ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
Trần Xuân Bách – Hoàng Thế Hải (chủ biên)
Bùi Văn Vân - Vũ Minh Chiến - Lê Thị Hiền
Lê Thị Duyên - Lê Thị Phương Dung
GIÁO TRÌNH
GIÁO DỤC HỌC
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1.NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA GIÁO DỤC HỌC......................................................1
1.1. Giáo dục học là một khoa học về giáo dục con người.....................................................................1
1.1.1. Giáo dục là một hiện tượng xã hội................................................................................................1
1.1.2. Các tính chất của giáo dục............................................................................................................2
1.1.2. Giáo dục học là một khoa học về giáo dục con người..................................................................4
1.1.3. Nh�ng đ�nh hư�ng của Unesco về giáo dục trong xã hô
i hiê
n đ�i.............................................14
1.1.4. Quan hệ gi�a giáo dục học và các khoa học khác......................................................................15
1.2. Giáo dục v�i sự phát triển cá nhân và xã hội.................................................................................16
1.3. Triết lý, mục tiêu, nguyên lý và con đường giáo dục.....................................................................28
1.3.1. Triết lý giáo dục..........................................................................................................................28
1.3.3. Nguyên lý giáo dục.....................................................................................................................39
1.3.4. Con đường giáo dục....................................................................................................................40
1.4. Ho�t động sư ph�m của người giáo viên trong nhà trường trung học...........................................44
1.4.1. Nhà trường trung học trong hệ thống giáo dục quốc dân...........................................................45
1.4.2. V� trí, chức năng của người giáo viên.........................................................................................45
1.4.3. Đặc điểm lao động sư ph�m của người giáo viên.......................................................................47
1.4.4. Nh�ng yêu cầu đối v�i nhân cách của người giáo viên..............................................................49
1.4.5. Người giáo viên và việc không ngừng hoàn thiện nhân cách.....................................................51
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TRUNG HỌC........53
2.1. Khái quát về quá trình d�y học......................................................................................................53
2.1.1. D�y học là gì?.............................................................................................................................53
2.1.2. Mối quan hệ biện chứng gi�a ho�t động d�y của thầy và ho�t động học của trò.......................53
2.1.3. Các thành tố của quá trình d�y học.............................................................................................54
2.1.4. Ý nghĩa của quá trình d�y học....................................................................................................55
2.1.5. Nhiệm vụ d�y học.......................................................................................................................56
2.1.6. Bản chất của quá trình d�y học...................................................................................................56
2.1.7. Động lực và logic của quá trình d�y học....................................................................................57
2.2. Nguyên tắc d�y học........................................................................................................................60
2.2.1. Khái niệm nguyên tắc d�y học....................................................................................................60
2.3. Nội dung d�y học...........................................................................................................................65
2.3.3. Nội dung d�y học ở trường trung học.........................................................................................66
2.3.4. Nh�ng công việc cụ thể của giáo viên khi lựa chọn nội dung cho một bài học.........................70
2.4. Phương pháp d�y học.....................................................................................................................71
2.5. Hình thức tổ chức d�y học.................................................................................................................97
2.5.1. Khái niệm hình thức tổ chức d�y học.........................................................................................97
2.5.2. Các hình thức tổ chức d�y học....................................................................................................97
2.6. Đánh giá kết quả giáo dục ở trung học........................................................................................105
2.6.1. Khái niệm kiểm tra, đánh giá trong giáo dục............................................................................106
2.6.2. Ý nghĩa của kiểm tra, đánh giá.................................................................................................106
2.6.3. Mục tiêu đánh giá.......................................................................................................................107
2.6.4. Căn cứ đánh giá..........................................................................................................................107
2.6.5. Hình thức và phương pháp đánh giá.........................................................................................107
2.6.5.1. Hình thức đánh giá.................................................................................................................107
2.6.5.2. Phương pháp kiểm tra, đánh giá............................................................................................107
2.6.6. Yêu cầu đối v�i đánh giá kết quả giáo dục của học sinh..........................................................110
CHƯƠNG 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC TRUNG HỌC.......115
3.1. Khái quát chung về quá trình giáo dục........................................................................................115
3.1.1. Khái niệm, cấu trúc của quá trình giáo dục...............................................................................115
3.1.2. Bản chất và đặc điểm của quá trình giáo học............................................................................116
3.1.3. Động lực và lôgic của quá trình giáo dục.................................................................................117
3.1.4. Tự giáo dục và giáo dục l�i.......................................................................................................119
3.2. Nguyên tắc giáo dục.....................................................................................................................120
3.2.1. Khái niệm nguyên tắc giáo dục.................................................................................................120
3.2.2. Hệ thống các nguyên tắc giáo dục............................................................................................120
3.3. Nội dung giáo dục........................................................................................................................125
3.4. Phương pháp giáo dục..................................................................................................................128
3.5. Công tác chủ nhiệm trong nhà trường trung học.........................................................................139
3.5.1. Chức năng và nhiệm vụ của người giáo viên chủ nhiệm l�p ở trường trung học.....................140
3.5.2. Nội dung và phương pháp công tác chủ nhiệm l�p..................................................................143
3.5.3. Yêu cầu đối v�i người giáo viên chủ nhiệm.............................................................................158
3.6. Ho�t động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông...................................................158
3.6.1. Khái quát về ho�t động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông...........................158
3.6.2. Nội dung giáo dục.....................................................................................................................167
3.6.3. Phương thức tổ chức, lo�i hình ho�t động và đánh giá kết quả giáo dục.................................189
LỜI NÓI ĐẦU
Giáo dục học là một khoa học nghiên cứu về quá trình giáo dục con người. Cụ thể là
nghiên cứu bản chất và các quan hệ có tính quy luật của quá trình hình thành và phát triển
nhân cách con người, trên cơ sở đó thiết kế mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ
chức quá trình giáo dục nhằm đạt tới những kết quả tối ưu trong các điều kiện lịch sử xã hội
nhất định.
Ở các trường Sư phạm – nơi đào tạo giáo viên tương lai, môn Giáo dục học giúp cho
sinh viên sau khi tốt nghiệp có được hệ thống kiến thức, kỹ năng và thái độ đúng đắn để tiến
hành hoạt động dạy học và giáo dục, đảm bảo cho quá trình hình thành và phát triển nhân
cách cho học sinh đạt được hiệu quả cao nhất.
Trong thời gian qua, các nhà Giáo dục học Việt Nam đã nghiên cứu và xuất bản nhiều
giáo trình Giáo dục học có giá trị, góp phần quan trọng vào sự nghiệp đào tạo giáo viên.
Giáo trình này được biên soạn có sự kế thừa và phát huy những thành tựu của các công trình
nghiên cứu trước. Đồng thời, cập nhật những biến đổi của thực tiễn xã hội, cập nhật những
xu thế phát triển giáo dục của thế giới, đặc biệt là cập nhật một số vấn đề mới của Giáo dục
học liên quan đến Chương trình giáo dục phổ thông mới… nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu
đào tạo giáo viên nói riêng, yêu cầu giáo dục và đào tạo của nước ta nói chung trong giai
đoạn hiện nay.
Giáo trình nhằm phục vụ chủ yếu cho quá trình giảng dạy và học tập của giảng viên
và sinh viên các trường đại học Sư phạm; đồng thời cũng được dùng làm tài liệu tham khảo
cho học viên cao học Giáo dục học, Quản lý giáo dục…
Cấu trúc của giáo dục bao gồm 3 chương: Chương 1: Những vấn đề chung của giáo
dục hoc. Chương 2: Một số vấn đề cơ bản của Lý luận dạy học. Chương 3: Một số vấn đề cơ
bản của Lý luận giáo dục. Trong quá trình biên soạn giáo trình này, chúng tôi đã có sự trao
đổi với các đồng nghiệp, các chuyên gia về lĩnh vực Giáo dục hoc. Song không tránh khỏi
những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý của bạn đọc. Chúng tôi xin chân thành cảm
ơn.
CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA GIÁO DỤC HỌC
1.1. Giáo dục học là một khoa học về giáo dục con người
1.1.1. Giáo dục là một hiện tượng xã hội
1.1.1.1. Sự nảy sinh và phát triển của giáo dục
Trong quá trình sống, con người đã không ngừng đấu tranh trong xã hội, đấu tranh v�i
thiên nhiên, không ngừng lao động để t�o ra của cải vật chất và tinh thần. Trong quá trình đó
con người đã tích lũy được nh�ng kinh nghiệm đấu tranh xã hội, kinh nghiệm đấu tranh v�i tự
nhiên, kinh nghiệm lao động sản xuất. Để xã hội loài người có thể tồn t�i và phát triển, người
ta phải truyền thụ cho nhau nh�ng kinh nghiệm đó. Hiện tượng truyền thụ - lĩnh hội kinh
nghiệm xã hội chính là hiện tượng giáo dục.
Giáo dục là hoạt động truy�n thụ và l�nh hội kinh nghi�m l�ch s� – xa
hội t� thh� trưc cho th h� su nhm chun b� cho th h� su thm gi
lo động sản xuất và đời sng xa hội.
Giáo dục v�i tư cách là một hiện tượng xã hội có đặc trưng cơ bản là:
Một là, thế hệ đi trư�c truyền thụ cho thế hệ đi sau nh�ng kinh nghiệm về lao động sản
xuất và sinh ho�t cộng đồng…
Hai là, thế hệ đi sau lĩnh hội và phát triển nh�ng kinh nghiệm đó để tham gia đời sống
xã hội, tham gia lao động sản xuất và các ho�t động xã hội khác.
Như vậy, giáo dục ra đời do nhu cầu của xã hội. Nhu cầu đó là chuẩn b� cho thế hệ trẻ
tham gia vào các ho�t động khác nhau của đời sống xã hội.
Giáo dục có từ thời kỳ manh nha của xã hội loài người. Lúc đầu giáo dục mang tính tự
phát trong quá trình ho�t động thực tiễn. Về sau để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội,
giáo dục mang tính tự giác, được thực hiện theo phương thức nhà trường (có mục đích, có nội
dung ngày càng phong phú, có phương pháp và các hình thức tổ chức đa d�ng phong phú, do
các nhà chuyên môn đảm nhận...).
1.1.1.2. Ý nghĩa của giáo dục
Giáo dục vừa có ý nghĩa đối v�i cá nhân, vừa có ý nghĩa xã hội to l�n.
Đối v�i cá nhân: Giáo dục giúp hình thành và phát triển nhân cách cá nhân đáp ứng yêu
cầu của xã hội. Giáo dục là phương thức để tái sản xuất sức lao động xã hội, tái sản xuất
1