HỆ THỐNG BỔ THỂ
(Kỳ 7)
Thụ thể type 3 và 4 dành cho bổ thể (CR3 và CR4)
Các thụ thể type 3 và 4 dành cho bổ thể gắn chủ yếu vào sản phẩm phân rã
của C3b là C3bi. CR3 và CR4 có ở trên các tế bào mono, đại thực bào, bạch cầu
trung tính, tế bào NK và một số tiểu quần thể tế bào T. Các thụ thể này là các dị
dimer chứa 2 glycoprotein (1 chuỗi ( và một chuỗi () liên kết không đồng hoá trị
với nhau. CR3 còn gọi là MAC-1, CR4 còn được gọi là p150,95. Cả hai đều thuộc
họ thụ thể dành cho intergrin cùng với LFA-1p; các thụ thể này thường gắn vào
các phân tử kết dính tế bào. Mỗi một thụ thể dành cho intergrin có một chuỗi (
riêng nhưng có chuỗi ( chung. Chuỗi ( của CR3 và CR4 có thể gắn vào C3bi. Một
số bằng chứng còn cho thấy rằng CR3 còn có thể gắn được vào các phân tử kết
dính liên tế bào (ICAMs) và có thể thúc đẩy quá trình thoát mạch của bạch cầu
trung tính từ mao mạch vào khe kẽ mô trong quá trình viêm. Sự gắn của các hạt đã
phủ bổ thể vào CR3 châm ngòi cho quá trình thực bào bởi các tế bào làm nhiệm vụ
thực bào.
Các thụ thể dành cho C3a, C4a và C5a
C3a, C4a, C5a là các mảnh bổ thể có trọng lượng phân tử thấp có khả năng
khuếch tán ra khỏi vị trí hoạt hoá bổ thể. Các thụ thể dành cho các mảnh này có ở
trên các tế bào bạch cầu ái kiềm, tế bào mast và các bạch cầu hạt . Sự gắn của C3a,
C4a và C5a vào các thụ thể dành cho chúng trên các tế bào mast hoặc các bạch cầu
ái kiềm làm cho các tế bào này thoát hạt giải phóng ra các chất trung gian hoá học
có hoạt động dược lý.
Vai trò sinh học của bổ thể
Bổ thể có vai trò như một thành phần trung gian quan trọng của đáp ứng thể
dịch bằng cách khuếch đại đáp ứng lên và chuyển nó thành các cơ chế đề kháng
hữu hiệu để phá huỷ các vi sinh vật và các virus xâm nhập vào cơ thể.
Tan tế bào
Phức hợp tấn công màng được hình thành trong quá trình hoạt hoá bổ thể
có khả năng làm tan nhiều loài vi sinh vật, các virus, hồng cầu và các tế bào có
nhân. Vì quá trình hoạt hoá bổ thể theo con đường không cổ điển thường xuất hiện
mà không cần phải có sự tương tác của kháng nguyên và kháng thể ban đầu, do
vậy con đường này có vai trò như một hệ thống tự nhiên quan trọng trong đề
kháng không đặc hiệu chống lại nhiễm các vi sinh vật. Yêu cầu cần phải có tương
tác ban đầu của kháng nguyên với kháng thể để hoạt hoá bổ thể theo con đường cổ
điển bổ xung vào hệ thống đề kháng tự nhiên không đặc hiệu của con đường
không cổ điển một cơ chế đề kháng đặc hiệu hơn.
Không ít thì nhiều cuốn sách này cũng đã đề cập đến vai trò của đáp ứng
miễn dịch qua trung gian tế bào trong đề kháng của túc chủ chống lại nhiễm virus.
Tuy nhiên kháng thể và bổ thể lại đóng vai trò trong đề kháng chống virus và
thường là cực kỳ quan trọng trong việc kiềm chế sự lan rộng của virus trong thời
kỳ nhiễm cấp tính và ngăn ngừa tái nhiễm. Hầu hết - hy vọng là tất cả - các virus
có vỏ đều nhậy cảm với hiện tượng tan tế bào nhờ bổ thể. Vỏ của virus hầu hết có
nguồn gốc từ màng nguyên sinh chất của tế bào túc chủ bị nhiễm virus và vì thế nó
dễ bị hình thành các lỗ do phức hợp tấn công màng. Các virus gây bệnh bị tiêu huỷ
bằng cách tan tế bào do bổ thể gồm có các virus herpes, các virus myxo
(myxovirusses), paramyxo (paramyxoviruses) và các virus retro (retroviruses).
Hệ thống bổ thường rất hiệu quả trong việc làm tan các vi khuẩn gram âm.
Ngược lại, các vi khuẩn grâm dương thường kháng lại hiện tượng này vì chúng có
một lớp peptidoglycan ở thành của chúng, lớp này có tác dụng ngăn cản không
cho phức hợp tấn công màng cài vào màng trong của vi khuẩn. Một vài vi khuẩn
gram âm cũng có thể kháng lại hiện tượng tan tế bào bởi bổ thể, các trường hợp
này thường có liên quan đến độc lực của vi sinh vật. Trường hợp Escherichia coli
và Salmonella kháng lại bổ thể thường liên quan với phân type vi khuẩn trơn, các
type này có đặc điểm là có các chuỗi bên dài có bản chất là các polysaccharide
trong thành phần lipopoly-saccharitde (LPS) thành tế bào vi khuẩn. Người ta cho
rằng các chủng kháng lại bổ thể có lượng PLS thành tế bào tăng do vậy đã ngăn
ngừa được sự cắm của phức hợp tấn công màng vào màng vi khuẩn và vì thế mà
phức hợp này bị giải phóng ra khỏi màng chứ không tạo thành các lỗ. Các chủng
Neisseria gonorrhoeae kháng lại hiện tượng giết chết thông qua bổ thể có liên quan
đến các trường hợp nhiễm gnococcus rải rác ở người. Có một số bằng chứng cho
thấy các protein màng của các chủng Neisseria tương tác không đồng hoá trị với
phức hợp tấn công màng và cản trở sự cài cắm của nó vào màng ngoài của tế bào.
Các ví dụ về vi khuẩn gram âm kháng lại hiện tượng tan tế bào do bổ thể này chỉ
là ngoại lệ còn hầu hết các vi khuẩn gram âm đều nhậy cảm với hiện tượng này.
Các tế bào có nhân có xu hướng kháng lại hiện tượng tan tế bào do bổ thể
hơn là các tế bào hồng cầu. Ðể làm tan được các tế bào có nhân thì cần phải tạo ra
được nhiều phức hợp tấn công màng, trong khi đó thì chỉ cần một phức hợp tấn
công màng là có thể làm tan được tế bào hồng cầu.
Rất nhiều tế bào có nhân, trong đó có hầu hết các tế bào ung thư, có khả
năng nhận chìm các phức hợp tấn công màng vào trong tế bào. Nếu phức hợp tấn
công màng bị loại đi đủ sớm thì tế bào có thể sửa chữa lại bất cứ tổn thương màng
nào và tái lập lại trạng thái ổn định về áp xuất thẩm thấu của nó.
Ðó là lý do tại sao việc sử dụng kháng thể đơn clôn đặc hiệu với kháng
nguyên của tế bào ung thư để tạo ra hiện tượng tan tế bào nhờ bổ thể thường
không có kết quả; thực ra thì các kháng thể đơn clôn này phải được gắn các độc tố
hoặc các chất đồng vị phóng xạ là các tác nhân có khả năng giết chết tế bào ung
thư.