Báo cáo tóm tắt đề tài NCKH: Mô hình quản lý biên giới thông minh của Hải quan Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và cam kết các hiệp định thương mại tự do, việc phát triển Hải quan Việt Nam theo hướng hiện đại hóa, tự động hóa và ứng dụng công nghệ tiên tiến trở thành một yêu cầu cấp thiết. Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 đã đặt ra mục tiêu xây dựng "biên giới thông minh" và "hải quan xanh" theo khuyến nghị của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO). Mặc dù đã có những nỗ lực ban đầu trong ứng dụng công nghệ, thực tế cho thấy các mô hình hiện tại vẫn còn hạn chế, chưa thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu của một hệ thống quản lý biên giới thông minh toàn diện. Do đó, nghiên cứu này nhằm phân tích sâu sắc các yếu tố liên quan, đánh giá thực trạng và đề xuất mô hình quản lý biên giới thông minh phù hợp cho Hải quan Việt Nam, góp phần vào sự phát triển bền vững của chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo và chuyên viên ngành Hải quan, Bộ Tài chính, các cơ quan quản lý biên giới và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực hải quan, thương mại quốc tế.

Nghiên cứu này trình bày một cách toàn diện về mô hình quản lý biên giới thông minh cho Hải quan Việt Nam, xuất phát từ yêu cầu cấp thiết về hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng. Công trình đã khái quát các vấn đề lý luận cơ bản về biên giới thông minh, xác định sáu đặc điểm cốt lõi của mô hình này, bao gồm mức độ tự động hóa cao, nền tảng số, kết nối thông minh, chia sẻ thông tin, triển khai thông minh và môi trường minh bạch. Phương pháp tiếp cận bao gồm phân tích thực trạng công tác quản lý biên giới của Hải quan Việt Nam, chỉ ra những thành tựu trong ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, đồng thời làm rõ các thách thức như khung pháp luật phức tạp, thiếu chuẩn hóa dữ liệu điện tử và tích hợp liên ngành hạn chế. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng tham khảo kinh nghiệm triển khai mô hình biên giới thông minh từ các quốc gia tiên tiến như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản để rút ra bài học phù hợp.
Trên cơ sở đó, đề tài đề xuất một bộ giải pháp toàn diện bao gồm: hoàn thiện khung pháp lý hải quan liên quan đến giao dịch điện tử và định dạng hồ sơ số; cải cách và hiện đại hóa quy trình thủ tục hải quan hướng tới tự động hóa và quản lý rủi ro hiệu quả; tăng cường đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tiên tiến; tổ chức lại bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ; và đẩy mạnh hợp tác quốc tế, liên ngành để tích hợp vào chuỗi cung ứng thông minh toàn cầu. Giá trị ứng dụng của nghiên cứu là cung cấp lộ trình rõ ràng để Hải quan Việt Nam xây dựng mô hình biên giới thông minh, góp phần thuận lợi hóa thương mại, nâng cao an ninh biên giới, giảm chi phí cho doanh nghiệp, tăng cường minh bạch và hiệu quả hoạt động hải quan, đồng bộ hóa với các khuyến nghị của WCO và mục tiêu chuyển đổi số quốc gia.