1
C¸c thêi kú ph¸t triÓn cña trÎ em
Môc tiªu
1. Nªu ®îc giíi h¹n cña 6 thêi kú tuæi trÎ.
2. Tr×nh bµy ®îc ®Æc ®iÓm sinh lý vµ bÖnh lý cña tõng thêi kú.
3. VËn dông ®îc nh÷ng ®Æc ®iÓ m sinh lý vµ bÖnh lý cña c¸c thêi kú vµo viÖc
ch¨m sãc, nu«i dìng, gi¸o dôc vµ phßng bÖnh cho trÎ em .
Néi dung
TrÎ em kh«ng ph¶i lµ ngêi lín thu nhá l¹i. Kh¸c víi ngêi lín, trÎ em lµ mét c¬
thÓ ®ang ph¸t triÓn. Ph¸t triÓn lµ sù lín lªn vÒ khèi lîng vµ sù trëng thµnh vÒ chÊt
lîng (sù hoµn thiÖn vÒ chøc n¨ng c¸c c¬ quan). Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, c¬ thÓ trÎ
em cã nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ gi¶i phÉu, sinh lý vµ bÖnh lý mang tÝnh ®Æc trng cho tõng
løa tuæi. Dùa vµo ®Æc ®iÓm nµy, cã thÓ chia ra thµnh 6 thê i kú tuæi trÎ. Chóng ta sÏ lÇn
lît nghiªn cøu tõng thêi kú.
1. Thêi kú ph¸t triÓn trong tö cung
1.1. Giíi h¹n
Thêi kú ph¸t triÓn trong tö cung ®îc tÝnh tõ lóc trøng ®îc thô tinh cho ®Õn khi
trÎ ra ®êi (c¾t rèn), trung b×nh lµ 270 - 280 ngµy. Thêi kú nµy ®îc chia ra 2 giai ®o¹n:
- Giai ®o¹n ph«i thai: 3 th¸ng ®Çu.
- Giai ®o¹n rau thai: 6 th¸ng cuèi.
1.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- 3 th¸ng ®Çu lµ thêi kú h×nh thµnh c¸c phñ t¹ng vµ t¹o d¸ng thai nhi.
- 6 th¸ng cuèi lµ thêi kú ph¸t triÓn thai nhi. §©y lµ thêi kú t hai nhi lín rÊt nhanh
vÒ khèi lîng vµ hoµn thiÖn dÇn vÒ chøc n¨ng c¸c c¬ quan.
- Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn thai nhi hoµn toµn phô thuéc vµo t×nh tr¹ng søc khoÎ
(thÓ chÊt, tinh thÇn, x· héi vµ bÖnh tËt) cña ngêi mÑ.
1.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
Trøng ®îc thô tinh ph¸t triÓn liªn tôc trong suèt 38 tuÇn cho ®Õn khi ®îc ®Î ra.
BÖnh lý cña thêi kú nµy liªn quan ®Õn t×nh tr¹ng søc khoÎ cña ngêi mÑ, cÊu t¹o gen
cña ph«i, sù t¸c ®éng (c«ng kÝch) cña mét sè t¸c nh©n vµ thêi ®iÓm bÞ t¸c ®éng:
- Trong 3 th¸ng ®Çu cña thêi kú mang thai, nÕu ngêi mÑ bÞ nhiÔm virus nh
cóm, cËn cóm, rubeole, adenovirus hoÆc sö dông mét sè thuèc chèng ung th, hay mét
sè thuèc kh¸c nh Tetracyclin, Gacdenal... cã thÓ sÏ g©y rèi lo¹n qu¸ tr×nh h×nh thµnh
thai nhi, dÉn ®Õn qu¸i thai hoÆc c¸c dÞ tËt bÈm sinh nh: søt m«i, hë hµm Õch, tim bÈm
sinh, tÞt hËu m«n vv...
- 6 th¸ng cuèi cña thêi kú mang thai lµ giai ®o¹n ph¸t triÓn thai nhi b»ng c¸ch t¨ng
sinh vÒ sè lîng vµ kÝch thíc tÕ bµo. Sù t¸c ®éng qu¸ møc ®Õn thai nhi th«ng qua ngêi
mÑ nh mÑ ¨n uèng kÐm, lao ®éng nÆng, bÞ ng· hoÆc bÞ c¸c bÖnh m¹n tÝnh cã thÓ dÉn
®Õn t×nh tr¹ng suy dinh dìng bµo thai, thai chÕt lu, ®Î non, ®Î yÕu vv...
1.4. Ch¨m sãc vµ qu¶n lý thai nghÐn
2
§Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho thai nhi ph¸t triÓn tèt, cÇn híng dÉn cho bµ mÑ thùc hiÖn
tèt nh÷ng ®iÓm sau:
- ¡n uèng ®Çy ®ñ, c©n ®èi c¸c chÊt ®¹m, ®êng, mì, vitamin vµ muèi kho¸ng,
trong ®ã cÇn ®Æc biÖt chó ý ®Õn chÊt ®¹m.
- T¹o mäi ®iÒu kiÖn ®Ó ngêi mÑ ®îc tho¶i m¸i vÒ tinh thÇn, tr¸nh lao ®éng
nÆng, tr¸nh tÐ ng·, kh«ng ®i l¹i nhiÒu trªn ®êng gå ghÒ, nhÊt lµ trong 3 th¸ng cuèi cña
thêi kú thai nghÐn.
- Tr¸nh tiÕp xóc víi c¸c chÊt ®éc nhthuèc trõ s©u, diÖt cá, thuû ng©n; tr¸nh
dïng c¸c lo¹i thuèc nhTetracyclin, thuèc phiÖn, thuèc l¸, thuèc chèng ung th hoÆc
thuèc an thÇn nh Gacdenal vv...
- Phßng tr¸nh c¸c bÖnh l©y do virus nh cóm, cËn cóm, rubeole, adenovirus, sèt
ph¸t ban vµ c¸c bÖnh do ký sinh trïng nh giun mãc, toxoplasmosis hay c¸c bÖnh hoa
liÔu nh lËu, giang mai...nhÊt lµ trong 3 th¸ng ®Çu cña thêi kú thai nghÐ n.
- Kh«ng nªn cã thai khi ngêi mÑ bÞ bÖnh m·n tÝnh nh bÖnh van tim, suy tim,
suy gan, suy thËn, suy tuû, x¬ phæi, t©m thÇn...
- §i kh¸m thai ®Þnh kú, ®Òu ®Æn ®Ó cã nh÷ng lêi khuyªn kÞp thêi, x¸c ®¸ng vµ h÷u
Ých.
- Híng dÉn bµ mÑ cã thai ®i tiªm phßng u èn v¸n.
- Ch¨m sãc bµ mÑ khi cã thai vµ ®ì ®Î an toµn.
2. Thêi kú s¬ sinh
2.1. Giíi h¹n
TÝnh tõ lóc trÎ ra ®êi cho ®Õn khi trÎ trßn 4 tuÇn lÔ.
2.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- §Æc ®iÓm sinh lý chñ yÕu cña thêi kú nµy lµ sù thÝch nghi cña ®øa trÎ víi cuéc
sèng bªn ngoµi tö cung. Ngay sau khi ra ®êi, cïng víi tiÕng khãc chµo ®êi, trÎ b¾t ®Çu
thë b»ng phæi, vßng tuÇn hoµn chÝnh thøc b¾t ®Çu ho¹t ®éng thay cho vßng tuÇn hoµn
rau thai, trÎ b¾t ®Çu bó, hÖ tiªu ho¸ b¾t ®Çu lµm viÖc, thËn b¾t ®Çu ®¶m nhiÖm viÖc ®iÒu
hoµ m«i trêng bªn trong c¬ thÓ (néi m«i). TÊt c¶ c¸c nhiÖm vô nµy, tríc ®©y ®Òu do
rau thai ®¶m nhiÖm.
- C¬ thÓ trÎ lóc nµy cßn rÊt non yÕu, cÊu t¹o vµ chøc n¨ng cña c¸c c¬ quan cha
®îc hoµn thiÖn ®Çy ®ñ. HÖ thÇn kinh cña trÎ lu«n trong t×nh tr¹ng bÞ øc chÕ, cho nªn
trÎ ngñ suèt ngµy.
- Mét sè hiÖn tîng sinh lý x¶y ra trong thêi kú nµy lµ: ®á da sinh lý, vµng da
sinh lý, bong da sinh lý, sôt c©n sinh lý, gi¶m chiÒu cao sinh lý, t¨ng tr¬ng lùc c¬ sinh
lý, rông rèn, Øa ph©n su, th©n nhiÖt kh«ng æn ®Þnh.
2.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
- Do c¬ thÓ cña trÎ rÊt non yÕu cho nªn trÎ dÔ bÞ bÖnh vµ bÖnh thêng diÔn biÕn nÆng,
dÔ dÉn ®Õn tö vong. Qua thèng kª cho thÊy løa tuæi nµy cã tû lÖ tö vong cao nhÊt.
- §øng ®Çu vÒ bÖnh tËt trong løa tuæi s¬ sinh lµ c¸c bÖnh nhiÔm trïng nh viªm
rèn, uèn v¸n rèn, viªm da, viªm phæi, nhiÔm trïng m¸u vµ c¸c bÖnh nhiÔm trïng kh¸c.
- §øng thø hai lµ c¸c bÖnh do rèi lo¹n qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn thai nhi:
qu¸i thai, ®Î non, c¸c dÞ tËt bÈm sinh nh søt m«i, hë vßm miÖng, tÞt hËu m«n, lé bµng
quang, tim bÈm sinh vv...
- Sau cïng lµ c¸c bÖnh liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh sinh ®Î: ng¹t, bíu huyÕt thanh,
g·y x¬ng, ch¶y m¸u n·o - mµng n·o vv...
2.4. Ch¨m sãc vµ nu«i dìng
3
- NÕu cã thÓ, cho trÎ bó ngay sau ®Î cµng sím cµng tèt (xem bµi “Nu«i co n b»ng
s÷a mÑ”).
- Gi÷ vÖ sinh cho trÎ s¬ sinh: Rèn, da, t· lãt s¹ch sÏ.
- Gi÷ Êm cho trÎ vÒ mïa l¹nh, tho¸ng m¸t vÒ mïa nãng.
- Híng dÉn cho bµ mÑ vÒ c¸ch cho con bó.
- Gi¸o dôc bµ mÑ vÒ chÕ ®é ¨n cña mÑ vµ con, cho trÎ uèng Vicasol (Vitamin K)
liÒu dù phßng xuÊt huyÕt n·o - mµng n·o.
- Híng dÉn ®Ó bµ mÑ ®a trÎ ®i tiªm chñng ®Çy ®ñ vµ ®óng kú h¹n.
- Híng dÉn cho bµ mÑ biÕt theo dâi c¸c hiÖn tîng sinh lý cña trÎ vµ biÕt khi nµo
ph¶i ®a trÎ ®i kh¸m.
3. Thêi kú bó mÑ
3.1. Giíi h¹n:
TÝnh tõ khi trÎ ®îc 4 tuÇn lÔ cho ®Õn khi trÎ ®îc 12 th¸ng tuæi.
3.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- ë thêi kú nµy, trÎ lín rÊt nhanh: ChØ sau 12 th¸ng, träng lîng cña trÎ t¨ng gÊp 3
lÇn, chiÒu cao t¨ng gÊp rìi, vßng ®Çu t¨ng thªm 35% so víi lóc trÎ ra ®êi.
- §Ó ®¶m b¶o cho trÎ lín nhanh, nhu cÇu dinh dìng cña trÎ trong løa tuæi nµy rÊt
cao: 120 - 130 kcal/kg/ngµy.
- CÊu t¹o vµ chøc n¨ng cña èng tiªu ho¸ cha hoµn thiÖn, do vËy ®Ó ®¶m b¶o nhu
cÇu dinh dìng cao th× thøc ¨n tèt nhÊt cho trÎ ë løa tuæi nµy lµ s÷a mÑ. Sau 5 th¸ng
tuæi nªn b¾t ®Çu cho trÎ ¨n sam.
- Ho¹t ®éng cña hÖ thÇn kinh cao cÊp ®îc h×nh thµnh, trÎ ph¸t triÓn nhanh vÒ
t©m thÇn vµ vËn ®éng: Lóc ra ®êi trÎ chØ biÕt khãc vµ cã mét sè ph¶n x¹ bÈm sinh; khi
1 tuæi, trÎ ®· biÕt ®øng, biÕt cÇm ®å vËt, tËp nãi vµ hiÓu ®îc nhiÒu ®iÒu.
3.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
- Do nhu cÇu dinh dìng cao, trÎ lín rÊt nhanh nhng chøc n¨ng cña èng tiªu ho¸
cha hoµn thiÖn, cho nªn trÎ dÔ bÞ rèi lo¹n tiªu ho¸, Øa ch¶y, suy dinh dìng vµ cßi
x¬ng.
- TrÎ díi 6 th¸ng Ýt bÞ bÖnh l©y nh sëi do cã k h¸ng thÓ tõ mÑ truyÒn sang. §©y
lµ miÔn dÞch thô ®éng.
- TrÎ trªn 6 th¸ng hay bÞ c¸c bÖnh l©y nh sëi, ho gµ, thuû ®Ëu, do hÖ thèng ®¸p
øng miÔn dÞch cßn yÕu, miÔn dÞch thô ®éng l¹i gi¶m dÇn.
3.4. Ch¨m sãc vµ nu«i dìng
- Thøc ¨n chÝnh cña trÎ lµ s÷a mÑ. CÇn gi¸o dôc ®Ó bµ mÑ cho trÎ bó theo nhu cÇu.
- Sau 5 th¸ng tuæi cho trÎ ¨n sam. CÇn híng dÉn cho bµ mÑ biÕt c¸ch cho trÎ ¨n
sam:
+ ¡n tõ Ýt ®Õn nhiÒu, thay thÕ dÇn dÇn nh÷ng b÷a bó mÑ b»ng c¸c b÷a ¨n
sam.
+ ¡n tõ lo·ng ®Õn ®Æc dÇn.
+ TËp cho trÎ quen dÇn víi tõng mãn ¨n mét.
+ Thøc ¨n sam ph¶i dÔ tiªu, phï hîp víi løa tuæi vµ ph¶i ®Çy ®ñ c¸c chÊt
dinh dìng, muèi kho¸ng vµ vitamin (xem phÇn « vu«ng thøc ¨n).
+ Ph¶i ®¶m b¶o vÖ sinh trong ¨n uèng.
- Gi¸o dôc bµ mÑ ®a trÎ ®i tiªm phßng 7 bÖnh truyÒn nhiÔm theo ®óng lÞch.
4. Thêi kú r¨ng s÷a
4.1. Giíi h¹n
4
Thêi kú nµy ®îc tÝnh tõ khi trÎ 1 tuæi cho ®Õn 6 tuæi vµ chia ra 2 giai ®o¹n:
- Tuæi vên trÎ: trÎ tõ 1 - 3 tuæi.
- Tuæi mÉu gi¸o: trÎ tõ 4 - 6 tuæi.
4.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- ë thêi kú nµy, trÎ lín chËm h¬n so víi thêi kú bó mÑ. Chøc n¨ng c¸c bé phËn
®îc hoµn thiÖn dÇn.
- Chøc n¨ng vËn ®éng ë thêi kú nµy ph¸t triÓn rÊt nhanh: Lóc 1 tuæi trÎ míi tËp
®i, 2 tuæi trÎ ®i l¹i rÊt lÑ, 3-4 tuæi trÎ ®· biÕt móa, lµm ®îc nh÷ng ®éng t¸c ®¬n gi¶n ®Ó
tù phôc vô m×nh (¨n b»ng th×a, röa tay, mÆc quÇn ¸o), lóc 6 tuæi trÎ biÕt tËp vÏ, tËp viÕt.
- HÖ thèng thÇn kinh cao cÊp ph¸t triÓn m¹nh: Lóc 1 - 2 tuæi trÎ míi tËp nãi, 3 tuæi
trÎ nãi sâi, 4 tuæi trÎ biÕt h¸t vµ thuéc nhiÒu bµi th¬, lóc 6 tuæi trÎ b¾t ®Çu ®i häc.
- TrÎ hiÕu ®éng, ham thÝch t×m hiÓu m«i trêng xung quanh, thÝch tiÕp xóc víi
b¹n bÌ vµ ngêi lín, trÎ hay b¾t chíc, v× vËy nh÷ng hµnh vi xÊu, tèt cña ngêi lín ®Òu
¶nh hëng ®Õn tÝnh t×nh, nh©n c¸ch cña trÎ.
- Sau 6 th¸ng trÎ b¾t ®Çu mäc r¨ng s÷a. Khi trÎ ®îc 24 - 30 th¸ng th× trÎ ®· cã ®ñ
20 r¨ng s÷a.
4.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
- Do tiÕp xóc réng r·i víi m«i trêng xung quanh, cho nªn trÎ dÔ m¾c c¸c bÖnh
l©y nh cóm, sëi, ho gµ, b¹ch hÇu, b¹i liÖt, lao, bÖnh giun.
- TrÎ 1 - 3 tuæi hay bÞ c¸c bÖnh nhiÔm khuÈn h« hÊp cÊp tÝnh, tiªu ch¶y.
- TrÎ 3 - 6 tuæi, do hÖ thèng ®¸p øng miÔn dÞch ®· ph¸t triÓn, cho nªn dÔ bÞ c¸c
bÖnh dÞ øng hay nhiÔm trïng - dÞ øng nh: mÈn ngøa, hen, viªm cÇu thËn cÊp, thËn
nhiÔm mì.
4.4. Ch¨m sãc vµ gi¸o dôc
Ch¨m sãc vµ gi¸o dôc trÎ ë løa tuæi nµy cã ý nghÜa quan träng trong viÖc h×nh
thµnh nh©n c¸ch cña trÎ sau nµy:
- Gi¸o dôc cho trÎ cã ý thøc vÖ sinh nh röa tay tríc khi ¨n, kh«ng ¨n nh÷ng g×
®· r¬i xuèng ®Êt, röa tay sau khi ®¹i tiÓu tiÖn, kh«ng ch¬i ë n¬i bÈn bôi, thêng xuyªn
ph¶i t¾m röa, gi÷ g×n ¸o quÇn s¹ch sÏ...
- T¹o ®iÒu kiÖn ®Ó trÎ ho¹t ®éng vui ch¬i ngoµi trêi.
- Híng dÉn c¸ch ¨n mÆc, ®i giµy dÐp ®óng theo mïa.
- Sím c¸ch ly c¸c ch¸u bÞ bÖnh.
- Híng dÉn bµ mÑ, ngêi tr«ng gi÷ trÎ vÒ c¸ch phßng tr¸nh tai n¹n t¹i nhµ: r¬i
ng·, báng níc s«i, ®iÖn giËt, chÕt ®uèi...
5. Thêi kú thiÕu niªn
5.1. Giíi h¹n
TÝnh tõ khi trÎ ®îc 6 tuæi cho ®Õn 15 tuæi vµ ®îc chia ra 2 giai ®o¹n:
- Tuæi häc sinh nhá: 6 - 12 tuæi.
- Tuæi häc sinh lín hay tuæi tiÒn dËy th× :12 - 15 tuæi.
5.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- CÊu t¹o vµ chøc n¨ng c¸c bé phËn ®· hoµn chØnh.
- TrÝ tuÖ cña trÎ ph¸t triÓn rÊt nhanh: TrÎ cã kh¶ n¨ng tiÕp thu häc ®êng, t duy,
s¸ng t¹o vµ øng xö khÐo lÐo.
- T©m sinh lý giíi tÝnh ph¸t triÓn râ rÖt.
- R¨ng vÜnh viÔn thay thÕ dÇn r¨ng s÷a.
- HÖ thèng c¬ ph¸t triÓn m¹nh.
5
- TrÎ 6 - 7 tuæi ph¸t triÓn nhanh vÒ chiÒu cao.
- TrÎ 8 - 12 tuæi ph¸t triÓn rÊt chËm vÒ chiÒu cao.
- TrÎ 13 - 18 tuæi chiÒu cao l¹i b¾t ®Çu lín rÊt nhanh.
5.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
- BÖnh lý ë løa tuæi nµy gÇn gièng ngêi lín.
- TrÎ hay bÞ c¸c bÖnh nhiÔm trïng - dÞ øng nh thÊp tim, hen, viªm häng, viªm
amydal.
- TrÎ cã thÓ bÞ c¸c bÖnh do sai lÇm vÒ t thÕ khi ngåi häc nh gï, vÑo cét sèng,
cËn thÞ.
5.4. Gi¸o dôc phßng bÖnh
- Gi¸o dôc cho trÎ lµm tèt vÖ sinh r¨ng miÖng, tr¸nh nhiÔm l¹n h.
- Ph¸t hiÖn sím bÖnh viªm häng, thÊp tim ®Ó ®iÒu trÞ kÞp thêi.
- Híng dÉn trÎ ngåi häc ®óng t thÕ, bµn ghÕ trong nhµ trêng ph¶i cã kÝch cì
phï hîp víi tõng løa tuæi.
- Ph¸t hiÖn nh÷ng trÎ bÞ cËn thÞ, ®iÕc ®Ó ®eo kÝnh hoÆc ®eo m¸y nghe gióp cho trÎ
häc tËp tèt.
6. Thêi kú dËy th×
6.1. Giíi h¹n
Giíi h¹n cña thêi kú dËy th× kh«ng cè ®Þnh mµ phô thuéc vµo giíi vµ m«i trêng
x· héi:
- TrÎ g¸i, tuæi dËy th× ®Õn sím h¬n, thêng b¾t ®Çu tõ 13 - 14 tuæi, kÕt thóc lóc 18
tuæi. - TrÎ trai, tuæi dËy th× ®Õn muén h¬n, thêng b¾t ®Çu tõ 15 - 16 tuæi, kÕt thóc lóc
19 - 20 tuæi.
6.2. §Æc ®iÓm sinh lý
- TrÎ lín rÊt nhanh.
- BiÕn ®æi nhiÒu vÒ t©m sinh lý.
- Ho¹t ®éng cña c¸c tuyÕn néi tiÕt, nhÊt lµ tuyÕn sinh dôc chiÕm u thÕ.
- Chøc n¨ng cña c¬ quan sinh dôc ®· trën g thµnh.
6.3. §Æc ®iÓm bÖnh lý
- TrÎ em ë løa tuæi nµy rÊt Ýt bÞ c¸c bÖnh nhiÔm khuÈn.
- Løa tuæi nµy cã tû lÖ tö vong thÊp nhÊt.
- TrÎ dÔ bÞ c¸c rèi lo¹n vÒ t©m thÇn vµ tim m¹ch.
- Thêng ph¸t hiÖn thÊy nh÷ng dÞ tËt ë c¬ quan sinh dôc.
- BiÓu hiÖn l©m sµng cña c¸c bÖnh ë løa tuæi nµy còng gièng nhë ngêi lín.
6.4. Gi¸o dôc søc khoÎ
- CÇn gi¸o dôc ®Ó trÎ biÕt yªu thÓ dôc thÓ thao, rÌn luyÖn th©n thÓ, gãp phÇn cho
c¬ thÓ ph¸t triÓn tèt, c©n ®èi.
- Gi¸o dôc giíi tÝnh, quan hÖ nam n÷ lµnh m¹nh.
- §Ò phßng c¸c bÖnh do quan hÖ t×nh dôc, do nghiÖn hót g©y nªn.
Sù ph¸t triÓn vÒ thÓ chÊt cña trÎ em