72
CHƯƠNG 3: NGƯỜI GIÁO VIÊN CHỦ NHIỆM LỚP VÀ CÔNG
TÁC CHỦ NHIỆM LỚP TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC
Mục tiêu của chương 3
Sau khi học xong chương này, sinh viên có thể:
- Khái quát được những vấn đề lí luận cơ bản về người giáo viên chủ nhiệm lớp,
công tác chủ nhiệm lớp và yêu cầu đối với người giáo viên chủ nhiệm lớp ở nhà
trường phổ thông trung học trong giai đoạn hiện nay.
- Hình thành, phát triển những kỹ năng cơ bản của người giáo viên chủ nhiệm: kỹ
năng định hướng, tổ chức các hoạt động giáo dục trong công tác chủ nhiệm lớp, kỹ năng
tổ chức tiết sinh hoạt lớp, kỹ năng xây dựng kế hoạch chủ nhiệm lớp, kỹ năng tư vấn cho
học sinh, kỹ năng làm việc với các lực lượng giáo dục và các kỹ năng mềm: kỹ năng giao
tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng quản lí thời gian,…
- Xác định được vị trí, vai trò, trách nhiệm của người giáo viên chủ nhiệm bản
thân trong công tác giáo dục học sinh; hình thành tình cảm tích cực về người giáo viên
chủ nhiệm lớp và công tác chủ nhiệm lớp, có thái độ nghiêm túc, khoa học và hứng thú
với việc tổ chức các hoạt động cho học sinh; có trách nhiệm, hợp tác trong quá trình
học tập bộ môn; tích cực, chủ động, sáng tạo vận dụng tri thức, kỹ năng đã học vào
việc rèn luyện tay nghề người giáo viên chủ nhiệm lớp.
3.1. Vị trí, vai trò của người giáo viên chủ nhiệm lớp
Giáo viên chủ nhiệm lớp là một giáo viên trong số các giáo viên dạy văn hóa ở
một lớp, có nhiều kinh nghiệm giáo dục học sinh, nhiệt tình, có trách nhiệm cao, là
người thật sự hiểu, thông cảm, yêu thương học sinh và được hiệu trưởng giao trách
nhiệm làm công tác chủ nhiệm lớp.
Do yêu cầu của công tác quản lý nhà trường, đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lứa
tuổi trung học cơ sở, trung học phổ thông cùng vai trò chủ đạo của giáo dục nhà trường
đối với các lực lượng giáo dục khác cho nên người giáo viên chủ nhiệm lớp có vị trí vô
cùng quan trọng đối với sự phát triển học sinh của lớp chủ nhiệm và của nhà trường.
3.1.1. Nhiệm vụ của người giáo viên chủ nhiệm lớp
Theo Thông tư 28/2009/TT-BGDĐT quy định chế độ làm việc đối với giáo viên
phổ thông nêu rõ ở Điều 4.
73
Điều 4. Nhiệm vụ của giáo viên làm chủ nhiệm lớp
Ngoài các nhiệm vụ đối với giáo viên quy định tại Điều 3 của Quy định nhiệm vụ
của giáo viên, giáo viên làm chủ nhiệm lớp còn có những nhiệm vụ sau:
1) Tìm hiểu và nắm vững học sinh trong lớp về mọi mặt để có biện pháp tổ chức
giáo dục sát với đối tượng nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của từng học sinh và của cả lớp;
2) Phối hợp chặt chẽ với gia đình học sinh, chủ động phối hợp với các giáo viên
bộ môn, Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí
Minh, các đoàn thể và các tổ chức xã hội khác có liên quan trong hoạt động giảng dạy
và giáo dục học sinh của lớp mình chủ nhiệm;
3) Nhận xét, đánh giá xếp loại học sinh cuối kỳ và cuối năm học, đề nghị khen
thưởng và kỷ luật học sinh, đề nghị danh sách học sinh được lên lớp, danh sách học
sinh phải kiểm tra lại, phải rèn luyện thêm về hạnh kiểm trong kỳ nghỉ hè, phải ở lại
lớp, hoàn chỉnh việc ghi vào sổ điểm và học bạ học sinh;
4) Tham gia hướng dẫn hoạt động tập thể, hoạt động giáo dục và rèn luyện học
sinh do nhà trường tổ chức;
5) Báo cáo thường kì hoặc đột xuất về tình hình của lớp với Hiệu trưởng.
3.1.2. Vai trò của người giáo viên chủ nhiệm lớp
Với vị trí đó, người giáo viên chủ nhiệm lớp cần thực hiện các vai trò cơ bản sau:
- Giáo viên chủ nhiệm là người điều phối, hướng dẫn mọi hoạt động của lớp;
- Giáo viên chủ nhiệm là đại diện của lớp trong các mối quan hệ: Gia đình, nhà
trường, xã hội và các tổ chức đoàn thể;
- Giáo viên chủ nhiệm là người truyền thụ kiến thức và giúp học sinh rèn luyện để
hình thành và phát triển nhân cách.
3.1.2.1. Giáo viên chủ nhiệm lớp là người thay mặt hiệu trưởng quản lí toàn diện học
sinh một lớp
Trong một trường học có rất nhiều học sinh được phân thành nhiều lớp. Hiệu trưởng
không thể quản lí quá trình phát triển nhân cách của từng học sinh trong nhà trường. Vì
vậy, cần có giáo viên chủ nhiệm lớp giúp hiệu trưởng quản lí học sinh cụ thể hơn.
Công tác quản lí học sinh thể hiện ở các công việc cơ bản như sau:
- Nắm được các chỉ số như tên, tuổi, số lượng, đặc điểm và hoàn cảnh sống, tâm
sinh lí học sinh, trình độ, sở thích, năng lực hoạt động, những thay đổi, điều kiện, hoàn
74
cảnh gia đình, quan hệ xã hội, bạn bè,… Mặt khác còn phải dự báo trước xu hướng
phát triển nhân cách học sinh và tập thể học sinh để có thể lập kế hoạch cho việc tổ
chức giáo dục phù hợp với điều kiện, khả năng của mỗi học sinh và tập thể lớp. Đây là
một công việc của người quản lí và cũng là một điều kiện cần thiết để làm tốt công tác
chủ nhiệm lớp.
- Lập kế hoạch chủ nhiệm lớp là rất cần thiết trong công tác quản lí của giáo viên
chủ nhiệm. Để có thể lập được kế hoạch giáo dục có tính khoa học và hợp lí cần phải
có thời gian chuẩn bị và tìm hiểu cụ thể về đối tượng giáo dục, về mục tiêu, chương
trình, nội dung giáo dục của cấp học, trường học, lớp học, về sự phát triển của học sinh
và tập thể lớp.
- Tổ chức cho học sinh và tập thể lớp thực hiện kế hoạch đã đề ra. Trong công việc
này cần có sự phân công, phân nhiệm vụ cho cán bộ lớp, củng cố cơ cấu tổ chức lớp học.
- Chỉ đạo cho học sinh và cán bộ lớp thực hiện kế hoạch của lớp. Chỉ đạo thể
hiện sự lãnh đạo, hướng đẫn, điều khiển, điều chỉnh và động viên kịp thời của giáo
viên chủ nhiệm. Trong công tác chủ nhiệm lớp không nên chỉ ra lệnh, yêu cầu cao
mà nên kết hợp với thuyết phục, tôn trọng người học, phát huy tính tích cực, độc
lập, tự giác, sáng tạo của cán bộ lớp và học sinh, phát huy được tính dân chủ và khả
năng tự quản của lớp học.
- Công việc quản lí còn thể hiện ở việc kiểm tra, đánh giá và tổng kết việc thực
hiện kế hoạch, đánh giá sự phát triển nhân cách học sinh. Công việc kiểm tra không
chỉ giúp cho giáo viên chủ nhiệm hiểu rõ học sinh để đánh giá chính xác mà còn để chỉ
đạo sự học tập và rèn luyện của học sinh tốt hơn. Giáo viên chủ nhiệm lớp cùng với
giáo viên bộ môn giúp hiệu trưởng xếp loại học lực và hạnh kiểm cho học sinh. Việc
xếp loại hạnh kiểm và học lực cho học sinh cần căn cứ vào các tiêu chuẩn quy định
của Bộ và Sở Giáo dục - Đào tạo. Cần đánh giá khách quan, toàn diện, hệ thống và
công khai để động viên học sinh và điều chỉnh quá trình giáo dục hiệu quả hơn.
3.1.2.2. Giáo viên chủ nhiệm là cầu nối giữa hiệu trưởng, giáo viên bộ môn, các tổ
chức trong trường với học sinh và tập thể học sinh
Giáo viên chủ nhiệm có chức năng truyền đạt và đề đạt những vấn đề cần thiết
trong công tác giáo dục học sinh.
Với tư cách là nhà sư phạm (đại diện cho các lực lượng giáo dục của nhà trường)
giáo viên chủ nhiệm có trách nhiệm truyền đạt tới học sinh lớp chủ nhiệm tất cả những
75
yêu cầu, nội quy, quy chế, kế hoạch, chủ trương chính sách của nhà trường, của ngành
đến với tập thể lớp và từng học sinh. Sự truyền đạt đó không chỉ là ra lệnh mà bằng sư
thuyết phục, giải thích của giáo viên chủ nhiệm để học sinh thực hiện một cách tự giác,
tự nguyện bằng mục tiêu, nhiêm vụ giáo dục.
Với kinh nghiệm và uy tín của mình, giáo viên chủ nhiệm có khả năng biến những
chủ trương, kế hoạch của nhà trường thành chương trình hành động của tập thể lớp và
tập thể học sinh. Mặt khác giáo viên chủ nhiệm là người tập hợp ý kiến và hiểu rõ
nguyện vọng của học sinh để phản ánh với hiệu trưởng, với giáo viên bộ môn và các tổ
chức giáo dục trong nhà trường. Giáo viên chủ nhiệm là người thường xuyên tiếp nhận
thông tin từ học sinh. Khi tiếp nhận thông tin, giáo viên chủ nhiệm phải xử lí kịp thời
với tư cách là nhà sư phạm. Điều đó có tác dụng giáo dục rất lớn, bởi vì có những suy
nghĩ, những thông tin của học sinh chỉ có thể tâm sự với giáo viên chủ nhiệm. Giáo viên
chủ nhiệm là người giải tỏa được nỗi băn khoăn, vướng mắc của học sinh trong lớp.
Giáo viên chủ nhiệm có trách nhiệm bênh vực, bảo vệ mọi quyền lợi của học sinh,
góp phần thực hiện các điều khoản của Liên hiệp quốc về nhân quyền của trẻ em: Luật
bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em của Nhà nước ta.
3.1.2.3. Giáo viên chủ nhiệm là người cố vấn cho các hoạt động tự quản của tập
thể học sinh
Học sinh phổ thông trung học là những em ở lứa tuổi thiếu niên (12 đến 18 tuổi).
Là lứa tuổi đang tự khẳng định mình, giàu ước mơ, bước đầu đã có một số kinh
nghiệm sống, có khả năng tự quản, tự tổ chức hoạt động tập thể. Tuy nhiên vẫn là lứa
tuổi mong muốn lớn hơn khả năng, muốn tự khẳng định mình nhưng chưa đủ “độ
chín” về kinh nghiệm sống. Khi có thành công dễ “bốc”, “tự tin” quá mức, nhưng khi
gặp thất bại thì dễ bị dao động, chán nản, mất lòng tin. Do đó, học sinh rất cần có sự
hướng dẫn, điều chỉnh, giúp đỡ và động viên của giáo viên chủ nhiệm.
Quan hệ giữa giáo viên chủ nhiệm với các tổ chức Đoàn, Đội của học sinh không
phải là quan hệ giữa người quản lí và đối tượng quản lí mà là quan hệ phối hợp. Với
kinh nghiệm sống phong phú và khả năng giáo dục của mình, giáo viên chủ nhiệm là
cố vấn đáng tin cậy cho tổ chức Đoàn, Đội trong nhà trường.
Chức năng cố vấn đối với tập thể học sinh đầu cấp khác với tập thể cuối cấp, tùy
theo mức độ độc lập tự quản của học sinh mà giáo viên chủ nhiệm góp ý, chỉ bảo ở
chừng mực nhất định. Quan trọng nhất là giúp đỡ và tạo điều kiện cho học sinh phát
huy hết khả năng độc lập, tích cực của họ.
76
Vai trò cố vấn của người giáo viên chủ nhiệm còn là sự định hướng, điều khiển,
điều chỉnh tình cảm, thái độ, hành vi, hoạt động của từng cá nhân, hành vi và dư luận
của tập thể lớp.
Chức năng cố vấn của giáo viên chủ nhiệm cần được quán triệt trong toàn bộ nội
dung giáo dục, kế hoạch hoạt động của cá nhân và tập thể lớp, từ việc học tập, rèn
luyện đạo đức, văn hóa, sinh hoạt tập thể, vui chơi giải trí, giao tiếp… diễn ra trong
lớp, trong trường và ngoài trường.
Giáo viên chủ nhiệm cần xác định tầm quan trọng của các chức năng cố vấn trong
mọi hoạt động, trong các mối quan hệ ứng xử của học sinh, trong việc định hướng
nghề nghiệp cho học sinh, nhất là học sinh cuối cấp.
3.1.2.4. Giáo viên chủ nhiệm là người đại diện cho nhà trường trong công tác phối
hợp với cha mẹ học sinh và các lực lượng xã hội nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục
Hiệu quả của việc tổ chức, giáo dục học sinh lớp chủ nhiệm phụ thuộc rất nhiều
vào khả năng liên kết, phối hợp với các lực lượng xã hội, phát huy mọi khả năng của
các lực lượng đó vào công tác giáo dục học sinh.
Giáo viên chủ nhiệm cần căn cứ vào đặc điểm, điều kiện của lớp, của nhà trường,
của cộng đồng và gia đình… để tổ chức phối hợp với các lực lượng giáo dục. Sự thống
nhất giữa yêu cầu và các tác động giáo dục là nhằm tạo ra sức mạnh tổng hợp và môi
trường giáo dục thuận lợi, tích cực.
Sự phối hợp của nhà trường và gia đình và các lực lượng xã hội trong công tác
giáo dục học sinh là một nguyên tắc của quá trình giáo dục nhằm nâng cao hiệu quả và
chất lượng giáo dục học sinh. Nguyên tắc này cần được thể hiên trong việc tổ chức các
hoạt động giáo dục của nhà trường.
Vấn đề cơ bản trong công tác phối hợp giáo dục là không chỉ dừng ở nhận thức mà
quan trọng là xây dựng được chương trình, kế hoạch hoạt động thống nhất, giáo viên chủ
nhiệm cần khai thác triệt để và hợp lí mọi tiềm năng của các lực lượng xã hội vào việc
thực hiện nội dung giáo dục, tổ chức hoạt động giáo dục cho học sinh lớp chủ nhiệm.
3.2. Nội dung công tác chủ nhiệm lớp
3.2.1. Nghiên cứu, tìm hiểu học sinh lớp chủ nhiệm
3.2.1.1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu, tìm hiểu học sinh lớp chủ nhiệm
Việc nghiên cứu, tìm hiểu đặc điểm học sinh lớp chủ nhiệm giúp giáo viên chủ
nhiệm lớp có cơ sở quan trọng để xác định những biện pháp tác động cụ thể, phù hợp