Giáo trình Biện pháp sinh học trong bảo vệ thực vật: Chương 7

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……

125

Chương VII. NHÓM CÔN TRÙNG



1. Khái quát chung v côn trùng ký sinh và côn trùng bKt mi

Côn trùng ký sinh

Ký sinh ñưc dùng ñ" ch' các loài côn trùng (ho,c chân ñt khác) ký sinh trên

sâu hi. Hin tưng ký sinh là mt dng quan h qua li gia các sinh vt rt phc

tp và ñ,c trưng. Hin tưng côn trùng ký sinh sâu hi rt ph bin trong t nhiên.

ðây là mt dng quan h qua li li mt chiu, trong ñó loài ñưc li (loài ký sinh)

s# dng loài sinh vt sng khác (vt ch) làm thc ăn và nơi ) cho mt phn nào ñó

trong chu kỳ vòng ñi ca nó.

Ký sinh trong bo v thc vt là mt dng ñ,c bit ca hin tưng ký sinh,

thông thưng vt ký sinh s# dng ht hoàn toàn các mô ca cơ th" vt ch, và vt ký

sinh thưng gây cht vt ch ngay sau khi chúng hoàn thành phát dc. Loài ký sinh

trong BVTV có các ñ,c ñi"m sau:

- Trư)ng thành cái ca loài ký sinh tìm vt ch ñ" ñ+ trng, u trùng ký sinh không

t tìm vt ch;

- Trong quá trình phát dc, m-i mt cá th" ký sinh thưng ch' liên quan ñn mt cá

th" vt ch;

- Hu ht các côn trùng ký sinh sâu hi có bin thái hoàn toàn, ch' pha u trùng ca

chúng có ki"u sng ký sinh, còn khi ) pha trư)ng thành thì chúng sng t do.

 Côn trùng ký sinh trong BVTV rt ña dng. Tuỳ theo tính chuyên hóa vi vt

ch, tp tính hay v trí trong chu-i thc ăn mà có th" phân bit thành nhiu nhóm

ký sinh khác nhau. Phm Văn Lm (1994, 1995) ñã phân bit các nhóm côn trùng

ký sinh theo các tiêu chí v$a nêu như sau:

 Theo v trí sinh sng ca các ký sinh ) bên trong hay bên ngoài cơ th" vt ch mà

phân bit ký sinh trong và ký sinh ngoài. Ký sinh trong (hay ni ký sinh) g!m các

loài ký sinh mà quá trình phát tri"n ca chúng xy ra ) bên trong cơ th" vt ch.

Thí d, các loài ong ñen kén tr%ng Apanteles, Cotesia, các ong ký sinh nhng,...

Ký sinh ngoài (hay ngoi ký sinh) g!m các ký sinh mà quá trình phát tri"n ca

chúng xy ra ) trên b m,t cơ th" vt ch. Thí d, các loài ong Bracon ký sinh

sâu non côn trùng cánh vy, ong kin Dryinidae ký sinh trên lưng ry nâu, ry

lưng tr%ng,...

 M-i mt loài côn trùng ký sinh, thông thưng ch' liên quan vi mt pha phát dc

nào ñó ca vt ch. Theo mi quan h ca loài côn trùng ký sinh vi pha phát

dc ca sâu hi mà phân bit thành các nhóm ký sinh như ký sinh trng, ký sinh

sâu non (ký sinh u trùng), ký sinh nhng và ký sinh trư)ng thành. Ký sinh trng

là các ký sinh mà cá th" trư)ng thành cái ca chúng ñ+ trng vào trong trng sâu

hi. Các pha phát dc trưc trư)ng thành ca loài ký sinh ñu xy ra ) bên trong

trng sâu hi. Trư)ng thành ca ký sinh vũ hoá và chui ra ngoài t$ trng ca sâu

hi. Các loài ký sinh trng thưng g,p trong các h Trichogrammatidae,

Mymaridae, Scelionidae,... Ký sinh sâu non (hay ký sinh u trùng) là nhng ký

sinh mà cá th" trư)ng thành cái ñ+ trng ca nó lên pha sâu non (hay pha u

trùng) ca vt ch và ký sinh hoàn thành phát dc khi vt ch ) pha sâu non (hay

pha u trùng). Ký sinh sâu non có th" g,p trong các h Ichneumonidae,

Braconidae, Elasmidae,... Ký sinh nhng là các ký sinh mà cá th" trư)ng thành

cái ca chúng ñ+ trng lên pha nhng ca sâu hi, ký sinh hoàn thành phát dc

khi vt ch ) pha nhng. Mt s ký sinh nhng có trong các h Ichneumonidae,

Chalcididae, Tachinidae,... Ký sinh trư ng thành là nhng loài ký sinh mà cá th"

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……

126

trư)ng thành cái ca chúng ñ+ trng lên pha trư)ng thành ca sâu hi và ký sinh

hoàn thành phát dc khi sâu hi ) pha trư)ng thành (không nên nhm vi thut

ng trư)ng thành ca ký sinh). Nhng ký sinh trưng thành không nhiu, ñi"n

hình là ong thuc ging Dinocampus (Braconidae) và h Dryinidae.

 Theo s lưng cá th" ca mt loài ký sinh và s lưng loài ký sinh hoàn thành

phát dc trong mt các th" vt ch mà phân bit ký sinh ñơn, ký sinh tp th", ña

ký sinh và ký sinh ña phôi. Ký sinh ñơn là khi ch' có mt cá th" ký sinh hoàn

thành phát dc ñưc trong mt cá th" vt ch (như ong kén ñèn l!ng, ong kén

tr%ng ñơn). Mt s ký sinh ñơn như: Apanteles cypris, Bracon hispae, Charops

bicolor, Cotesia plutellae,... Ký sinh tp th" là khi có nhiu cá th" ký sinh ca

cùng mt loài hoàn thành phát dc trong mt cá th" vt ch. Thí d như ong

Goniozus hanoiensis, Cotesia ruficrus,... ða ký sinh là khi ñ!ng thi có nhiu cá

th" ký sinh cùng hoàn thành phát dc trong mt cá th" vt ch, nhưng chúng

thuc các loài ký sinh khác nhau. Thí d, trong mt trng cun lá ln có th" có

ong ñen Telenomus và ong m%t ñ Trichogramma cùng ký sinh. Hin tưng này

him g,p ) ngoài t nhiên. Ký sinh ña phôi khi s phát tri"n thành nhiu cá th"

ký sinh t$ mt trng ban ñu. ðây là sinh sn ) pha trng g,p ) mt s loài thuc

b Hymenoptera & Strepsiptera. Mt s loài thưng g,p ) Vit Nam như ong

Copisomopsis coni, Copidosoma sp., Ageniaspis citricola.

 Theo mi quan h ñi vi vt ch và gia các loài ký sinh vi nhau, có th" phân

bit các ký sinh thành nhng nhóm ký sinh bc 1, ký sinh bc 2, ký sinh bc 3.

Ký sinh bc 1 là các loài ký sinh tho mãn ñúng và ñy ñ khái nim v ký sinh,

không phân bit vt ch ca chúng là loài ăn thc vt, ăn ñng vt, hay loài hoi

sinh. Thí d như các ong Telenomus dignus, Trichogramma chilonis,

Trichogramma japonicum, Apanteles cypris, Bracon hispae, Charops bicolor,

Cotesia plutellae,... Ký sinh bc 2 là nhng loài ký sinh trên các loài ký sinh bc

1. Thí d như ong T. apanteloctena ký sinh ong Apanteles cypris, Cotesia

ruficrus, C. kariyai, C. plutella,... Ký sinh bc 3 là nhng loài ký sinh trên các

loài ký sinh bc 2. Thí d ong Tetrastichus coerulescens ký sinh ong Habrocytus

thyridopterigis, ong H. thyridopterigis li ký sinh trên ong Itoplectis conquisitor

và ong này mi là ong ký sinh trên sâu hi Diprion similis.

Côn trùng bt mi

Nói ti loài b%t m!i là nói ti quan h b%t m!i/vt m!i. ðây là mt dng quan h

qua li, trong ñó mt loài (gi là loài b%t m!i) săn b%t mt loài khác (gi là con m!i

hay vt m!i) ñ" làm thc ăn và thưng d&n ti cái cht ca vt m!i trong mt thi

gian ng%n.

Loài b%t m!i trong BVTV cũng có nhng nét riêng bit. ðó là, các loài b%t m!i

trong BVTV không ch' có ph ming nhai, mà có c ph ming chích hút. Loài b%t

m!i trong BVTV là nhng ñng vt như côn trùng, nhn... có các ñ,c ñi"m sau:

 Phi t tìm kim, săn b%t con m!i ñ" làm thc ăn;

 Gây ra cái cht cho con m!i trong mt thi gian ng%n (con m!i thưng b git

cht ngay);

 ð" hoàn thành phát dc, m-i cá th" b%t m!i phi cn tiêu dit nhiu con m!i.

 Các loài côn trùng b%t m!i có hai ki"u ăn m!i là: nhai nghin con m!i nh

ki"u ming nhai (như chu!n chu!n, b nga, b rùa, nhn ln,...) và hút dch

dinh dư2ng t$ con m!i nh ki"u ming chích hút (như b xít, u trùng b m%t

vàng,...).

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……

127

Theo s thích nghi ca các pha phát dc vi ki"u sng b%t m!i, Phm Văn

Lm (1994, 1995) ñã phân bit tt c các loài côn trùng b%t m!i thành nhng

nhóm sau:

 Nhóm 1: g!m các loài có ki"u sng b%t m!i ) c pha trư)ng thành và pha u

trùng. Nhóm này g!m rt nhiu loài như b rùa, b xít ăn sâu, nhn ln b%t

m!i, nhn nh b%t m!i,...

 Nhóm 2: g!m các loài có ki"u sng b%t m!i ch' ) pha u trùng, như h ru!i

ăn rp mui Syrphidae, h ru!i bc Chamaemyiidae hay h mu-i năn

Cecidomyiidae.

 Nhóm 3: g!m các loài có ki"u sng b%t m!i ch' khi ) pha trư)ng thành.

Nhóm này có s lưng loài không nhiu. h kin Formicidae, ong kin

Dryinidae, mt s loài cánh cng ng%n h Staphylinidae

2. Danh lc côn trùng ký sinh ñư"c s dng

Côn trùng ký sinh có ) hơn 80 h ca 5 b côn trùng, có ý nghĩa thc tin trong

nghiên cu phát tri"n ðTSH ch' là các loài thuc b cánh màng và b hai cánh.

Dưi ñây là mt s loài ñã ñưc nghiên cu s# dng ) nhiu nưc trên th gii (bng

7.1).

Bng 7.1. Nhng côn trùng ký sinh ñã ñưc nghiên cu s# dng ñ tr$ sâu hi

Tên côn trùng ký sinh Tên sâu hi là vt ch Loi cây tr!ng

1 Aphidius matricariae Myzus persicae Cây trong nhà kính

2 Amyosoma chilonis Chilo suppressalis Lúa

3 Anagrus optabilis Perrkinsiella saccharicida Mía

4 Anicetus beneficus Ceroplastes rubens Cây ăn qu có múi

5 Apanteles erionotae Erionota thrax Chui

6 Aphelinus mali Eriosoma lanigerum Táo tây

7 Aphidius smithi Acyrthosiphon pisum C ba lá, ñu Hà

lan

8 Aphytis lingnamensis Aonidiella aurantii, A.

orientalis, Aspidiotus nerii

Cây ăn qu có múi

9 Aphytis melinus Aonidiella aurantii, A.

orientalis, Aspidiotus nerii

Cây ăn qu có múi

10 Aphytis yanonensis Unaspis yanonensis Cây ăn qu có múi

11 Chaetexorista javana Cnidocampa flavescens Cây che bóng

12 Coccobius fulvus Unaspis yanonensis Cây ăn qu có múi

13 Cotesia flavipes Diatraea saccharalis Mía

14 Cotesia glomeratus Pieris rapae Rau h hoa thp t

15 Cotesia plutellae Plutella xylostella Rau h hoa thp t

16 Cryptochaetum iceryae Icerya purchasi Cây ăn qu có múi

17 Dacnusa sibirica Liriomyza bryoniae, L.

trifolii,

Rau, hoa trong nhà

kính

18 Diadegma eucerophaga Plutella xylostella Rau h hoa thp t

19 Diadegma semiclausum Plutella xylostella Rau h hoa thp t

20 Diglyphus isaea Liriomyza bryoniae, L.

trifolii,

L. hudobrensis

Nhiu cây trong

nhà kính

21 Encarsia formosana Trialeurodes

vaporariorum, Bemisia

Cây trong nhà kính

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……

128

tabaci

22 Habrobracon hebetor Helicoverpa armigera Bông

23 Leptomastix dactylopii Planococcus citri Cây ăn qu có múi,

cà phê,

24 Lixophaga diatraeae Diatraea saccharalis,

Etiella zinckenella,

Chilo infuscatellus

Mía, ñu tương

25 Lixophaga sphenophori Rhabdoscelus obcurus Mía

26 Ooencyrtus erionotae Erionota thrax Chui

27 Opius fullawayi Ceratitis capitata Cây ăn qu

28 Opius pallipes Liriomyza bryoniae Rau, hoa trong nhà

kính

29 Opius tryoni Ceratitis capitata Cây ăn qu

30 Prospaltella berlesei Pseudaulacaspis

pentagona

Cây dâu tm,...

31 Prospaltella perniciosi Aonidiella aurantii Cây ăn qu có múi

32 Prospaltella smithi Aleurocanthus spiniferus Cây ăn qu có múi

33 Pteromalus puparum Pieris rapae Rau h hoa thp t

34 Tamarixia radiata Diaphorrina citri Cây ăn qu có múi

35 Tetrastichus brontispae Brontispa longissima

Brontispa mariana

D$a

36 Trichogramma

evanescens

Helicoverpa armigera,

Ostrinia nubilalis,

Mamestra brassicae,

Laspeyresia pomonella,...

Nhiu loi cây

tr!ng

37 Trichogramma chilonis Helicoverpa armigera,

Ostrinia furnacalis,

Cnaphalocrocis medinalis,

Chilo infuscatellus,...

Nhiu loi cây

tr!ng

38 Trichogramma

japonicum

Cnaphalocrocis medinalis,

Tryporyza incertulas,

Lúa

39 Trichogramma

dendrolimi

Dendrolimus punctatus,

Cnaphalocrocis medinalis,

Tryporyza incertulas,

Lúa, thông

40 Trichogramma

pretiosum

Trichoplusia ni Hubn.,

Manduca spp.,

Helicoverpa zea,...

Rau, bông, rau

41 Trichogramma minutum Helicoverpa zea,... Bông

42 Trichogrammatoidea

bactrae

Plutella xylostella Rau h hoa thp t

43 Trissolcus basalis Nezara viridula Rau, nhũ cc,...

3. Danh lc côn trùng bKt mi ñư"c s dng

Côn trùng b%t m!i có trong khong 189 h thuc 16 b côn trùng. Có b côn trùng

vi tt c các loài trong b ñu sng ki"u b%t m!i như b b nga, chu!n chu!n,

cánh mch. Mt s h có tt c các loài trong h ñu là loài b%t m!i như h

Reduviidae, Asilidae, Anthocoridae... Tuy nhiên, quan trng và có ý nghĩa trong phát

tri"n bin pháp ðTSH là các loài b%t m!i thuc b cánh n#a, cánh cng, cánh mch,

Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……

129

hai cánh. Mt s loài côn trùng b%t m!i ñưc nghiên cu s# dng trong ðTSH )

nhiu nưc trên th gii ñưc ghi trong bng 7.2.

Bng 7.2. Nhng loài b%t m!i ñã ñưc nghiên cu s# dng ñ tr$ sâu hi

TT Tên loài b%t m!i Tên sâu hi là vt m!i Loi cây tr!ng

1 Adalia bipunctata Aphididae Rau, ñu ñ-

2 Aphidoletes aphidimyza Aphididae Rau trong nhà kính

3 Calvia punctata Aphididae Cây ăn qu ôn ñi

4 Chilocorus circumdatus Aonidiella aurantii, A. orientalis,

Aspidiotus nerii, Unaspis citri

Cây ăn qu có múi

5 Chilocorus baileyi Aonidiella aurantii, A. orientalis,

Aspidiotus nerii, Unaspis citri

Cây ăn qu có múi

6 Chilocorus cacti Pseudaulacaspis pentagona

Asterolecanium bambusae

Cây dâu tm, ñu ñ,

tre trúc

7 Chilocorus distigma Ischnaspis longirostris D$a, c du

8 Chilocorus nigritus Pinnaspis buxi, Ischnaspis

longirostris,

Chrysomphalus aonidum,

Aspidiotus destructor

D$a, c du, cây ăn

qu có múi

9 Chilocorus politus Aspidiotus destructor D$a, c du

10 Chrysopa boninensis Panonychus citri, Tetranychus

spp.

Nhiu loi cây ăn qu

11 Chrysoperla carnea Aphididae, Helicoverpa armigera,

Helicoverpa zea, Tetranychus

urticae, Trialeurodes

vaporariorum

Nhiu cây tr!ng

12 Coccinella

septempunctata

Aphididae Khoai tây

13 Colosoma sycophanta Porthetria dispar Bch dương

14 Cryptognatha nodiceps Aspidiotus destructor D$a, c du

15 Cryptolaemus

montrouzieri

Pseudococcidae, Coccidae Rau trong nhà kính

16 Curinus coeruleus Heteropsylla cubana Cây keo du

17 Cyrtorhinus fulvus Tarophagus proserpina Khoai s

18 Encasia formosa Trialeurodes vaporariorum Cà chua, dưa chut

19 Eocanthecona furcellata Helicoverpa armigera, Spodoptera

litura, S. exigua,... (sâu non cánh

vy)

Rau, ñu ñ-, bông

20 Exochormus undulatus Pseudococcidae Cây ăn qu ôn ñi

21 Harmonia axyridis Aphididae Dưa chut nhà kính

22 Hippodamia convergens Aphididae Rau, hoa trong nhà

kính

23 Oecophylla smaragdina Nhiêu loài sâu hi trên cây lâu

năm

ămCay ăn qu có múi,

cây ñiu, cây xoài,

nhãn

24 Orius tristicolor Frankniella occidentalis Rau, hoa trong nhà

kính

25 Picromeris bidens Cimex lectularius Nhà )

26 Plaesius javanus Cosmopolites sordidus Chui

27 Rodolia cardinalis Icerya purchasi, Icerya palmeri Cây ăn qu có múi

Giáo trình Biện pháp sinh học trong bảo vệ thực vật Chương 7

Ký sinh được dùng để chỉ các loài côn trùng (hoặc chân đốt khác) ký sinh trên sâu hại. Hiện tượng ký sinh là một dạng quan hệ qua lại giữa các sinh vật rất phức tạp và đặc trưng

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi