115
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
TEÂN THAÙNH ÑÍCH XAÙC CUÛA HAØN MAÏC TÖÛ
Phanxipăng*
LTS: Baøi “Söï thaät veà moái tình Haøn Maïc Töû - Hoaøng Thò Kim Cuùc vaø baøi thô ÔÛ ñaây thoân
Vyõ Daï” ñaêng treân Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån soá 4 (81). 2010 ñöôïc ñoâng ñaûo baïn
ñoïc gaàn xa taùn thöôûng. Ñaùp öùng yeâu caàu cuûa quyù ñoäc giaû, Toøa soaïn tieáp tuïc ñaêng baøi
“Teân thaùnh ñích xaùc cuûa Haøn Maïc Töû”. Caû hai baøi naøy ñeàu trích töø khaûo luaän Bí maät
Haøn Maïc Töû cuûa Phanxipaêng saép in thaønh saùch.
Laø con chieân ngoan ñaïo, sinh ra vaø lôùn leân trong
moät gia ñình Kitoâ höõu toaøn toøng, Haøn Maïc Töû töùc
Nguyeãn Troïng Trí (1912-1940) ñaõ nhieàu laàn theå
hieän nieàm tin toân giaùo cuûa mình qua bao saùng taùc
boäc loä caùc cung baäc tình caûm khaùc nhau.
Luùc thì nheï nhaøng:
Ñöùc tin thôm nhö ngoïc
Thô bay roài thô bay
Mau goø giai aâm laïi
Sôùt bôùt nghóa ñöông say
(Ñieàm laï)
Luùc thì thoáng thieát:
Maria! Linh hoàn toâi ôùn laïnh
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng
(Ave Maria)
Naêm 1941, soaïn boä Nhaø vaên hieän ñaïi,(1) nhaø nghieân cöùu pheâ bình vaên
hoïc Vuõ Ngoïc Phan (1902-1987) nhaän xeùt: “Söï tín ngöôõng ñaõ giuùp cho Haøn
Maïc Töû raát nhieàu. Coù leõ oâng laø ngöôøi Vieät Nam ñaàu tieân ca ngôïi thaùnh nöõ
ñoàng trinh Marie vaø chuùa Jeùsus baèng thô tröôùc nhaát”. Naêm 1953, cô sôû Vinh
Sôn ôû Hueá aán haønh chuyeân luaän cuûa Voõ Long Teâ mang nhan ñeà Haøn Maïc
Töû, thi só cuûa ñoäi quaân thaùnh giaù. Trong giaùo trình Ñaïi hoïc Sö phaïm cuûa
nhieàu soaïn giaû, boä Lòch söû vaên hoïc Vieät Nam,(2) Nguyeãn Hoaønh Khung vieát:
“Vôùi Haøn Maïc Töû, tinh thaàn toân giaùo ñaõ thöïc söï coù vò trí trong Thô Môùi”.
Trong saùch Con maét thô,(3) Ñoã Lai Thuùy nhaán maïnh: “Chính tö duy Thieân
Chuùa giaùo ñaõ laøm cho saùng taùc cuûa Haøn Maïc Töû coù moät caáu truùc noäi taïi,
khoâng nhöõng ôû caáp vi moâ (töøng baøi thô), maø caû ôû caáp ñoä vó moâ (toaøn boä taùc
phaåm), taïo neân moät vuõ truï thoáng nhaát hoaøn chænh. (…) Treân bình dieän caáu
truùc taùc phaåm, saùng taùc cuûa Haøn Maïc Töû, moät caùch voâ thöùc, ñaõ ‘minh hoïa’
cho con ñöôøng cöùu roãi Thieân Chuùa giaùo. (…) Tö duy toân giaùo coøn laø moät coâng
cuï höõu hieäu ñeå naâng caùnh cho tröïc giaùc ngheä thuaät tuyeät vôøi cuûa thi nhaân
bay cao, bay xa vaøo coõi sieâu hình”.
* Nhaø baùo, Taïp chí Theá giôùi môùi.
Di aûnh Haøn Maïc Töû
116 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Vì nhöõng leõ ñoù, töø tröôùc ñeán nay, khi cheùp tieåu söû Haøn Maïc Töû, nhieàu
ngöôøi khoâng queân teân thaùnh cuûa nhaø thô. Theá nhöng, ngay chi tieát naøy, thieân
haï vaãn bò nhaàm laãn. Ñaùng tieác laø söï nhaàm laãn khôûi phaùt bôûi baïn thaân laãn gia
quyeán cuûa thi nhaân, neân caùc theá heä tieáp noái sai theo “coâng ngheä daây chuyeàn”!
Muøa xuaân naêm Kyû Hôïi 1959, taïi Nha Trang, soaïn Ñoâi neùt veà Haøn Maïc
Töû, Quaùch Taán ghi: “Haøn Maïc Töû teân thaät laø Nguyeãn Troïng Trí, teân thaùnh
laø Pheâroâ Phanxicoâ” (Nhöõng chöõ in ñaäm trong baøi laø nhaán maïnh cuûa ngöôøi
vieát. Phanxipaêng). Baøi naøy xuaát hieän treân Taïp chí Laønh maïnh soá 38 (Hueá,
1/11/1959), roài laàn löôït ñaêng laïi ôû Taäp san Vaên, Baùn nguyeät san Phoå thoâng,
ñoaïn in vaøo moät soá saùch nhö Thô Haøn Maïc Töû (Sôû Vaên hoùa-Thoâng tin
Nghóa Bình, 1987), Haøn Maïc Töû thô vaø ñôøi (Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi, 1995),
Haøn Maïc Töû hoâm qua vaø hoâm nay (Nxb Hoäi Nhaø vaên, Haø Noäi, 1995).
Moät “tri aâm tri kyû” khaùc cuûa Haøn laø nhaø thô Cheá Lan Vieân. Naêm 1987,
thöïc hieän Tuyeån taäp Haøn Maïc Töû cho Nxb Vaên hoïc, Cheá cuõng cheùp tieåu söû
baïn mình raèng “teân thaùnh laø Pierre keá ñoù laø François”.
Xin ghi roõ:
1. Pheâroâ do phieân aâm töø Πέτρος trong tieáng Hy Laïp, chuyeån sang tieáng
Latinh cuøng tieáng Ñöùc laø Petrus, tieáng Anh laø Peter, tieáng Phaùp laø Pierre,
tieáng Nga laø Пётр, tieáng Hoa laø 彼得 - Bính aâm phaùt Bide vaø aâm Haùn Vieät
phaùt Bæ Ñaéc.
2. Phanxicoâ phieân aâm töø Φραγκίσκος trong tieáng Hy Laïp vôùi François
(tieáng Phaùp), Francesco (tieáng YÙ), Francis (tieáng Anh, tieáng Ñöùc, tieáng Taây
Ban Nha, tieáng Boà Ñaøo Nha, tieáng Ba Lan, tieáng Phaàn Lan, tieáng Na Uy),
Franciscus (tieáng Latinh), Франциск (tieáng Nga), 方濟 (tieáng Hoa - Bính aâm
phaùt Fangji vaø aâm Haùn Vieät phaùt Phöông Teá) laø moät.
Trong hoài kyù Haøn Maïc töû anh toâi,(4) Nguyeãn
Baù Tín cho raèng baøo huynh cuûa oâng coù “teân
thaùnh röûa toäi laø Pheâroâ, thaùnh theâm söùc laø
Phanxicoâ Xavieâ”.
Bia moä Haøn Maïc Töû nôi Gheành Raùng do gia
ñình phuïng laäp thì khaéc: “Pheâroâ Phanxicoâ
Nguyeãn Troïng Trí”. Cuõng taïi ñaây, ngay tröôùc
aâm phaàn coù caây thaùnh giaù ñöôïc khaéc doøng
chöõ: “François Nguyeãn Troïng Trí”. Theo oâng
Tín töøng vieát trong trang 107 saùch Haøn Maïc
Töû trong rieâng tö,(5) caây thaùnh giaù naøy ñöôïc
ñuùc beâ toâng coát theùp naêm 1942.(6)
Qua maáy ñieàu vöøa neâu, ñaõ thaáy boäc loä moät soá
maâu thuaãn.
Theo nghi thöùc do Giaùo hoäi Roma / La Maõ quy
ñònh, treû em thuoäc gia ñình Kitoâ höõu sau khi
chaøo ñôøi phaûi ñöôïc cha meï ñöa ñeán giaùo ñöôøng
Bia moä Haøn ôû Gheành Raùng, Quy
Nhôn, Bình Ñònh. AÛnh Phanxipaêng.
117
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
ñeå linh muïc laøm bí tích thaùnh taåy (röûa toäi). Beù sô sinh seõ mang moät thaùnh
danh. Ñoù laø teân thaùnh röûa toäi. Lôùn theâm moät chuùt, ñöùa beù seõ nhaän leã theâm
söùc - coøn goïi pheùp xöùc daàu - vôùi moät thaùnh danh nöõa. Ñoù laø teân thaùnh theâm
söùc. Coù tröôøng hôïp, thaùnh röûa toäi vaø thaùnh theâm söùc cuøng moät vò neân hai
teân thaùnh ñoàng nhaát. Neáu khoâng cuøng vò thaùnh, thì teân thaùnh röûa toäi ñaët
tröôùc, tieáp theo laø teân thaùnh theâm söùc, sau roát laø hoï teân. Thoâng thöôøng,
ngöôøi ta chæ xöng teân thaùnh röûa toäi keøm teân rieâng, chöù khoâng ai goïi ñoäc teân
thaùnh theâm söùc. Nhö vaäy, neáu Pheâroâ / Pierre laø teân thaùnh röûa toäi cuûa Haøn,
côù sao treân caây thaùnh giaù tröôùc moà khoâng khaéc “Pierre Nguyeãn Troïng Trí”
nhæ?
Caàn löu yù raèng xem xeùt nhieàu di buùt, thaáy ñích thaân Haøn Maïc Töû
thöôøng kyù vaén goïn laø François Trí.
Thaùnh Phanxicoâ / François neáu ghi teân ñôn thì thöôøng ñöôïc hieåu laø
Phanxicoâ Khoù Khaên hoaëc Phanxicoâ thaønh Adxidio / Francis of Assisi /
François d’Assise. Theá nhöng coøn nhieàu thaùnh Phanxicoâ khaùc, neân phaûi goïi
teân keùp ñeå tieän phaân bieät, nhö Phanxicoâ Xavieâ / François Xavier (vieát taét
FX), Phanxicoâ Phaoloâ / François de Paul, Phanxicoâ Saleâzioâ / François de
Sales, Phanxicoâ Borgia / François de Borgia, Phanxicoâ Caraxiolo / François
Caracciolo, v.v...
Vaäy thì, neáu teân thaùnh theâm söùc cuûa Haøn ñuùng nhö oâng Tín nhôù, côù
sao bia moä khoâng khaéc ñuùng vaø ñuû “Pheâroâ Phanxicoâ Xavieâ Nguyeãn Troïng
Trí” nhæ?
Haàu laøm saùng toû ñieåm naøy, caàn truy tìm baèng chöùng thaät xaùc thöïc môùi
thuyeát phuïc.
Nôi Haøn töøng chaøo ñôøi vaø nhaän bí tích thaùnh taåy laø giaùo xöù Tam
Toøa ôû Ñoàng Hôùi, tænh lî Quaûng Bình. Haàu heát giaùo daân cuøng giaùo só nôi
ñaây ñaõ di cö vaøo Nam sau hieäp ñònh Geneøve naêm 1954, ña soá sinh soáng
taïi thaønh phoá Ñaø Naüng. Ngoâi giaùo
ñöôøng Tam Toøa beân bôø soâng Nhaät
Leä suïp ñoå tan taønh vì maùy bay cuûa
quaân ñoäi Hoa Kyø oanh kích ngaøy
11/2/1965, hieän trô thaùp chuoâng lôû
loeùt laøm chöùng tích chieán tranh.
Vaäy hoà sô hoï ñaïo naøy neáu coøn thì
ñöôïc baûo löu taïi giaùo ñöôøng Tam
Toøa ôû Ñaø Naüng.
Thaät vaäy, giaùo ñöôøng Tam Toøa
hieän naèm treân ñöôøng Traàn Cao
Vaân, thuoäc phöôøng Tam Thuaän,
quaän Thanh Kheâ, thaønh phoá Ñaø
Naüng, tröôùc chaùnh quaûn bôûi linh
muïc Phaoloâ Leâ Ñình Chieán, nay
bôûi linh muïc Giuse Cao Vaên Cöôøng.
Phanxipaêng tra soå röûa toäi (liber baptizatorum) giai
ñoaïn 1905-1914 cuûa giaùo xöù Tam Toøa, Ñoàng Hôùi,
Quaûng Bình, hieän ñöôïc löu giöõ taïi giaùo xöù Tam Toøa,
Thanh Kheâ, Ñaø Naüng. AÛnh Nguyeãn Vaên Caûnh.
118 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Hoà sô löu tröõ cuûa giaùo ñöôøng naøy coøn cuoán soå röûa toäi (liber baptizatorum)
töø naêm 1905 ñeán naêm 1914, trong soå coøn giöõ nguyeân trang lieân quan Haøn
Maïc Töû, vieát baèng tieáng Latinh:
Dòch sang Vieät ngöõ nhö sau:
Soá thöù töï 437
Ngaøy 25 thaùng 9 naêm 1912
taïi giaùo xöù Tam Toøa moät beù trai sinh ngaøy 22 cuøng thaùng nhö treân
taïi hoï ñaïo Tam Toøa
laø con oâng Vincent thaày Toaûn vaø baø Maria Duy
Trang ghi cheùp veà leã röûa toäi vaø teân thaùnh cuûa Haøn Maïc Töû trong soå röûa toäi cuûa giaùo xöù Tam Toøa,
Ñoàng Hôùi, hieän ñöôïc löu giöõ taïi giaùo xöù Tam Toøa, Thanh Kheâ, Ñaø Naüng. AÛnh Phanxipaêng.
119
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
ñöôïc chòu pheùp röûa toäi
mang teân thaùnh Franciscus (töùc Phan xicoâ / François)
Cha ñôõ ñaàu chaùu beù laø Franciscus laø thaày Thoâng Haøi ôû cuøng giaùo xöù.
Chuû teá thaùnh leã laø Joseph Traàn, linh muïc phoù xöù.
Khoâng coøn nghi ngôø gì nöõa, teân thaùnh röûa toäi cuûa Nguyeãn Troïng Trí
chaúng phaûi Pheâroâ / Pierre, maø chính xaùc laø Phanxicoâ / François.
Keå ra, vieäc nhaàm laãn teân thaùnh cuûa ngöôøi khaùc cuõng nhö cuûa baûn
thaân mình laïi laø “chuyeän thöôøng ngaøy ôû… ñaïo”. Bôûi voâ soá lyù do, cha meï nhôù
sai teân thaùnh röûa toäi cuûa con, theá laø ñöùa con ñoù veà sau cöù theo song thaân
maø khai trong bao giaáy tôø dính daùng ñeán toân giaùo. Khoâng chæ tín ñoà bình
thöôøng, ngay caû haøng nguõ giaùo só cuõng coù vò sai leäch teân thaùnh. Linh muïc
Ngoâ Phuïc hieän quaûn xöù Myõ Hoøa ôû phöôøng Bình Tröng Ñoâng, quaän 2, TP Hoà
Chí Minh, laø ví duï. Ñi tu töø thuôû 12 tuoåi, heát tieåu chuûng vieän ñeán ñaïi chuûng
vieän, Ngoâ Phuïc ghi teân thaùnh röûa toäi cuûa mình laø Pheâroâ. Maõi ñeán naêm 1973,
chuaån bò thuï phong linh muïc, oâng veà giaùo xöù Phuù Haäu ôû Hueá tra soå boä thì
môùi hay raèng teân thaùnh röûa toäi cuûa baûn thaân laø Phanxicoâ Xavieâ, luùc aáy môùi
chænh söûa.
Trôû laïi vaán ñeà thaùnh danh cuûa Haøn Maïc Töû: ñaõ xaùc ñònh chaéc chaén teân
thaùnh röûa toäi laø Phanxicoâ, vaäy teân thaùnh theâm söùc laø gì?
Soå theâm söùc (liber confirmatorum) cuûa giaùo xöù Tam Toøa - Ñoàng Hôùi,
hieän löu ôû giaùo xöù Tam Toøa - Ñaø Naüng, cuoán soá 1 ghi cheùp töø ngaøy 22/4/1912
ñeán ngaøy 25/4/1928 hoaøn toaøn khoâng coù teân Nguyeãn Troïng Trí laãn Nguyeãn
Thò Nhö Leã. Soå laïi boû troáng hai oâ, soá thöù töï 444 vaø 446, naêm 1920. Phaûi
chaêng soå bò soùt teân hai chò em?
Taïi tænh Bình Ñònh, nhaø thôø chaùnh toøa Quy Nhôn coøn baûo löu hoà sô hoï
ñaïo cuûa ñòa phöông vaøo nhöõng thaäp nieân 1930 vaø 1940. Ñoù laø soå ghi cheùp
giaûn yeáu veà caùc gia ñình Kitoâ höõu, trong ñoù coù hoä Maria Duy vaø hoä Anna
Nghóa. Phaàn lieân quan Haøn Maïc Töû nhö sau:
Ph. Xavier Trí. Sinh naêm 1912. Röûa toäi naêm 1912. Theâm söùc naêm
1933. Maát naêm 1940. Cheát taïi nhaø thöông phung Quy Hoøa.
Ph. Xavier laø Phanxicoâ Xavieâ / François Xavier. Döïa vaøo hoà sô treân,
Phaïm Xuaân Tuyeån voäi khaúng ñònh treân Taïp chí Vaên ngheä Bình Thuaän
soá 83(7) theá naøy: “Neân goïi cho ñuùng teân thaùnh röûa toäi Phanxicoâ vaø thaùnh
theâm söùc Phanxicoâ Xavieâ ñoái vôùi tín höõu Coâng giaùo Nguyeãn Troïng Trí töùc
nhaø thô Haøn Maïc Töû”.
Nhö toâi ñaõ trình baøy, teân thaùnh röûa toäi cuûa Haøn laø Phanxicoâ ñaõ ñöôïc xaùc
minh. Giaû thieát teân thaùnh theâm söùc laø Phanxicoâ Xavieâ thì trong soå gia ñình
chæ ghi “Phanxicoâ Trí” hoaëc “Phanxicoâ Xavieâ Trí”. Song laáy gì ñaûm baûo?
Linh muïc Pheâroâ Traàn Vaên Quyù, chaùnh xöù Phöôøng Ñuùc, thaønh phoá Hueá,
noùi vôùi toâi:
- Vôùi liber status animarum,(8) cöù xem caùch ghi cheùp, quaû thaät chöa theå
khaúng ñònh chính xaùc ñieàu gì. Taïm tin raèng Haøn Maïc Töû nhaän bí tích theâm