Cách xử lý bảo quản đối với tài liệu đóng thành tệp có giá trị
Sherelyn Ogden - Trưởng Bộ phận Bảo quản, Hiệp hội Lịch sử Minnesota
Có rất nhiều cách bảo quản đối với loại tài liệu đóng thành tệp, một số cách
đó được mô tả ngắn gọn dưới đây. Sách có giá trị cần phải được kiểm tra
từng cuốn và cách xử lý phù hợp nhất cần phải được lựa chọn dựa trên công
dụng, điều kiện và bản chất về mặt giá trị của cuốn sách. Mặc dù một số cách
xử lý xem ra dễ dàng, nhưng thực chất lại không dễ mà còn yêu cầu sự đánh
giá và chuyên môn kỹ thuật của người làm bảo quản nhằm tránh làm hại cho
sách. Một nhà bảo quản có thể giới thiệu một trong những cách sau đây.
Lau bề mặt các trang giấy
Bụi bẩn bên ngoài và những trang sách bị mòn xát, muội khói làm cho biến
dạng đều có thể được lau chùi bằng một bàn chải mềm hoặc thuốc tẩy dạng
bột hay dạng khối mềm. Các lớp bẩn như vết côn trùng, nấm mốc có thể được
tẩy bằng hóa chất có dùng dụng cụ sắc như dao trộn, trong trường hợp nấm
mốc, dùng máy hút để hút mốc.
Tháo gỡ sửa chữa cũ và băng dính trên những trang sách
Cần phải tháo gỡ những sửa chữa trước đây được tiến hành bằng chất liệu mà
bây giờ mới được biết là có hại như chất keo dính cao su và hầu hết các loại
băng dính. Sửa chữa có sử dụng chất keo dính là nước được tháo gỡ trong
chậu nước, bằng độ ẩm hoặc hơi nước. Rất nhiều chất keo dính tổng hợp và
băng dính miết yêu cầu phải sử dụng chất dung môi hữu cơ để tháo gỡ.
Rửa trang giấy
Việc nhúng giấy vào nước giúp loại bỏ được bụi bẩn bám hờ. Đồng thời nó
cũng giúp giảm được chất axit, chất này là một trong những nguyên nhân
chính làm cho giấy xuống cấp. Trước khi rửa trang giấy, cần phải kiểm tra
mực và màu xem có tan trong nước không và để đảm bảo rằng tài liệu ổn
định, không bạc màu hoặc nhòe trong quá trình rửa. Đôi khi có thể bổ sung
thêm một lượng kiềm có kiểm soát cẩn thận vào nước để trợ giúp trong quá
trình lau chùi.
Giảm độ axit của các trang sách
Giảm độ axit hoặc kiềm hóa giấy axit là cách bảo quản thông thường được
chấp nhận, công việc này được thực hiện trong nước hoặc khô. Mục đích của
cách xử lý này là trung tính hóa axit và đưa vào giấy một thành phần mà sẽ
tránh được sự hình thành axit trong tương lai. Tuy vậy trong một số trường
hợp, người ta vẫn đặt câu hỏi về tính hiệu quả của việc giảm axit, ví dụ như
việc xử lý giấy bột gỗ xuống cấp mà vẫn được cho là có hiệu quả. Tuy nhiên
một số tài liệu có thể được sửa đổi bằng việc làm giảm axit nhưng lại không
nên xử lý như vậy. Ví dụ một số mầu có thể thay đổi ngay lập tức hoặc dần
dần trong môi trường kiềm. Vì lý do này mà những trang có mầu thường
không được làm giảm axit. Đồng thời một số loại giấy không cần giảm độ
axit vì chất liệu vải mà chúng được làm rất tốt ví dụ như giấy làm bằng vải
lanh hoặcvải bông, vải vụn hoặc vì chúng được lưu giữ tốt, trong điều kiện
thuận lợi. Sau khi rửa, thực hiện giảm axit trong nước là cách xử lý triệt để
hơn là làm giảm axit bằng cách khô. Tuy nhiên xử lý trong nước yêu cầu tập
tài liệu phải được tháo dời. Nếu tài liệu đó không nên tháo dời hoặc mực hòa
tan trong nước, thì việc làm giảm axit khô là cách thay thế được chấp nhận.
Sửa chữa, vá và bảo vệ các trang sách
Miếng rách trên giấy được sắp thẳng hàng và sửa chữa bằng những dải giấy
Nhật và hồ bột hoặc những chất keo dính khác có chất lượng bảo quản. Lỗ
thủng hoặc những chỗ bị mất có thể được dát bột giấy Nhật (leaf-casting).
Một cách lựa chọn khác là dán một lớp giấy tương tự với giấy bản gốc về
trọng lượng, cấu tạo và mầu sắc. Công việc này rất tốn thời gian và chỉ áp
dụng cho những sách rất có giá trị. Gáy (hình 1) mà qua đó các trang giấy
được khâu lại với nhau khi một cuốn sách được đóng thường cần phải gia cố
trước khi đóng lại. Cách làm này vẫn được gọi là bảo vệ, trong cách làm này,
các dải giấy mềm và mỏng được đính vào gáy bằng hồ bột.
Hình 1
Khâu các trang sách
Công việc này là xiết chặt các trang giấy của một cuốn sách bằng chỉ. Có một
số kỹ thuật được dùng trong việc đóng sách bảo quản. Kỹ thuật khâu thường
được hoàn thành bằng việc khâu một số trang lại với nhau, trang này nằm
trong trang kia để tạo thành từng tập. Các tập này được khâu lại với nhau
bằng chỉ (hình 2). Thường thì các tập được khâu vào vật đỡ như dải băng
hoặc dây sợi. Lanh tự nhiên là loại chỉ thường được các nhà bảo quản lựa
chọn. Nếu như có thể nên giữ lại đường chỉ khâu ban đầu, gia cố nó bằng
cách sử dụng chỉ lanh mới và vật đỡ cho việc khâu.
Hình 2
Sửa gáy giấy, vải hoặc da của tệp đã đóng
Cách làm này thích hợp với sách có bìa và/hoặc gáy bị bong một phần hoặc
toàn bộ (hình 3). Bìa gốc được gắn vào các trang đã khâu sử dụng da, vải
hoặc giấy đã được nhuộm để phù hợp với chất liệu bìa ban đầu. Chất liệu mới
được gắn kết hợp với chất liệu ban đầu và những miếng rách của gáy bao
gồm cả đường chỉ khâu gốc được dính vào bề mặt của chất liệu bìa gáy mới.
Hình 3