Chợ Âm Dương – nơi
mua may, bán rủi
Chợ nằm ở địa phận Làng Ó (nay là làng Xuân Ổ), xã Võ
Cường, thị xã Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Mỗi năm chợ chỉ họp
một lần vào đêm mồng 4 rạng ngày mồng 5 Tết (tháng giêng
âm lịch)...
Những huyền thoại về chợ Âm Dương
Theo tương truyền của người xưa, nơi họp chợ Âm Dương
xưa là bãi chiến trường do đó có nhiều người chết. Chợ họp
là để tạo cơ hội cho người chết và người sống gặp nhau. Chợ
bắt đầu họp vào lúc lên đèn, trên một bãi đất trống cạnh ngôi
miếu cổ có tiếng là linh thiêng của làng. Chợ không có lều,
quán, không sử dụng đèn nến. Người đi chợ mang một con gà
đen đã được chăm sóc cẩn thận làm vật tế Thành Hoàng làng.
Trong chợ cũng có cả những dãy hàng mã, hương, nến, cau
trầu. Ở đầu chợ, người ta đặt một chậu nước để thử tiền âm
hay tiền dương. Có người sớm hôm sau xem trong túi đựng
tiền toàn là vỏ hến, lá đa, thậm chí có cả mẩu yếm sồi. Mọi
người đều rất vui vẻ vì coi đó là dịp làm điều phúc, điều thiện
với người đã chết. Chợ tan khi còn đêm.
Với người dân nơi đây, chợ Âm Dương cũng chẳng khác
một lễ hội cầu mùa ở các địa phương khác, bởi nó mang đậm
nét văn hóa dân gian vùng Kinh Bắc và đã tồn tại cách đây
gần ngàn năm. Vào dịp đầu Xuân năm nào cũng vậy, mọi
người đến hội chợ chỉ cốt được cầu may; những điều rủi ro,
phiền muộn sẽ được xóa tan khi vào đêm hội chợ, có như thế
việc làm ăn, mùa vụ năm đó mới thuận lợi, được mùa bội thu.
Người xưa đi chợ Âm Dương
Bây giờ, cũng không ai còn nhớ phiên chợ Âm Dương đầu
tiên bắt đầu từ khi nào, chỉ biết rằng ngày xưa, làng Ó còn
nghèo lắm; thiếu ăn, thiếu mặc nên con cháu phải kéo nhau đi
làm thuê ở những tỉnh xa. Dẫu có đi nơi đâu, nhưng nhớ ngày
hội chợ Âm Dương, họ lại rủ nhau về dự đêm hội chợ và để
có cơ may gặp lại người đã mất. Họ tin rằng, hòa lẫn trong
dòng người đến phiên chợ đêm nay sẽ có cả hương hồn của
ông cha, người thân hiện về để tìm gặp lại gia đình, bạn bè.
Để an ủi, động viên nhau xua tan nỗi buồn, nhớ tiếc người
thân đã mất, họ cùng ca những làn điệu dân ca Quan họ của
quê mình. Hát mãi, buồn hóa thành vui, nỗi tiếc nhớ hóa
thành niềm hạnh phúc khi có thêm bạn bè làm trà, rượu, bạn
tâm tình. Chợ tan khi đến canh ba. Trong sương sớm, khúc
Giã bạn như làm các liền anh, liền chị thêm nghẹn lời, lưu
luyến hẹn đến phiên chợ lần sau.
Cụ Nguyễn Văn Hỷ (85 tuổi), một trong những già làng ở
làng Xuân Ổ, kể: Ngày xưa, cụ nghe rằng chợ bắt đầu họp
vào lúc chập tối, mỗi dịp lễ hội làng đều có đến 2 sào đất
ruộng làm bãi chợ bán gà đen đủ loại to, nhỏ. Nhiều gà lắm
nhưng cũng không ai biết mỗi phiên chợ tiêu thụ khoảng bao
nhiêu con gà. Bởi chợ bán nhiều gà đen, nên người ta gọi là
chợ Gà Đen và tên làng Ó cũng có từ thuở ấy. Người bán có
thể là người làng, cũng có thể là người từ nơi khác đến, điều
đặc biệt là chỉ bán gà mái đen, mà không phải gà trống để
cúng giỗ như nhiều nơi. Chợ không có lều quán, không hàng
lối, người bán để gà trong lồng nhỏ, cũng có người ôm gà
trên tay, người mua chỉ sờ xem gà béo, gầy. Người bán
không nói giá cả, người mua không mặc cả, trả bao nhiêu tiền
cũng được. Mua gà xong, người ta mua thêm vàng mã, trầu
cau, nến, hương đã được bó sẵn thành bó để về hóa gửi cho
người cõi âm. Trong đêm, chỉ có bóng người lờ mờ qua lại và
tiếng thì thào làm quen, họ mời nhau khi tan chợ thì về ăn
cơm và hát Quan họ cùng gia đình để lấy may.
Người ta mua gà đen nhiều như vậy là để ngày 8 (tháng
giêng) là đem vào hội đình làng dự Cỗ Kén (tức là cỗ chọn)
giữa Lục Giáp (6 Giáp – các đơn vị dân cư của làng) bằng
cách chọn những con gà làm đẹp, xôi ngon. Những mâm xôi
này là phải do các trai tráng trong làng quây cót giã gạo nếp
trước hằng tháng trời, bản thân họ phải tắm rửa sạch sẽ, ăn
mặc gọn gàng, vóc dáng khỏe mạnh (đã ăn ở thanh tịnh 2
tuần lễ). Mỗi Giáp sẽ làm 2 lễ, 6 Giáp có 12 lễ, trong đó Ban