm chương trình
và chương trình học đôi khi được dùng lẫn lộn, khó phân biệt.
Thứ ba, trong lĩnh vực tin học, chương trình được hiểu là một dạng thi
hành được ( trên máy tính) của thuật toán.
Trong lĩnh vực giáo dục chuyên nghiệp, thuật ngữ Curriculum bắt đầu
mang một ý nghĩa mơ hồ. Các nhà giáo dục luôn trăn trở trước yêu cầu đưa ra
định nghĩa rõ ràng về Curriculum. Dwayne Huebner9 quy lỗi cho sự tối nghĩa và
thiếu tính chính xác của thuật ngữ Curriculum, còn Elizabeth Vallance10 lại nhận
xét, "lĩnh vực chương trình học không có gì là rõ ràng cả; nó vừa có vẻ như một
môn học, vừa có vẻ như một ngành thực hành, thiếu ranh giới rõ ràng...". Mỗi
người hiểu thuật ngữ Curriculum theo một nghĩa khác nhau, chẳng khác gì mô tả
về " con voi" trong câu chuyện " Thầy bói xem voi".
Có nhiều cách giải thích về Curriculum, tùy theo quan điểm triết học của
mỗi người, chẳng hạn những cách giải thích sau:
- Curriculum là những gì được giảng dạy trong nhà trường.
- Curriculum là một tập hợp các môn học.
- Curriculum là nội dung.
- Curriculum là một tập hợp các vấn đề nghiên cứu.
- Curriculum là một tập hợp các tài liệu.
2
- Curriculum là một trình tự các khóa học.
- Curriculum là một tập hợp các mục tiêu thực hiện.
- Curriculum là tất cả những gì xảy ra trong nhà trường, bao gồm cả các
hoạt động ngoại khóa, hoạt động giảng dạy và các mối quan hệ giữa các cá nhân
với nhau.
- Curriculum là tất cả những gì được phòng đào tạo của nhà trường lên kế
hoạch.
- Curriculum là chuỗi các kinh nghiệm mà người học đã trải qua trong nhà
trường.
- Curriculum là những gì mà từng cá nhân người học thu nhận được do kết
quả của việc học tập ở nhà trường.
- Curriculum là một môn học.
Như vậy, Curriculum được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Nghĩa
rộng được hiểu như tất cả những kinh nghiệm của người học, cả ở trong và
ngoài trường do nhà trường định hướng, còn nghĩa hẹp được hiểu như một môn
học.
Các nhà giáo dục đã đưa ra các định nghĩa khác nhau về Curriculum. Ví
dụ, Carter V.Good định nghĩa Chương trình như "một nhóm có hệ thống các
khóa học hoặc trình tự các môn học đòi hỏi sự tốt nghiệp hay chứng nhận trong
một lĩnh vực học tập, ví dụ chương trình khoa học xã hội, chương trình giáo dục
thể chất...."11.
Franklin Bobbit12, một trong những người đầu tiên nghiên cứu về chương
trình học, đã coi Curriculum như một chuỗi những điều mà thanh thiếu niên phải
thực hiện và trải qua bằng cách triển khai các khả năng giải quyết tốt các vấn đề
sẽ gặp phải trong cuộc sống; và về tất cả các phương diện mà họ sẽ phải ứng xử
khi trưởng thành.
J.Gaylen Saylor13, William M.Alexander và Athur J.Lewis đã định nghĩa
"...Curriculum như một kế hoạch nhằm cung cấp tập hợp các cơ hội học tập cho
mọi người để họ hưởng thụ nền giáo dục đó".
3
Ronald C. Doll định nghĩa "Curriculum của một nhà trường như là nội
dung và quá trình chính thức hoặc không chính thức mà nhờ đó người học có
được kiến thức và sự hiểu biết, phát triển các kĩ năng và thay đổi thái độ nhận
thức dưới sự tổ chức của nhà trường"14.
Robert M.Gagne đã đưa ra một cách định nghĩa khác về Curriculum đó là
đan kết các yếu tố lại với nhau: vấn đề môn học (nội dung), tuyên bố mục đích
(mục tiêu), trình tự nội dung và đánh giá ban đầu các kỹ năng đòi hỏi phải có
của người học ở đầu vào khi họ bắt đầu học nội dung của môn học15.
Genva Gay đã đề nghị một cách diễn giải Curriculum như sau: Nếu như
chúng ta muốn được ngang bằng nhau, chúng ta phải mở rộng quan niệm của
mình bằng cách đưa vào nhà trường không chỉ nội dung của chủ đề môn học mà
còn cả nền văn hóa.
Jon Wile và Joseph Bondi (1993) không những miêu tả chương trình như
một kế hoạch học tập mà còn xem Chương tình như một mục đích hoặc một tập
hợp các giá trị được kích hoạt thông qua quá trình phát triển nhằm trau dồi các
kinh nghiệm học tập cho người học trong lớp học16.
Sự khác biệt về bản chất của các định nghĩa về Curriculum không lớn hay
phổ biến so với sự khác biệt giữa những gì mà các nhà lí luận chương trình đưa
vào trong các khái niệm của họ về thuật ngữ này. Một số nhà lí luận đi sâu chi
tiết hơn, kết hợp thành tố của chương trình với việc giảng dạy. Một số người
khác tìm thấy định nghĩa của Curriculum trong các mục đích hay mục tiêu của
chương trình, trong bối cảnh mà chương trình được tìm thấy hoặc trong các
chiến lược được sử dụng trong suốt chương trình học.
Định nghĩa Chương trình theo mục đích
Cách định nghĩa này gặp phải khó khăn khi giải thích thuật ngữ Chương
trình học, các nhà lí luận không trả lời được câu hỏi Chương trình học là cái gì
mà chỉ giải thích nó làm gì hoặc phải làm gì- nghĩa là mục đích của nó.
Khi chương trình học được quan niệm như "sự phát triển khả năng biết
suy nghĩ của người học" hay "sự chuyển giao di sản văn hóa" thì mục đích của
chương trình học bị nhầm lẫn với sự tồn tại. Khái niệm này có thể phát biểu một
4
cách chính xác hơn là: "Mục đích của chương trình học là sự phát triển khả năng
biết suy nghĩ của người học". Tuy nhiên, một phát biểu về việc một chương
trình được đưa ra nhằm đạt được cái gì không giúp chúng ta nhiều trong việc
hình thành một định nghĩa chương trình học là gì.
Định nghĩa Chương trình theo hoàn cảnh ra đời
Khi một nhà lí thuyết nói về một chương trình bản chất luận, một chương
trình lấy trẻ em làm trung tâm hay một chương trình tái cấu trúc, họ viện dẫn hai
đặc tính của chương trình cùng một lúc - mục đích và bối cảnh. Ví dụ, một
chương trình bản chất luận được thiết kế để chuyển giao di sản văn hóa cho học
sinh thông qua các môn học được sắp xếp và chuẩn bị tương lai cho các em.
Chương trình này xuất hiện trong một bối cảnh triết lí, đó là triết lí của trường
phái bản chất luận.
Có thể thấy rõ sự định hướng của một chương trình học lấy trẻ em (người
học) làm trung tậm của sự nhận thức, là trọng tâm chủ yếu của trường phái triết
học tiên tiến. Sự phát triển của một cá nhận học sinh ở mọi khía chỉ trong quá
trình trưởng thành có thể được phỏng đoán trước, nhưng các kế hoạch cho sự
phát triển đó khác nhau đáng kể giữa các trường học. Chương trình học của một
trường học theo niềm tin của trường phái triết học tái cấu trúc có mục tiêu giáo
dục thanh thiếu niên theo cách là giúp họ có khả năng giải quyết một số vấn đề
cấp thiết của xã hội để từ đó xã hội phát triển theo hướng ngày một tốt hơn.
1.1.2. Khái niệm chương trình giáo dục
Chương trình giáo dục là sự trình bày có hệ thống một kế hoạch tổng thể
các hoạt động giáo dục trong một thời gian xác định, trong đó nêu lên các mục
tiêu học tập mà người học cần đạt được, đồng thời xác định rõ phạm vi, mức độ
nội dung học tập, các phương pháp, phương tiện, cách thức tổ chức học tập, các
cách thức đánh giá kết quả học tập … nhằm đạt được mục tiêu học tập đã đề ra
(dẫn theo Nguyễn Hữu Châu, 2015).
Điều 6 của Luật Giáo dục 2005 đã cụ thể hoá chương trình giáo dục như
sau: Chương trình giáo dục thể hiện mục tiêu giáo dục; quy định chuẩn kiến
thức, kĩ năng, phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục, phương pháp và hình thức
5