Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN): Chương 6

Trưng ði hc Nông nghip 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò ---------------------------------------------



142



Chương 6

CHĂN NUÔI TRÂU BÒ CÁI SINH SN

Chương này trưc ht h thng li mt s vn ñ chính v sinh lý sinh dc và hot

ñng sinh sn ca trâu bò cái gm: gii phu ñnh v các b phn chính ca cơ quan sinh dc

cái, hot ñng ca chu kỳ tính, hin tưng mang thai, cha, ñ và quá trình phc hi sau khi

ñ. Mt phn trng tâm ca chương nói v k thut nuôi dưng, chăm sóc và qun lý trâu bò

cái sinh sn. Các ch tiêu ñánh giá và các nhân t ñn kh năng sinh sn ca ca trâu bò cái

cũng ñưc phân tích. Phn cui ca chương nói v các bin pháp k thut ñưc ng dng

trong ñiu khi!n sinh sn " trâu bò cái.

I. MT S ðC ðIM SINH LÝ SINH DC CA TRÂU BÒ CÁI

1.1. Gii phu cơ quan sinh dc trâu bò cái

B máy sinh dc ca trâu bò cái t ngoài vào gm có các phn chính là âm h, âm vt,

âm ño, t cung, ng dn trng và bung trng (hình 6.1).

Hình 6.1: Gii phu ñnh v cơ quan sinh dc trâu bò cái

Các b phn bên trong ñưng sinh dc có nhiu ý nghĩa thc tin quan trng gm:



































 





!



"#!



$%%



&'

 



Trưng ði hc Nông nghip 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò ---------------------------------------------



143



a. Âm ño

Âm ño có chiu dài t 24-30cm vi nhiu lp vách cơ. Cách mép âm h 10 cm v phía

trong dc theo ñáy âm ño là ng dn nưc tiu t bóng ñái ñ vào trong âm ño gn túi tha

niu ño.

b. C t cung

C t cung là nơi ni gia âm ño và t cung (hình 6.2). C t cung có kích thưc tăng

cùng vi ñ tui, thưng dài t 3-10cm, ñưng kính t 1,5-6cm. Nó hơi cng hơn so vi các

b phn khác ca cơ quan sinh sn và thưng ñưc ñnh v bng cách s nh xung quanh

vùng ñáy chu. V trí ca c t cung s! thay ñi theo tui ca bò và giai ñon có cha. ði

vi bò không có cha, ñ khám c t cung và các phn còn li ca cơ quan sinh sn không

cn phi ñưa tay vào sâu quá khu#u

tay.  bò tơ, có th cm ñưc c t

cung khi ñưa tay vào sâu ñ$n c tay.

Tuy nhiên, nó có th b kéo ra kh%i

tm tay vi do sc kéo ca khi

lưng thai khi bò có cha.

Có mt ñưng ng h p xuyên

qua gia c t cung. ng này có

dng xo&n và thưng khép ch't.

ðưng ng này hé m( khi bò ñng

dc và m( rng khi bò ñ). ðim b&t

ñu ca ñưng ng này ñưc gi là

l* c t cung. Nó nhô vào phía trong

âm ño to nên mt vòng manh nang

xung quanh.

c. T cung

T cung bao gm thân và 2 sng t cung. Thân t cung dài 2-3 cm sau ñó tách ra thành

2 sng. Khi s khám nó có cm giác dài hơn vì các sng ñưc liên k$t vi nhau b(i dây chng

trong khong 10-12cm sau ñó mi tách làm hai. Hai sng t cung dài khong 35-40 cm, có

ñưng kính t 2 cm tr( lên. Sng t cung có thành dày, ñàn hi và có nhiu mch máu ñ

nuôi thai.

d. ng dn trng

ng dn trng, hay vòi Fallop, dài 20-25 cm vi ñưng kính khong 1-2 mm. Nó chy

dài t ñu mút ca sng t cung ñ$n phn loa kèn hng trng bao quanh bung trng. ng

dn trng r+t khó phát hin khi s khám. S th tinh ñưc xy ra ( 1/3 phía trên ca ng dn

trng.

e. Bung trng

Bò cái có hai bung trng hình trái

xoan, kích thưc trung bình khong 4cm

× 3cm × 1,5cm, thay ñi tuỳ thuc vào

tui và ging. Bung trng có hai chc













®¹o



















Hình 6.2: C

u trúc chi tit ca

# t cung

Hình 6.3: Các c

u trúc có th! có tr

ên bu

ng

Nonbao®ang

ph¸ttriÓn



NonbaochÝn



Trøngrông



ThÓvng



M«®Öm



Nonbaovì



M¹chqu¶n



Trưng ði hc Nông nghip 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò ---------------------------------------------



144



năng: ngoi ti$t (sn sinh ra t$ bào trng) và ni ti$t (sn sinh ra các hóc-môn tham gia ñiu

ti$t hot ñng sinh sn ca bò).

Bung trng có th d dàng s th+y dc theo phía bên cnh sng t cung (thưng có

hình dáng ging qu hch). Nhng ngưi có kinh nghim có kh năng phát hin các c+u trúc

trên bung trng (hình 6.3). Trng phát trin trong các noãn bao (hay nang trng) nm trên

b m't ca bung trng. Lúc trng s&p rng, các bao noãn r+t mm và linh ñng, vi kích

thưc ñưng kính khong 2cm.

Khi bao noãn v- trng ñưc thi ra, ñ li mt h lõm và nhanh chóng ñưc l+p ñy

bng các mô. Sau 3-5 ngày các mô này phát trin hình thành th vàng là nơi sinh ra hóc-môn

progesteron.

1.2. Hot ñng chu kỳ tính

a. S thành thc tính dc

Dy thì (puberty)

( trâu bò cái ñưc xác ñnh là ñ tui ñng dc ln ñu có rng trng.

Vì s dy thì ñưc kim soát b(i nhng cơ ch$ nh+t ñnh v sinh lý, k c các tuy$n sinh dc

và thuỳ trưc tuy$n yên, do ñó cũng có th chu nh hư(ng b(i nhiu y$u t, c di truyn và

ngoi cnh (mùa, nhit ñ, dinh dư-ng, v. v…) tác ñng ñ$n nhng cơ quan này.

Tui và th trng lúc dy thì chu tác ñng b(i nhng y$u t di truyn. Trung bình tui

dy thì là 8-11 tháng tui ñi vi bò cái châu Âu: bò Jersey dy thì lúc 8 tháng tui vi th

trng 160kg, còn bò Holstein trung bình là 11 tháng tui n'ng khong 270kg.

Mt bò cái hu b Holstein ñưc ăn theo mc dinh dư-ng quy ñnh s! dy thì lúc 11

tháng tui. Bò cái hu b có m't bng dinh dư-ng kém thì dy thì mun hơn so vi nhng

bò ñưc nuôi dư-ng ñúng quy ñnh. N$u t khi sơ sinh mà nuôi vi mc năng lưng bng

62% so vi quy ñnh, nó s! dy thì vào lúc trên 20 tháng tui. Ngưc li, bò cái hu b

Holstein ñưc nuôi bng 146% mc quy ñnh dy thì lúc 9,2 tháng tui.

Nhit ñ môi trưng cao cũng làm cho dy thì mun. Nhng bê cái hu b ging tht

ñưc nuôi ( 10

C, ñt ñưc dy thì lúc 10,5 tháng tui, nhưng nhng bê cái tương t ñưc

nuôi ( 27

C, phi ñ$n 13 tháng tui mi dy thì. Nhng y$u t ngoi cnh khác có th làm

chm dy thì gm có sc kho) kém và chung tri v sinh kém.

S hin din ca nhng con bò cái trư(ng thành khác và ca bò ñc trong ñàn làm cho

bò tơ xu+t hin ñng dc sm hơn.

b. Chu kỳ tính và hin tưng ñng dc

Sau tui dy thì các bung trng có hot ñng chc năng và con vt có biu hin ñng

dc theo chu kỳ. Chu kỳ này bao gm các s kin ñ chu/n b cho vic giao phi, th tinh và

mang thai. N$u s mang thai không xy ra, chu kỳ li ñưc l'p ñi l'p li. Mt chu kỳ sinh dc

như vy ñưc tính t ln ñng dc này d$n ln ñng dc ti$p theo.

Thi gian ca mt chu kỳ ñng dc ( bò trung bình là 21 ngày, dao ñng trong khong

18-24 ngày. Chu kỳ ng&n hơn là “b+t bình thưng”, còn chu kỳ dài hơn (nh+t là nhng trưng

hp dài hơn 18-24 ngày) có th do không phát hin ñưc ñng dc. Nhng ñ dài chu kỳ

quãng 30-35 ngày có th là “ñng dc gi” xy ra sau khi phi ging ho'c phn ánh hin

tưng ch$t phôi sm.

Trưng ði hc Nông nghip 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò ---------------------------------------------



145



Chu kỳ ñng dc ( trâu cái bi$n ñng r+t ln và biu hin ñng dc ( trâu cái không rõ

như ( bò cái. Hin tưng ñng ( trâu chu nh hư(ng ca mùa v, ch y$u xây ra vào mùa

ñông-xuân.

Nhiu nhà nghiên cu ñã chia chu lỳ ñng dc ca bò thành 4 giai ñon (hình 6.4) gm:

tin ñng dc, ñng dc, hu ñng dc và thi kỳ yên tĩnh. Tin ñng dc và ñng dc thuc

v pha noãn bao (follicular phase), còn thi k0 hu ñng dc và yên tĩnh thuc v pha th

vàng (luteal phase) ca chu kỳ.

Hình 6.4: Các giai ñon ca chu kỳ ñng dc " bò

- Tin ñng dc (proestrus)

ðây là giai ñon din ra ngay trưc khi ñng dc. Trong giai ñon này trên bung trng

mt noãn bao ln b&t ln nhanh (sau khi th vàng ca chu kỳ trưc b thoái hoá). Vách âm

ño dày lên, ñưng sinh dc tăng sinh, xung huy$t. Các tuy$n sinh dc ph tăng ti$t dch nhn

trong sut, khó ñt. Âm môn hơi bóng mng. C t cung hé m(. Con vt b% ăn, hay kêu rng

và ñái r&t. Có nhiu bò ñc theo trên bãi chăn, nhưng con vt vn chưa chu ñc.

- ðng dc (oestrus)

ðây là mt thi kỳ ng&n biu hin hin tưng "chu ñ$c" ca bò cái. Thi gian chu ñc

dao ñng trong khong 6-30 gi, bò tơ trung bình 12 gi, bò cái sinh sn 18 gi. Thi gian

chu ñc cũng có bi$n ñng gia các cá th. Bò cái trong ñiu kin khí hu nóng có thi gian

chu ñc ng&n hơn (10-12 gi) so vi bò cái x lnh (trung bình 18 gi). Trong thi gian chu

ñc niêm dch chy ra nhiu, càng v cui càng tr&ng ñc như h n$p, ñ keo dính tăng. Âm

môn màu hng ñ%, càng v cui càng th/m. C t cung m( rng, hng ñ%. Con vt chu ñc

cao ñ.

Chú ý: Bò cái trong các giai ñon khác ca chu kỳ ñng dc s! nhy lên nhng bò cái

chu ñc nhưng không cho con khác nhy lên nó. Do ñó, ñng yên cho con khác nhy lên là

biu hin tp tính ñ'c thù mnh m! nh+t ca chu ñc ( bò cái.

- Hu ñng dc (metoestrus)

Giai ñon này ñưc tính t lúc con vt thôi chu ñc ñ$n khi cơ quan sinh dc tr( li

trng thái bình thưng (khong 5 ngày). Con cái th ơ vi con ñc và không cho giao phi.

Rôngtrøng



HËu®éngdôc



§éngdôc



TiÒn®éngdôc



YªntÜnh



Trưng ði hc Nông nghip 1 - Giáo trình Chăn nuôi Trâu Bò ---------------------------------------------



146



Niêm dch tr( thành bã ñu. Sau khi thôi chu ñ$c 10-12 gi thì rng tr ng. Khong 70% s

ln rng trng vào ban ñêm. Có khong 50% bò cái và 90% bò tơ b chy máu trong giai ñon

này. Có mt ít máu dính ( ñuôi quãng 35-45 gi sau khi k$t thúc chu ñc. Hin tưng chy

máu không phi là vt ch1 th cho s có cha ho'c không th thai.

- Giai ñon yên tĩnh (dioestrus)

ðây là giai ñon yên tĩnh gia các chu kỳ ñng dc ñưc ñ'c trưng b(i s tn ti ca

th! vàng (corpus luteum). N$u không có cha thì th vàng s! thành thc khong 8 ngày sau

khi rng trng và ti$p tc hot ñng (ti$t progesteron) trong vòng 8-9 ngày na và sau ñó

thoái hoá. Lúc ñó mt giai ñon tin ñng dc ca mt chu kỳ mi li b&t ñu.

N$u trng ñưc th tinh thì giai ñon này ñưc thay th$ bng thi kỳ mang thai (th

vàng tn ti và ti$t progesteron), ñ) và mt thi kỳ không có hot ñng chu kỳ tính sau khi ñ).

c. ðiu hoà chu kỳ ñng dc

- Liên h thn kinh-ni tit gi&a vùng dưi ñi-tuyn yên-bung

tr ng

Hot ñng sinh dc ca bò cái ñưc ñiu hoà s phi hp thn kinh-ni ti$t trong trc

dưi ñi-tuy$n yên-bung trng (hình 6.5). Thông tin ni ti$t ñưc b&t ñu bng vic ti$t

GnRH (Gonadtrophin Releasing Hormone) t vùng dưi ñi (Hypothalamus). GnRH tác ñng

làm chuyn ñi thông tin thn kinh trong não thành tín hiu ni ti$t ñ kích thích thuỳ trưc

tuy$n yên ti$t hai loi hóc-môn gonadotropin là FSH (Follicle Stimulating Hormone) và LH

(Luteinizing Hormone). FSH và LH ñưc ti$t vào h tun hoàn chung và ñưc ñưa ñ$n bung

trng, kích thích bung trng phân ti$t estrogen, progesteron và inhibin. Các hóc-môn bung

trng này cũng có nh hư(ng lên vic ti$t GnRH, FSH và LH thông qua cơ ch$ tác ñng

ngưc. Progesteron ch y$u tác ñng lên vùng dưi ñi ñ c ch$ ti$t GnRH, trong khi ñó

estrogen tác ñng lên thuỳ trưc tuy$n yên ñ ñiu ti$t FSH và LH. Inhibin ch1 kim soát (c

ch$) vic ti$t FSH.

no

nono

no







Thay®æihnhvi





TBh¹t



TBtheca



Giáo trình Chăn nuôi trâu bò (ĐH Nông nghiệp I HN) - Chương 6

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi