Cái tôi - Tiềm năng của sự sáng tạo trong nghệ thuật
Nhiều năm qua, từ khi nhiếp ảnh ra đời, Nhiếp ảnh Việt Nam đ
ã có
một bước tiến dài. Nhưng rồi tiếp sau đó, nhất là sau chiến tranh là đ
ến
thời kỳ mà nhiếp ảnh của ta gần như bế tắc, hầu hết các bức ảnh có mô-
típ sáo mòn, l
ặp lại một cách vô thức. Kể từ khi Việt Nam hội nhập với
thế giới, nhiếp ảnh đương đại Việt Nam đã có nh
ững đổi thay. Tuy
nhiên sự đổi thay đó còn chưa nhiều, chưa tương xứng với đà phát tri
ển
mạnh mẽ của đất nước, của cuộc sống mới.
Theo tôi vấn đề lý luận phê bình có m
ột phần trách nhiệm. Chúng ta
chưa có những nhà nghiên cứu, cũng như những cơ sở lý luận ph
ê bình
nhiếp ảnh đúng tầm vóc và đi trước một bước. Một thời gian dài nhi
ếp
ảnh của chúng ta lấy tiêu chí là cái đẹp. Cái đẹp đư
ợc đánh giá cao
nhất, còn cá tính, phong cách riêng hay nh
thì không được coi trọng. Vì vậy mà nhi
ều bức ảnh sản sinh ra na ná
giống nhau theo một khuôn mẫu. Có một nhà phê bình ngư
ời Mỹ khi
xem một phòng ảnh triển lãm về chân dung các bà m
ẹ Việt Nam, khi
được hỏi đã nhận định rằng: Ảnh của các bạn đẹp về mặt hình th
ức,
nhưng xem xong tôi có cảm giác rằng các bạn có một bà m
ẹ chung chia
đều cho tất cả các bà mẹ. Ngược lại ở đất nư
ớc chúng tôi có rất nhiều
bà mẹ khác nhau làm lên chân dung một bà mẹ. Điều này m
ột phần nói
lên rằng nhiếp ảnh của chúng ta không có cái tôi, cái riêng bi
ệt. Hầu
hết các nhà nhiếp ảnh của chúng ta làm theo, gắn chặt với những g
ì
được thừa nhận hơn là tìm cách diễn tả và khám phá. Các nhà nhi
ếp
ảnh của chúng ta say sưa đi tìm hình mẫu, lo lắng sắp xếp, tạo h
ình
trong những bố cục được các nhà thẩm định ưa chuộng. Họ là ai, đa s
ố
là những người cầm máy có kinh nghiệm nhưng thi
ếu kiến thức chính
thống và tri thức trong lĩnh vực nhiếp ảnh. Khi xem ảnh người ta nh
ận
ngay ra một điều là nhiều bức ảnh chụp thật mà xem ra như không th
ật.
Một sự cảm nhận về sự sắp xếp luôn tồn tại trong ảnh, mà hình
ảnh
được dàn dựng theo tiêu chí của cuộc thi đặt ra. Một trào lưu như v
ậy
tạo ra hàng loạt những bức ảnh vô hồn và trùng l
ặp, thiếu cá tính. Cũng
vì thế mà nhiều cuộc thi ảnh người ta nghiên cứu ban giám khảo h
ơn là
nghiên cứu đề tài và chủ đề thể hiện. Những cuộc săn lùng giải thư
ởng
cũng diễn ra từ lí do này.
Tuy nhiên hiện nay đã có nhiều nhà nhiếp ảnh trẻ (tôi nói nhà nhi
ếp
ảnh trẻ chứ không phải người chụp ảnh ít tuổi) đã xa rời và không l
ệ
thuộc vào những giải thưởng để giữ phong cách và cái tôi trong nhi
ếp
ảnh của giải mình. Họ xa rời những giải thưởng thiếu tính chuy
ên
nghiệp, đi tìm cái riêng biệt của mình trong cách th
ể hiện. Ở đây ai
cũng hiểu rằng nhiếp ảnh là ngh
ệ thuật của khoảnh khắc. Một cú bấm
máy là c
ố định một giây lát thoáng qua, nắm bắt cái quá khứ để biến nó
trở thành vĩnh cửu. Hơn thế nữa nhiếp ảnh còn là ngh
ệ thuật của cái
nhìn, mỗi khoảnh khắc trong cái nhìn thành một riêng tư, ch
ứa đựng
cái chủ quan hay cái tôi của tác giả.
Trong triết học “cái tôi” được hiểu là cái tôi ý thức hay đơn giản l
à cái
tôi bao hàm trong đó nh
ững đặc tính dễ phân biệt với những cá nhân
khác, không phải là mình. Cái tôi là phần cốt lõi của tính cách li
ên
quan tới thực tại và chịu ảnh hưởng của tác động xã hội, được h
ình
thành ngay từ khi con người sinh ra và qua tiếp xúc với thế giới b
ên
ngoài. Phép biện chứng duy vật cho rằng cái riêng, cái chung đ
ều tồn
tại khách quan và có mối liên hệ hữu cơ v
ới nhau. Cái chung chỉ tồn tại
trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại của m
ình.
Còn cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ với cái chung. Cái ri
êng
phong phú hơn cái chung vì ngoài những đặc điểm tồn tại tron
g cái
chung, cái riêng còn có những đặc điểm riêng biệt mà chỉ ri
êng nó có.
Cái chung sâu sắc hơn cái riêng vì nó ph
ản ánh những mặt, những
thuộc tính, những mối liên hệ ổn định, tất nhiên, l
ặp lại ở nhiều cái
riêng cùng loại. Do vậy, cái chung là cái gắn li
ền với cái bản chất, quy
định phương hướng tồn tại và phát triển của cái ri
êng. Cái riêng và cái
chung có thể chuyển hóa lẫn nhau trong quá trình phát tri
ển của sự vật.
Sự chuyển hóa cái riêng thành cái chung là biểu hiện của tiến tr
ình phát
triển đi lên. Ngược lại là biểu hiện của quá trình đi xu
ống, của cái lỗi
thời. Mặt khác cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, nên b
ất kỳ cái
chung nào khi áp dụng vào trường hợp riêng cũng cần đư
ợc chú ý đến
các đặc điểm cụ thể, nếu không sẽ rơi vào rập khuôn, sáo mò
n mà
không có sáng tạo. Dựa vào phép biện chứng này cũng đủ hiểu đư
ợc
vì sao hiện nay ảnh của chúng ta ít sáng tạo và đều đư
ợc sản xuất theo
một khuôn mẫu không mới.
Ai cũng biết rằng nhiếp ảnh liên quan tới khoa học nên nó đòi h
ỏi tính
tỉ mỉ và nghiêm túc, mặt khác nhiếp ảnh là một môn nghệ thuật n
ên nó
phụ thuộc rất nhiều vào tư duy sáng tạo của người cầm máy. Vì v
ậy nó
mang trong mình cái tôi cá tính. Lĩnh hội điều này, những nhà nhi
ếp
ảnh đương đại không hoàn toàn sống trong sự ràng buộc cứng nhắc củ
a
chủ nghĩa hiện thực, bởi sự đòi hỏi sáng tạo trong nghệ thuật. Cái nh
ìn
của nhà nhiếp ảnh dù vẫn dựa trên hiện thực của cuộc sống nhưng l
ại
thông qua cái vẻ ngoài khác nhau của sự việc đầy ấn tư
ợng. Việc thể
hiện chính xác các chi tiết bây giờ không phải là những ti
êu chí duy
nhất, mà nó hướng theo sở thích, óc tưởng tượng của ngư
ời cầm máy.
Và cũng chính vì thế mà các chủ đề đư
ợc thể hiện trong nhiếp ảnh
phong phú hơn và giầu chất trí tuệ hơn. Bằng sự sáng tạo và tâm h
ồn
nhạy cảm, người ta đã tìm ra “sức h
ấp dẫn lạ kỳ của những búp non
trên thân cây già cỗi để nói lên tính bi kịch của cây cổ thụ và tính tr
ữ
tình của búp non xanh”.
Con đường đi lên của nhiếp ảnh là con đường đi lên không ngừng t
ìm
kiếm. Mặc dù môn nghệ thuật nào cũng có lề luật của nó, n
hưng đơn
giản vì nhiếp ảnh là một bộ môn nghệ thuật luôn luôn phát triển v
à
những gì mà chúng ta nghĩ rằng nó là tiêu chuẩn của ng
ày hôm nay thì
ngày mai nó đã trở thành lạc hậu, trở thành quá kh
ứ. Nghệ thuật nhiếp
ảnh cũng như những môn nghệ thuật khác phải tự giải thoát mình kh
ỏi
các quy ước, các luật lệ, những qui ước đã bắt đầu bó buộc và gi
ới hạn
nhiếp ảnh, và sử dụng cho mình sự tự do thể hiện mà b
ất cứ bộ môn
nghệ thuật nào cũng phải có để tồn tại!
Có thể lấy quan niệm về nhiếp ảnh của nhà nhiếp ảnh n
ổi tiếng
H.C.Brét-xong v
ừa có tính chất tổng kết lại vừa có tính chất gợi mở:
Nhiếp ảnh là một hình thức thể hiện của ý thức và trí tu
ệ nhằm diễn đạt
Thế giới khách quan thành những khái niệm nhìn thấy đư
ợc. Bởi vậy
họ là những người khám phá, phát hiện chứ không phải là những ngư
ời
sao chép hiện thực, những nhà sản xuất ảnh. Trong nhiếp ảnh bố cục l
à
một vấn đề quan trọng. Trong giới nhiếp ảnh ngư
ời ta quan tâm nhiều
tới bố cục, đến những đường nét chủ đạo, điểm vàng, tam giác m
ạnh,
điểm nhấn cả sức căng…Vâng đúng. Nhưng v
ới bố cục chúng ta chỉ
nhìn thấy được hình thức của nghệ thuật. Mà đi
ều quan trọng của nghệ
thuật lại là nội dung bên trong của hình thức. Mà nội dung bên trong l
ại
phụ thuộc vào cái nhìn, tức là phụ thuộc vào kiến thức và tình c
ảm của
người cầm máy. Điều đó cũng có nghĩa là phụ thuộc nhiều v
ào cá nhân
tác giả.