Hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại: Luận án Tiến sĩ về Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)

VI N H N L M KHOA HỌC XÃ HỘI VI T NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ANH VŨ

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH

TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

QUA BA TÁC PHẨM TIÊU BIỂU

DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH (NGUYỄN MINH CHÂU),

ĐẤT TRẮNG (NGUYỄN TRỌNG OÁNH),

NỖI BUỒN CHIẾN TRANH (BẢO NINH)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2016

VI N H N L M KHOA HỌC XÃ HỘI VI T NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN ANH VŨ

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH

TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

QUA BA TÁC PHẨM TIÊU BIỂU

DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH (NGUYỄN MINH CHÂU),

ĐẤT TRẮNG (NGUYỄN TRỌNG OÁNH),

NỖI BUỒN CHIẾN TRANH (BẢO NINH)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 62.22.01.20

Người hướng dẫn: PGS. TS. Phan Trọng Thƣởng

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu,

những kết luận, nhận định trong luận án là trung thực và chưa được công bố

trong bất kỳ công trình một công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 06 tháng 6 năm 2016

Tác giả luận án

Nguyễn Anh Vũ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1

1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................................................. 1

2. Đối tượng nghiên cứu ..................................................................................................................... 4

3. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................................................... 4

4. Nhiệm vụ nghiên cứu...................................................................................................................... 4

5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................................................ 5

6. Đóng góp của luận án ..................................................................................................................... 6

7. Cấu trúc của luận án ........................................................................................................................ 7

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU..................................... 8

1.1. Tình hình nghiên cứu về hiện thực chiến tranh trong văn xuôi những năm chống Mỹ cứu nước và tiểu thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu .............................................. 8

1.2. Tình hình nghiên cứu về hiện thực chiến tranh trong văn xuôi sau 1975 và hai tiểu thuyết Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh ................................ 14

CHƢƠNG 2: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI TỪ 1945 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XX ............... 30

2.1. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 1975 .................... 35

2.1.1. Giai đoạn 1945- 1954 .......................................................................................................... 35

2.1.2. Giai đoạn 1955- 1964 .......................................................................................................... 39

2.1.3. Giai đoạn 1965- 1975 .......................................................................................................... 41

2.2. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 .................... 47

2.2.1. Từ bối cảnh hiện thực thời kỳ hậu chiến .......................................................................... 47

2.2.2. Đến sự xuất hiện của một số hướng tiếp cận mới về chiến tranh ................................ 49

2.3. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1986 đến cuối thế kỷ XX .... 52

2.3.1. Giai đoạn 1986- 1990 .......................................................................................................... 52

2.3.2. Giai đoạn 1990 đến cuối thế kỷ XX ................................................................................... 54

2.3.3. Những cách tân về thi pháp thể loại .................................................................................. 55

CHƢƠNG 3: CÁC GÓC TIẾP CẬN HIỆN THỰC CHIẾN TRANH TRONG BA TIỂU THUYẾT DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH, ĐẤT TRẮNG VÀ NỖI BUỒN CHIẾN TRANH ......................................................................................................... 61

3.1. Các mô hình phản ánh hiện thực trong văn học .................................................................... 61

3.2. Từ đại tự sự đến dấu hiệu của các tiểu tự sự ........................................................................... 64

3.3. Hiện thực chiến trường .............................................................................................................. 68

3.3.1. Bản anh hùng ca chiến trường trong Dấu chân người lính ......................................... 69

3.3.2. Chiến trường khốc liệt và bi tráng trong Đất trắng ....................................................... 73

3.3.3. Chiến trường đối lập với nhân tính trong Nỗi buồn chiến tranh ................................. 78

3.4. Nhân vật người lính trong và sau chiến tranh ......................................................................... 82

3.4.1. Nhân vật anh hùng sử thi trong Dấu chân người lính ................................................... 82

3.4.2. Nhân vật người lính kết hợp chất sử thi và thế sự trong Đất trắng ............................. 87

3.4.3. Người lính nhìn từ góc độ số phận con người cá nhân trong Nỗi buồn chiến tranh 91

3.5. Tình yêu trong chiến tranh ........................................................................................................ 99

3.5.1. Vận mệnh dân tộc đặt trên hạnh phúc cá nhân trong Dấu chân người lính ........... 100

3.5.2. Tình yêu lý tưởng mang xúc cảm đời thường trong Đất trắng .................................. 102

3.5.3. “Thân phận của tình yêu” trong Nỗi buồn chiến tranh .............................................. 105

CHƢƠNG 4: THI PHÁP TIỂU THUYẾT CHIẾN TRANH QUA DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH, ĐẤT TRẮNG VÀ NỖI BUỒN CHIẾN TRANH .......................... 111

4.1. Nghệ thuật tổ chức kết cấu ...................................................................................................... 111

4.1.1. Kết cấu tiểu thuyết sử thi trong Dấu chân người lính .................................................. 112

4.1.2. Kết cấu tiểu thuyết phóng sự trong Đất trắng ............................................................... 115

4.1.3. Kết cấu tiểu thuyết dòng ý thức trong Nỗi buồn chiến tranh ...................................... 117

4.2. Không gian và thời gian nghệ thuật ....................................................................................... 120

4.2.1. Không gian nghệ thuật ...................................................................................................... 120

4.2.1.1. Không gian sử thi trong Dấu chân người lính ........................................................... 120

4.2.1.2. Không gian chiến trường mang đậm tính phóng sự của Đất trắng ..................... 123

4.2.1.3. Không gian đa chiều trong tâm tưởng của Nỗi buồn chiến tranh ......................... 125

4.2.2. Thời gian nghệ thuật .......................................................................................................... 127

4.2.2.1. Thời gian hiện tại hướng tới tương lai của Dấu chân người lính .......................... 127

4.2.2.2. Thời gian hiện tại căng thẳng trong Đất trắng .......................................................... 129

4.2.2.3. Thời gian đồng hiện trong Nỗi buồn chiến tranh ...................................................... 130

4.3. Nghệ thuật trần thuật ................................................................................................................ 133

4.3.1. Điểm nhìn trần thuật .......................................................................................................... 133

4.3.1.1. Điểm nhìn “toàn tri” trong Dấu chân người lính và Đất trắng ............................. 133

4.3.1.2. Sự di chuyển của các điểm nhìn trần thuật trong Nỗi buồn chiến tranh .............. 135

4.3.2. Giọng điệu trần thuật ......................................................................................................... 138

4.3.2.1. Giọng điệu ngợi ca hào hùng trong Dấu chân người lính ...................................... 138

4.3.2.2. Giọng điệu khách quan bi hùng trong Đất trắng ...................................................... 139

4.3.2.3. Giọng điệu đa thanh trong Nỗi buồn chiến tranh ..................................................... 141

KẾT LUẬN .............................................................................................................. 144

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ................................................................................................................. 149

TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 150

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

1.1. Trong văn học nhân loại, chiến tranh là một đề tài lớn. Điều này có thể

xem như một tất yếu bởi để phản ánh một cách chân thực và sinh động nhất hiện

thực cuộc sống, cuộc đấu tranh sinh tồn trong những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt

quan trọng của mỗi quốc gia và của cả loài người, chiến tranh là một đề tài thường

trực có ý nghĩa trung tâm không thể thay thế. Soi chiếu vào lịch sử văn học của cả

phương Đông và phương Tây, ta có thể thấy sự hiện diện đậm nét và chi phối mạnh

mẽ của siêu đề tài này với hàng loạt những tác phẩm có giá trị. Văn học phương

Tây với rất nhiều những tác giả, tác phẩm tiêu biểu đã để lại cho nhân loại những

kiệt tác có thể coi là đã đạt đến đỉnh cao của văn học về đề tài chiến tranh như

Chiến tranh và hòa bình của Lep Tônxtôi, Sông Đông êm đềm của Sôlôkhốp, Mặt

trận phía Tây vẫn yên tĩnh, Một thời để yêu, Một thời để chết, Đêm Lisbone, Ba

người bạn, Khải hoàn môn… của E.M. Remarque. Văn học phương Đông cũng

không hề thua kém về thành tựu của mảng đề tài hiện thực chiến tranh với những

pho tiều thuyết chương hồi nổi tiếng có quy mô phản ánh hết sức rộng lớn, đồ sộ và

hoành tráng như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi Nại

Am trong văn học Trung Quốc.

1.2. Trong bối cảnh đó, văn học Việt Nam với tư cách là một bộ phận vận

động đương nhiên không thể nằm ngoài quỹ đạo của văn học nhân loại. Ngoài ra,

văn học Việt Nam còn gánh vác một sứ mệnh cao cả và vô cùng quan trọng, đó là

nhiệm vụ phải luôn song hành với với lịch sử dân tộc, với vận mệnh đất nước và

gắn liền với những cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Chiến tranh đã, đang và sẽ còn

rất lâu nữa vẫn là một đề tài lớn của văn học Việt Nam, là nguồn mạch, cảm hứng

bất tận cho nhiều thế hệ nhà văn tìm tòi, thể nghiệm. Đó cũng là một hiện tượng rất

dễ lý giải, bởi chỉ tính riêng trong thế kỷ XX vừa qua, dân tộc Việt Nam đã có ngót

bốn mươi năm sống trong không khí của chiến tranh bom đạn. Nhìn xa hơn nữa về

quá khứ, chúng ta hẳn vẫn chưa quên một nghìn năm dân tộc Việt Nam bị phong

kiến phương Bắc đô hộ, gần một thế kỷ dưới ách cai trị của thực dân Pháp…

Không gì khác, chính văn học là tấm gương phản ánh một cách chân thực, sinh

động nhất cuộc chiến đấu hào hùng đánh đuổi giặc ngoại xâm và bảo vệ bờ cõi của

dân tộc Việt Nam. Đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam hình thành và phát

triển như một sự tất yếu, trưởng thành qua từng giai đoạn, thời kỳ của lịch sử và

văn học dân tộc.

Tuy nhiên, ở từng giai đoạn, mỗi chặng đường, đề tài chiến tranh lại được

khai thác, tiếp cận và phản ánh ở nhiều góc độ theo những cảm hứng khác nhau. Ba

mươi năm kháng chiến trường kỳ với hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống

Mỹ đã đem lại cho dân tộc Việt Nam độc lập tự do và đồng thời đem lại cho văn

học Việt Nam một nền văn học hiện đại viết về chiến tranh tương đối đồ sộ. Văn

học giai đoạn 1945- 1975 là giai đoạn văn học mang âm hưởng sử thi, với cảm

hứng chủ đạo là ngợi ca mà khi tiếp cận người ta thấy tầng tầng lớp lớp những sự

kiện lịch sử, những chiến công hiển hách, những chí khí oai hùng… Ở đó, có thể do

yêu cầu của lịch sử, những gì thuộc về con người thân phận dường như chưa được

đề cập đến, cũng có thể là né tránh, hoặc nếu có cũng chỉ lướt qua, khá mờ nhạt,

chưa định hình, rõ nét.

Một đất nước có chiến tranh, những người cầm bút sống và xúc cảm cùng

chiến tranh, nhìn và viết về chiến tranh đương nhiên sẽ có một dòng văn học viết về

chiến tranh. Tuy nhiến viết về chiến tranh, cảm nhận về chiến tranh khi cuộc chiến

đã lùi vào quá khứ hay việc phản ánh về cuộc sống và con người thời hậu chiến khi

người viết đã có một “độ lùi” cần thiết lại là vấn đề hoàn toàn khác. Văn học sau

năm 1975 đã chuyển sang một diện mạo mới, có thể gọi đó là giai đoạn văn học

mang cảm hứng thế sự, đời tư. Nếu trong chiến tranh, văn học viết về đề tài chiến

tranh ít nói đến mất mát hy sinh, ít nói về buồn vui của cuộc sống thường nhật, ít

quan tâm đến số phận con người thì những tác phẩm viết về đề tài này sau chiến

tranh đã có xu hướng viết về sự thật của đời sống, viết về sự ác liệt, gian khổ, thậm

chí cả những sai lầm, vấp ngã của người lính trước những cám dỗ thường nhât.

Cuộc sống thời hậu chiến bộn bề phức tạp làm thay đổi hệ quan niệm nghệ thuật về

đời sống xã hội và con người đòi hỏi các nhà văn phải có những sự cách tân mạnh

mẽ về nội dung cũng như hình thức để tạo dấu ấn, phong cách riêng. Sau chiến

tranh, với một độ lùi cần thiết, những tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn này

đã dần chuyển sang một âm điệu mới, không chỉ có hào hùng mà còn có cả bi

tráng, không chỉ ở chiến trường mà cả ở hậu phương, bên cạnh những con người

anh hùng còn có những con người mang số phận bi kịch, thất cơ lỡ vận…

1.3. Ba cuốn tiểu thuyết: Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu), Đất

trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) có thể coi là ba tác

phẩm xuất sắc, tiêu biểu, đánh dấu những mốc quan trọng trong quá trình vận động

của tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam sau 1945. Dấu

chân người lính là tác phẩm tiêu biểu cho tiểu thuyết sử thi trong văn học cách

mạng (1945 – 1975). Đất trắng tiêu biểu cho tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh

giai đoạn mười năm đầu sau giải phóng, từng được giải thưởng của Bộ Quốc phòng

năm 1984 và Giải A của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1986. Nỗi buồn chiến tranh

được đánh giá là một tác phẩm đặc sắc với nhiều ý tưởng cách tân, tiêu biểu cho

tiểu thuyết Việt Nam sau Đổi mới (1986), từng được Hội Nhà văn Việt Nam trao

tặng giải Nhất về tiểu thuyết năm 1991. Cùng viết về đề tài chiến tranh, song cái

nhìn nghệ thuật và hiện thực chiến tranh trong mỗi tác phẩm lại có những cách tiếp

cận, phản ánh và thể hiện khác nhau. Đó có thể xem là quy luật vận động sự đổi

thay, phát triển tất yếu của văn học. Dẫu cảm hứng sử thi đang ngày càng phai nhạt,

song tự trong sâu thẳm ký ức dân tộc, chiến tranh vẫn là một bộ phận chính yếu

trong đời sống văn học, đề tài chiến tranh vẫn là một đề tài lớn chưa thể thay thế và

hứa hẹn nhiều bất ngờ trong tương lai. Xuất phát từ lý do đó, chúng tôi chọn đề tài

“Hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại qua ba tác phẩm tiêu biểu:

Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Nỗi

buồn chiến tranh (Bảo Ninh)” cho luận án Tiến sĩ của mình với mục đích làm rõ

diện mạo, khuynh hướng, giá trị hiện thực cũng như những cách tân về thi pháp

trong ba tác phẩm tiêu biểu nhất của văn xuôi Việt Nam hiện đại viết về chiến tranh

chống Mỹ.

2. Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn đề hiện thực chiến tranh trong văn

xuôi Việt Nam hiện đại. Xác định đối tượng nghiên cứu như vậy, đề tài của chúng

tôi hướng tới cái nhìn tổng quan về vấn đề hiện thực chiến tranh bao hàm phương

thức phản ánh và giá trị hiện thực trong văn xuôi Việt Nam hiện đại thời chống Mỹ.

Tuy nhiên, chúng tôi chỉ lựa chọn nghiên cứu trường hợp là ba tác phẩm Dấu chân

người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh để qua đó nhìn nhận các bước vận

động và phát triển của thể tài chiến tranh trong dòng chảy của văn xuôi Việt Nam

nửa cuối thế kỷ XX. Lựa chọn tiểu thuyết thay vì truyện ngắn đại diện cho văn xuôi

vì chúng tôi cho rằng, tiểu thuyết là thể loại nòng cốt, tiêu biểu hơn cho những biến

động trong đời sống của một nền văn học.

3. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là ba tiểu thuyết Dấu chân người lính

(1972), Đất trắng (1979; 1984), Nỗi buồn chiến tranh (1990). Bên cạnh đó, chúng

tôi cũng tiến hành khảo sát những tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận và trả lời

phỏng vấn của ba tác giả Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trọng Oánh, Bảo Ninh để

hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu.

Ngoài ra, để có cái nhìn tổng quan, những tiểu thuyết của những tác giả khác

viết về đề tài chiến tranh trước và sau 1975 cũng là những tư liệu tham khảo hữu

ích cho tác giả trong việc triển khai luận án.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát diện mạo, khuynh hướng của tiểu thuyết về đề tài chiến tranh

trong văn xuôi hiện đại Việt Nam, chỉ ra những ảnh hưởng, tác động từ môi trường

sinh thái, lịch sử văn hóa… chi phối đến sự phản ánh hiện thực chiến tranh trong

từng tác phẩm.

- Luận án thông qua ba tác phẩm cụ thể là Dấu chân người lính, Đất trắng

và Nỗi buồn chiến tranh để phân tích, lý giải sự vận động, những tiếp biến và đổi

thay để hướng tới cái mới và cái khác trong hành trình sáng tạo của các nhà văn

trước cùng một đề tài.

- Luận án tìm hiểu những đặc trưng thi pháp của các tiểu thuyết này để thấy

được sự vận động và những cách tân thể loại trong cách thức tái tạo hiện thực chiến

tranh.

- Từ đó, luận án khẳng định vai trò, vị trí và những đóng góp của Nguyễn

Minh Châu, Nguyễn Trọng Oánh và Bảo Ninh vào thành tựu của văn xuôi chiến

tranh cùng tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại và đương đại.

5. Phƣơng pháp nghiên cứu

Để tìm hiểu hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại qua ba

tác phẩm Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu), Đất trắng (Nguyễn Trọng

Oánh), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), chúng tôi sử dụng nhiều phương pháp và

cách tiếp cận khác nhau để có thể soi chiếu đối tượng từ nhiều góc độ. Phương

pháp chủ đạo được sử dụng xuyên suốt luận án là phương pháp tiếp cận hệ thống.

Như Khravechenco đã chỉ ra thì một đặc điểm quan trọng của phương pháp phân

tích hệ thống là việc khám phá những liên hệ bên trong của một tổng thể nhất định

các hiện tượng, các liên hệ của từng thành tố trong các hiện tượng xã hội khác

nhau, là sự nghiên cứu thống nhất về cấu trúc của chúng, ở đó luôn phải xem xét

mỗi thành tố trong mối liên hệ phối thuộc lẫn nhau không thể tách biệt.

Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu loại hình và cấu

trúc loại hình để giải mã cấu trúc của loại hình tác phẩm văn học viết về chiến

tranh. Chúng tôi cũng sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp khi lựa chọn

tác phẩm cụ thể để tìm hiểu hiện thực chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện

đại, từ những trường hợp cụ thể có ý nghĩa tiêu biểu cho từng giai đoạn để khái

quát được những vấn đề mang tính hệ thống.

Ở từng vấn đề, chúng tôi kết hợp các phương pháp và các cách tiếp cận:

- Phương pháp so sánh lịch sử: Khi nghiên cứu mối quan hệ giữa đời sống

thể loại với cơ sở xã hội mà nó phát sinh và phát triển, sự tác động của xã hội tới

tiến trình phát triển của thể loại.

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Khi muốn nghiên cứu về sự tiến hóa

của các phương thức, phương tiện chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng, sự hoạt

động chức năng xã hội- thẩm mỹ của chúng, nghiên cứu số phận của các khám phá

nghệ thuật.

- Phương pháp phân tích tác phẩm: Khi muốn tìm hiểu các yếu tố của văn

bản tác phẩm thông qua việc phục nguyên lại đời sống văn hóa của một thời đại

nhất định, dùng nó để lý giải các vấn đề văn học, đặc biệt là các quan niệm về văn

học và sáng tác văn chương.

- Phương pháp nghiên cứu loại thể: là một đề tài nghiên cứu về thể loại văn

học, đây là phương pháp quan trọng để chúng tôi tìm ra những đặc trưng về mặt thi

pháp của thể loại.

Ngoài ra, chúng tôi vận dụng các thao tác thông thường như: phân tích, đối

chiếu, thống kê, phân loại, mô hình hóa, khảo sát văn bản…

6. Đóng góp của luận án

- Luận án cung cấp cái nhìn hệ thống về vấn đề hiện thực chiến tranh trong

văn học Việt Nam 1945 đến hết thế kỷ XX.

- Luận án với ba tác phẩm cụ thể Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi

buồn chiến tranh đã nhìn nhận sự vận động của vấn đề hiện thực chiến tranh, lý

giải nguyên nhân cũng như kết quả của những biến đổi từ nhiều góc độ, hướng tới

việc khẳng định các giá trị bền vững thông qua các hiện tượng tiêu biểu đã lựa

chọn.

- Luận án lý giải sự vận động và phát triển của vấn đề hiện thực chiến tranh

song hành cùng quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

7. Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận án được triển khai

thành bốn chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Sự vận động của đề tài chiến tranh trong tiểu thuyết Việt Nam

hiện đại từ 1945 đến cuối thế kỷ XX

Chương 3: Các góc tiếp cận hiện thực chiến tranh trong ba tiểu thuyết Dấu

chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh

Chương 4: Thi pháp tiểu thuyết chiến tranh qua Dấu chân người lính, Đất

trắng và Nỗi buồn chiến tranh

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1. Tình hình nghiên cứu về hiện thực chiến tranh trong văn xuôi

những năm chống Mỹ cứu nƣớc và tiểu thuyết Dấu chân người lính của

Nguyễn Minh Châu

1.1.1. Ngày 5 tháng 8 năm 1964 là một thời khắc quan trọng trong lịch sử

dân tộc Việt Nam khi bầu trời xuất hiện những tốp máy bay mang bom phá hoại và

những tiếng súng chống Mỹ đầu tiên nổ ra trên miền Bắc, cả nước lại bước vào một

cuộc trường chinh mới gian khổ nhưng vĩ đại. Lòng yêu nước, chủ nghĩa anh hùng

cách mạng, ý thức tự tôn dân tộc, lòng quả cảm, đức hi sinh, sức mạnh quật khởi

của tinh thần đoàn kết dân tộc lại một lần nữa được tiếp tục trỗi dậy mạnh mẽ. Hòa

trong khí thế ấy, hàng triệu con tim thanh niên Việt Nam đã đi theo tiếng gọi thiêng

liêng của Tổ quốc, từ biệt gia đình, gác bút nghiên băng mình vào tuyến lửa. Trong

vô vàn những trái tim sôi sục đầy nhiệt huyết ấy có không ít chiến binh là những

nhà văn, bên cạnh nhiệm vụ cầm súng chiến đấu còn gánh vác một trọng trách cao

cả, đó là cổ vũ, động viên chiến sĩ bằng ngòi bút và trang văn của mình.

Chính bởi trọng trách thiêng liêng ấy mà trong những năm kháng chiến

chống Mỹ, văn học luôn xuất hiện ở vị trí mũi nhọn chiến đấu, luôn bám sát và

phục vụ nhiệm vụ chính trị. Những nhà văn đồng thời là những người lính, họ sống

và chiến đấu ở tất cả các mặt trận, các chiến dịch, họ viết bằng những cảm xúc hết

sức chân thật và trẻ trung, hào hứng với mong nuốn tái hiện thật chi tiết, đầy đủ

những diễn biến của cuộc chiến. Chính vì vậy các tác phẩm văn học nói chung và

tiểu thuyết nói riêng giai đoạn này đều tập trung phản ánh, khắc họa những diễn

biến cực kỳ mau lẹ của cuộc kháng chiến, khoảng cách cố hữu giữa sự kiện lịch sử

và văn học được thu hẹp một cách tối đa.

Với một vai trò, chức năng gần như duy nhất, “trùng khít” như vậy, lẽ đương

nhiên tiểu thuyết chiến tranh của giai đoạn này đều tập trung phản ánh một phạm vi

hiện thực cách mạng rộng lớn với tầng tầng lớp lớp những sự kiện, với muôn vàn

biến cố lớn lao mang tầm vóc sử thi của đời sống dân tộc. Cảm hứng chủ đạo bao

trùm lên các tác phầm không thể có gì khác ngoài sự ca ngợi chủ nghĩa anh hùng

cách mạng, khẳng định và biểu dương khí thế hừng hực niềm tin chiến thắng của

quân và dân ta trên khắp mọi miền Tổ quốc. Bên cạnh đó, tiểu thuyết chiến tranh

thời kỳ này còn là những bản cáo trạng đanh thép, lên án mạnh mẽ cuộc chiến tranh

xâm lược phi nghĩa, vạch rõ bộ mặt dã man, độc ác, tàn bạo và hèn nhát của kẻ thù.

Chính vì thế, nhiều tiểu thuyết giai đoạn này mang dáng dấp của thể loại kí sự,

nặng về “tả” và “kể”. Tuy nhiên, cũng phải ghi nhận một thành tựu nổi bật nhất của

tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này, đó là nghệ thuật xây dựng nhân vật- cụ thể là

những nhân vật được coi là điển hình. Thành tựu này thể hiện sự phát triển, mở

rộng dung lượng phản ánh khi lần đầu tiên nhân vật người lính chống Mỹ được đặt

trong bối cảnh rộng lớn của đất nước, gắn hậu phương với chiến trường, gắn số

phận một người với nhiều người, lớp già và lớp trẻ… Đó là thời điểm đáng nhớ của

văn xuôi cách mạng khi hình tượng người lính, người chiến sĩ giải phóng quân

mang trên vai mình trọng trách lớn lao của lịch sử dân tộc được khắc họa như

những nhân vật chính của thời đại, ở vào vị trí trung tâm xoáy động của cả một thời

kỳ lịch sử mà không đơn thuần chỉ ở nơi chiến trường. Với kiểu nhân vật người

lính, các tác giả tiểu thuyết thời kỳ này đã xây dựng thành công nhiều hình tượng

cá nhân điển hình, bên cạnh những điển hình tập thể, những hình tượng nhân vật

“đám đông”.

Bối cảnh lịch sử- xã hội, hiện thực cuộc sống chiến đấu đã trở thành mảnh

đất màu mỡ để văn học nói chung và tiểu thuyết chiến tranh nói riêng giai đoạn

chống Mỹ cứu nước kế thừa những thành quả có tính chất nền tảng, tiền đề của văn

xuôi thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1945- 1954, tiếp tục phát triển và gặt hái

được những thành tựu to lớn. Đã có rất nhiều bài viết và công trình nghiên cứu về

văn xuôi nói chung, tiểu thuyết nói riêng viết về chiến tranh trong giai đoạn chống

Mỹ cứu nước. Điều dễ nhận thấy nhất là hầu như tất cả các bài viết, các công trình

nghiên cứu đều thống nhất một quan điểm rằng, mảng văn xuôi nói chung và văn

xuôi viết về đề tài chiến tranh trước 1975 mang đậm tính chất sử thi và cảm hứng

lãng mạn; đã xây dựng được những hình tượng nhân vật anh hùng tiêu biểu cho thế

hệ, cho dân tộc; đã hoàn thành xuất sắc vai trò, chức năng của văn học thời kỳ này

trong việc cổ vũ, động viên tinh thần chiến đấu của bộ đội, nhân dân. Nhà nghiên

cứu Nguyễn Đăng Mạnh đã khẳng định: “Ra đời và phát triển trong không khí lịch

sử đó, văn học giai đoạn 1945- 1975 là văn học của những sự kiện lịch sử, của số

phận toàn dân, của chủ nghĩa anh hùng. Nhân vật trung tâm của nó là những con

người đại diện cho giai cấp dân tộc, thời đại và kết tinh một cách chói lọi những

phẩm chất cao quý của cộng đồng” [140, tr. 61]. Đề cập đến nghệ thuật xây dựng

nhân vật với những cá nhân điển hình, Đinh Xuân Dũng nhận định: "chưa bao giờ

trong văn học của chúng ta lại xuất hiện nhiều đến thế những điển hình cao đẹp

sáng ngời chất lý tưởng của con người mới, con người anh hùng trong chiến tranh"

và "mỗi điển hình văn học tích cực là một đại diện chung cho cả một dân tộc hay

một tầng lớp, một thế hệ những người cầm súng" [36, tr. 49]. Sau khi khảo sát một

loạt tiểu thuyết mở đầu cho giai đoạn văn học mới (1945 – 1975), cùng chung quan

điểm và tinh thần ghi nhận ấy, nhà nghiên cứu Lê Thành Nghị đã khẳng định: trong

các tiểu thuyết này, "nhân vật anh hùng của cuộc kháng chiến hiện ra sau một bút

pháp vừa thực vừa ảo – một thứ "chủ nghĩa hiện thực" rắn rỏi mà mượt mà, tỉnh táo

mà say mê trào dâng sau ngọn bút" [140, tr. 166].

So sánh với tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn kháng chiến chống Pháp, tiểu

thuyết chiến tranh thời chống Mỹ đã có những chuyển biến tích cực trên mọi

phương diện, tuy nhiên vẫn còn những hạn chế nhất định. Các nhà nghiên cứu đã

chỉ ra không ít những hạn chế của văn xuôi viết về đề tài chiến tranh giai đoạn này.

Đó là cách nhìn nhận một chiều: thuận lợi nhiều hơn khó khăn, chiến thắng nhiều

hơn thất bại, thành tích nhiều hơn tổn thất… cách phản ánh hiện thực cuộc chiến, thể

hiện con người và cuộc sống còn giản đơn, xuôi chiều, phiến diện, công thức. Nhà

nghiên cứu Lê Thành Nghị cho rằng: "Nhìn chung, vẫn thiếu một số phận điển hình

tiêu biểu trọn vẹn của một cuộc đời cụ thể. Hình như cả một giai đoạn, tiểu thuyết

nặng về ký họa các hình ảnh, gương mặt, chân dung mà thiếu đào sâu một cách hệ

thống số phận, tính cách, lịch sử của nhân vật" [140, tr. 169, 170]. Với một đúc kết

mang tầm khái quát, tác giả Trần Đình Sử đã có nhận định chân xác hơn rằng: “Văn

học Việt Nam 40 năm qua chưa có nhiều thành công về mặt hình tượng tính cách.

Yếu tố cá tính chưa nổi bật, sự phân tích xã hội, phân tích tâm lý chưa được phát

triển đầy đặn. Còn ít có những hình tượng tầm cỡ cung cấp một mẫu mực thuyết

phục trọn vẹn về phương diện này” [141, tr. 93].

1.1.2. Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989) là một trong những nhà văn lớn của

nền văn học Việt Nam hiện đại nửa sau thế kỷ XX. Trong hơn ba mươi năm cầm

bút, Nguyễn Minh Châu đã để lại cho đời 13 tập văn xuôi và 1 tập tiểu luận phê

bình. Có thể thấy: tác phẩm của Nguyễn Minh Châu không quá đồ sộ nhưng đa

dạng về thể loại, bao gồm cả truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, bút ký, phê

bình… Đánh giá về Nguyễn Minh Châu, các nhà phê bình, nghiên cứu từ trước đến

nay đều thừa nhận những tác phẩm của ông đã phản ánh được khí thế hào hùng và

phẩm chất cao đẹp của con người Việt Nam trong chiến đấu. Bên cạnh đó, khi đất

nước chuyển mình từ đời sống bất thường của ngày có giặc sang đời sống bình

thường, nhà văn không còn là người phát ngôn “nhân danh kinh nghiệm cộng

đồng” mà là “kinh nghiệm cá nhân”, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện sâu sắc sự trăn

trở và khát vọng thức tỉnh lương tâm trong cảm hứng nhân văn mạnh mẽ. Đặc biệt,

sau 1986, Nguyễn Minh Châu đã hiện diện và được mệnh danh là một trong những

người tiên phong, “tinh anh”, “tài năng” và đầy bản lĩnh trong công cuộc đổi mới

nói chung và văn học nói riêng.

Tiểu thuyết Dấu chân người lính là một trong những tác phẩm tiêu biểu của

Nguyễn Minh Châu và cũng là một trong những tác phẩm có vị trí quan trọng trong

tiểu thuyết thể tài chiến tranh của văn học cách mạng Việt Nam (1945- 1975). Tác

phẩm đã đưa ông lên vị trí những nhà văn hàng đầu của cuộc kháng chiến chống

Mỹ. Dấu chân người lính viết về cuộc hành quân, bao vây và tiêu diệt địch ở vùng

đất Quảng Trị, kết quả của những lần đi theo bộ đội tham gia chiến đấu ở các mặt

trận Khe Sanh, Đường 9 Nam Lào của Nguyễn Minh Châu với tư cách phóng viên

tạp chí Văn nghệ Quân đội. Cuốn tiểu thuyết đã phản ánh hùng hồn và sinh động

khí thế sục sôi “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách

mạng qua vẻ đẹp người lính chiến đấu vì độc lập tự do của dân tộc. Dấu chân

người lính là sự kết hợp hài hoà đến mức lý tưởng chất sử thi và chất tiểu thuyết.

Ngay từ đầu, khi được trích đăng trên tạp chí Văn nghệ Quân đội và sau khi xuất

bản, tác phẩm này đã trở thành cuốn sách gối đầu giường của thanh niên thế hệ

những thập niên 70 thế kỷ XX. Theo nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ: “Cuốn tiểu

thuyết đã miêu tả, với một sức hấp dẫn, cuộc trường chinh kỳ lạ trong lịch sử chống

ngoại xâm của dân tộc” [70, tr. 50]. Dấu chân người lính đánh dấu một chặng

đường quan trọng trên hành trình văn chương của Nguyễn Minh Châu đồng thời

mở ra một thời kỳ phát triển của dòng văn học chiến tranh cách mạng Việt Nam.

Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu ra đời vào năm 1972, giai đoạn

khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến, được mệnh danh là “bài ca người lính”, bản

anh hùng ca của chủ nghĩa anh hùng cách mạng cũng không nằm ngoài âm hưởng

đó. Có thể thấy chất sử thi và anh hùng ca vẫn là cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

này. Người đọc như đắm mình trong cuộc chiến với khung cảnh rộng lớn và hào

hùng của hành trình “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” của các binh đoàn chủ lực,

rồi những chiến dịch Khe Sanh - Tà Cơn long trời lở đất với những trận đánh ác liệt

trên vùng đất Quảng Trị- địa đầu giới tuyến. Tuy nhiên với Dấu chân người lính,

Nguyễn Minh Châu đã có sự kết hợp giữa thể tài sử thi (lịch sử dân tộc) và thể tài

tiểu thuyết (thế sự, đời tư) để tạo nên cuốn tiểu thuyết có khả năng bao quát một

hiện thực rộng lớn, thế nhưng cái quyết liệt, hùng tráng của cuộc chiến đấu vẫn

không át đi sắc thái trữ tình. Chất anh hùng ca và trữ tình, chất thơ và văn xuôi đan

chéo, chuyển hoá vào nhau đã dựng nên một cuộc sống chiến đấu đầy khốc liệt,

gian khổ nhưng vẫn không kém phần lãng mạn nên thơ. Và cũng nhờ đó bức tranh

hiện thực chiến tranh dường như đậm nét và sinh động hơn qua từng trang sách. Có

thể nói, với Dấu chân người lính, phong cách văn xuôi của Nguyễn Minh Châu

bước đầu được định hình, và điều quan trọng hơn đó là những dấu hiệu đổi mới

trong tác phẩm của ông đã manh nha cho một hướng tiếp cận đối với đề tài chiến

tranh trở thành một trong những sự lựa chọn của đa số những lớp nhà văn sau này.

Là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho nền văn học cách mạng Việt

Nam (1945 – 1975), từ khi ra đời đến nay, tiểu thuyết Dấu chân người lính của

Nguyễn Minh Châu đã thu hút được sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà văn, nhà

nghiên cứu, nhà lý luận phê bình văn học và theo đó cũng đã có khá nhiều bài viết

và công trình nghiên cứu về tác phẩm này. Trung Dũng trong bài viết Đọc Dấu

chân người lính đã khẳng định đây là “một sáng tác văn học có tính chiến đấu phản

ánh một hiện thực cuộc sống còn đang nóng bỏng” [31]. Tiếp xúc với Dấu chân

người lính, Thiếu Mai nhận định: “Ở đây ta tiếp xúc với những người lính trẻ, ta

được tắm trong không khí hào hùng, lạc quan dệt bằng tinh thần dũng cảm và ý

thức hy sinh cao cả” [121]. Bên cạnh đó, hầu hết các bài viết và công trình nghiên

cứu đều khẳng định thành công nhất của Dấu chân người lính là việc đã xây dựng

được tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Theo Phan Cự Đệ, “cuốn tiểu

thuyết đã miêu tả, với một sức hấp dẫn, cuộc trường chinh kì lạ trong lịch sử chống

ngoại xâm của dân tộc” [70, tr. 57]. Song Thành cũng cho rằng, với Dấu chân

người lính, "ngòi bút Nguyễn Minh Châu đã lột tả được vẻ đẹp tinh thần phong phú

và đằng sau những khuôn mặt phong trần ấy, anh đã làm ánh lên những nét hào hoa

không phải là không có sức hấp dẫn, vẫy gọi đối với bạn đọc thanh niên" [91, tr.

130]. Trần Trọng Đăng Đàn tiếp tục khẳng định: "Với Dấu chân người lính,

Nguyễn Minh Châu đã góp một phần quan trọng vào việc đẩy những hình tượng

người anh hùng cách mạng trong văn học lên gần với những điển hình mà công

chúng đang chờ đợi" [70, tr. 66]. Cùng chung quan điểm này, nhà phê bình Ngô

Thảo nhận định: Mặc dầu còn có những thiếu sót nhưng "thành công của Nguyễn

Minh Châu vẫn là cơ bản, vững vàng. Chính là trên những thành tựu đó mà với

Dấu chân người lính, Nguyễn Minh Châu đã đóng góp vào văn học chống Mĩ một

tác phẩm xuất sắc viết về người lính" [91, tr. 135].

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt được coi là thành công, các nhà nghiên cứu

cũng đã chỉ ra những hạn chế, thiếu sót nhất định trong Dấu chân người lính của

Nguyễn Minh Châu. Hà Minh Đức cho rằng: "Thiên hướng khai thác của Nguyễn

Minh Châu là thuận chiều và một chiều. Tuy có những tổn thất hi sinh nhất định

nhưng bộ mặt chiến trường còn thiếu cái ngổn ngang quyết liệt, đau đớn (...). Bộ

mặt kẻ thù cũng chưa được khắc họa rõ nét và thường miêu tả từ xa" [70, tr. 64].

Theo Phan Cự Đệ: “tác phẩm của anh chưa có những tư tưởng chủ đề lớn quán

xuyến toàn bộ cốt truyện và nhân vật. Chất liệu tốt nhưng khả năng tổ chức, khái

quát hóa còn yếu” [70, tr. 57]. Cụ thể hơn, Vương Trí Nhàn chỉ rõ: "Ngay từ những

mặt này- mặt bút pháp, bố cục, nói chung là những yếu tố hình thức, Dấu chân

người lính đã có gì đó không đều tay, toàn bộ không trọn vẹn, bởi các yếu tố không

thật hòa hợp. Từng mảng đậm nhạt không đều. Không đều về hình khối bên ngoài

cũng như về cấu trúc bên trong. Nhân vật đứt nối tùy tiện. Một đôi chỗ, thấy những

"vết hàn" khá rõ" [91, tr. 143].

1.2. Tình hình nghiên cứu về hiện thực chiến tranh trong văn xuôi sau

1975 và hai tiểu thuyết Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh

1.2.1. Như đã trình bày ở trên, văn học Việt Nam sau 1975 đã chuyển sang

một diện mạo mới, đó là chặng đường của tiến trình hội nhập và đổi mới. Đời sống

văn học thời kỳ này ghi dấu sự bùng nổ đồng thời gặt hái được nhiều thành công cả

về lượng lẫn về chất của mảng văn xuôi và trở thành đối tượng được nhiều người

quan tâm nghiên cứu. Trong đó, một lần nữa mảng đề tài về chiến tranh của văn

xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng lại vẫn thu hút được sự quan tâm nhất. Đây

cũng là điều dễ lý giải bởi chiến tranh đã không còn mang ý nghĩa đề tài một cách

thuần túy mà nó đã ăn sâu vào đời sống con người và thực sự là một phần máu thịt

của dân tộc suốt một thời gian dài. Tác giả Đinh Xuân Dũng đã có nhận xét có sức

khái quát về vấn đề này: “Đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam có độ dài

ngang với chính độ dài của lịch sử văn học dân tộc. Nếu tính từ truyền thuyết

Thánh Gióng, chúng ta có thể nghĩ rằng, đề tài chiến tranh giải phóng và bảo vệ Tổ

quốc là nguồn chủ lực, là nguồn mạch phong phú nhất, không bao giờ vơi của văn

học Việt Nam từ khi hình thành đến nay” [36]. Khi đất nước có chiến tranh, cuộc

sống và con người sẽ chịu sự chi phối của quy luật chiến tranh là một điều tất yếu.

Tuy nhiên, sau 1975, khi đất nước đã hoàn toàn độc lập, văn học sáng tạo trong hòa

bình, đời sống và con người trở về với quy luật bình thường của cuộc sống thì vấn

đề đặt ra ở đây là văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng thời hậu chiến viết về

cuộc chiến có gì thay đổi, nhận diện quá khứ có gì khác trước? Đây chính là sự

biểu thị rõ rệt nhất những đổi mới và trưởng thành trong quan niệm thẩm mỹ, tư

duy nghệ thuật cũng như những cách tân trong thi pháp thể loại của các nhà văn.

Hòa chung xu thế đó, tiểu thuyết về đề tài chiến tranh và người lính cũng không

nằm ngoài lộ trình vận động chung đó của văn xuôi sau 1975.

Sau khi đánh giá, phân tích những phương diện cơ bản, thể hiện quy luật

phát triển của văn học, phần lớn các ý kiến nghiên cứu phê bình đều khẳng định đã

xuất hiện một số thành tựu cách tân trong văn xuôi Việt Nam sau 1975. Hà Xuân

Trường nhận định: “có sự đổi mới thực sự trong văn học”, “dư luận rộng rãi tập

trung đánh giá mặt tích cực của văn học, chủ yếu là văn xuôi trong những năm gần

đây. Chính mặt tích cực đó đại diện cho sự đổi mới của văn học” (Trả lời PV Lễ

tưởng niệm và hội thảo về Nguyễn Minh Châu, Văn nghệ Quân đội số 3/1994).

Theo nhà văn Nguyên Ngọc: “Tình hình sáng tác văn học hiện nay theo tôi có hai

mặt: một mặt, mặt chính là rất tốt. Sáng tác văn học của chúng ta đang hay dần lên.

Hình như sáng tác về đại thể đang chuyển lên một bình diện mới cao hơn, sâu sắc

hơn, văn học hơn, người hơn. Tính xã hội rất mạnh mẽ, nhiều khi đến gay gắt, tính

nhân văn ngày càng sâu, không dễ dãi” [127]. Nhà văn Nguyễn Quang Thân vô

cùng hứng khởi: “Chưa bao giờ văn xuôi phát triển mạnh như bây giờ… chưa bao

giờ nhà văn được thành thật như bây giờ” [69]. Nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến

đã tỏ ra hào hứng khi đánh giá về văn học từ 1975 đến 1990: “Điều đặc biệt quan

trọng là trong mười lăm năm qua, kinh nghiệm văn học của người sáng tác cũng

như công chúng văn học là một sự kinh nghiệm bừng tỉnh, rõ ràng là có một sự

thay đổi trong thị hiếu và nhu cầu văn học” [65]. Cũng vẫn là ý kiến của nhà văn

Nguyên Ngọc về đề tài chiến tranh, trong báo cáo Đôi nét về tình hình văn học và

công việc của những người cầm bút Việt Nam trong thời gian qua tại Hội nghị lần

thứ 19 những người lãnh đạo các hội nhà văn các nước xã hội chủ nghĩa tại Hà Nội

ngày 11, 12/3/1983 đã nhấn mạnh rằng: “Có thể thấy, một đặc điểm rõ rệt ở những

tác phẩm viết về đề tài đó xuất hiện mấy năm gần đây, ấy là xu hướng dựng lên

những bức tranh toàn cảnh bao quát một không gian hay một thời điểm quan trọng

nhất của chiến tranh hoặc cũng có khi cả một thế hệ đã cống hiến phần chủ yếu

nhất của cuộc đời mình cho cuộc chiến đấu mất còn của dân tộc. Cũng có những

tác giả, ngược lại, không triển khai tác phẩm của mình theo chiều rộng mà chú

trọng khai thác theo chiều sâu, trong khi miêu tả tập trung một sự kiện thoáng trông

không có gì to tát, vang dội thì tìm hiểu sự xung đột và chuyển hóa của các giai cấp

và tầng lớp xã hội, trong những chấn động xã hội ấy diễn ra cuộc vật lộn căng

thẳng của con người về tư tưởng và đạo đức. Và dù là một bức tranh toàn cảnh hay

đột phá vào chỉ một điểm tập trung, thì ở đây nhà văn đều muốn cuộc chiến đấu đã

qua mà tìm lấy và nhắn nhủ một điều tâm huyết, một bài học nào đấy về đạo đức,

về trách nhiệm, về ý nghĩa sự sống và cống hiến của con người hôm nay… ” [126].

Ý kiến này của nhà văn Nguyên Ngọc đã cho thấy yêu cầu thay đổi là một lẽ tất

yếu trong mối tương quan giữa cách viết cũ và lối viết mới, và điều quan trọng hơn

đó là sự manh nha của xu hướng nhận thức lại hiện thực chiến tranh.

Đồng nhất quan điểm về một sự đổi mới cần thiết cho văn học Việt Nam viết

về đề tài chiến tranh cách mạng sau 1975, Phan Cự Đệ đã nhận định: “Bây giờ, sau

khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đã kết thúc, trong những điều kiện mới, các nhà

tiểu thuyết đang đặt vấn đề nâng cao chất lượng hiện thực của những tác phẩm viết

về chiến tranh” [42]. Cũng với vấn đề này, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long đã đề

cập và diễn giải một cách chi tiết hơn khi cho rằng: “Trong nhiều sáng tác gần đây,

bên cạnh ý nghĩa lịch sử của cuộc chiến tranh, đã thấy gia tăng sự chú ý của nhà

văn đến việc trình bày con người trong biến diễn lịch sử. Nhiều tác phẩm đã đặc

biệt chú ý xây dựng những hoàn cảnh quyết liệt, đẩy xung đột phức tạp, đưa nhân

vật của mình vào những tình huống hết sức khó khăn, trình bày những diễn biến và

số phận không đơn giản của con người” [107].

Là người trực tiếp cầm bút hoạt động trong lĩnh vực sáng tác, nhà văn Hữu

Mai đã không ngần ngại chỉ ra những hạn chế, tồn tại của văn học viết về chiến

tranh trước đây. Ông cho rằng người viết hôm nay không được phép né tránh hiện

thực, cần phải nhìn thẳng vào sự thật để phản ánh khuôn mặt muôn hình muôn vẻ

của hiện thực chiến tranh. Trong bài Viết về đề tài chiến tranh giải phóng, nhà văn

Hữu Mai đã nhận định: “Bình diện viết về chiến tranh đã được mở rộng. Chúng ta

đã có điều kiện đi vào nhiều vấn đề trước đây do những yêu cầu của chiến thắng,

của giai đoạn lịch sử còn chưa đề cập tới”; “Một tầm nhìn mới của nhà văn là điều

kiện không thể thiếu để đào sâu những vấn đề triết học, đạo đức nâng cao khả năng

miêu tả biện chứng những mặt khác nhau của hiện thực chiến tranh: anh hùng và

hèn nhát, yêu thương và căm thù, trung thành và phản bội, ý thức trách nhiệm và

bản năng sợ chết của con người, chiến thắng và những hy sinh, mất mát, cái đẹp và

cái tàn phá, ác liệt của chiến tranh… ” [122]. Nguyễn Minh Châu- một nhà văn mà

tên tuổi đã gắn liền với những thành công ở thể loại tiểu thuyết sử thi trước 1975,

cũng là người vô cùng nhạy bén với xu hướng đổi mới cách tân và hết sức táo bạo

với những thể nghiệm văn xuôi hiện đại. Trong bài viết Viết về chiến tranh [21],

bên cạnh những nhận định về đặc điểm cơ bản của văn học 1945- 1975 trong việc

khai thác hình tượng người lính và hiện thực chiến tranh, ông đồng thời chỉ ra

những hạn chế “một chiều, theo hướng tích cực, những mặt xấu được giấu đi trong

trang sách” của văn học viết về chiến tranh của giai đoạn này, Nguyễn Minh Châu

đã đặt ra một vấn đề hết sức nhân bản. Đó là vấn đề thể hiện “con người” trong văn

học, ông kêu gọi những góc nhìn mới, chân thực hơn về chiến tranh, khai thác đề

tài chiến tranh dưới góc độ chiều sâu nhân văn, nhân bản. Có thể nói, Nguyễn Minh

Châu- “người mở đường tinh anh và tài năng”, là một trong những nhà văn có công

đầu trong thời điểm thay đổi mang tính bước ngoặt khi đặt ra vấn đề bức thiết, đầy

tính thời sự của nhu cầu đổi mới. Bài viết Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn

văn nghệ minh họa [20] là đỉnh điểm của sự bức xúc, gay gắt trong luận đề đổi mới

của Nguyễn Minh Châu với tư cách một nhà lý luận phê bình. Sự trở về nguyên lý:

Văn học là nhân học là nhận định của nhà văn Hồ Phương khi nhận xét về quá trình

vận động của văn học viết về chiến tranh sau 1975. Ông cho rằng văn học sau 1975

chủ yếu đi sâu khám phá và biểu hiện tâm hồn, tính cách, sức sống của con người

qua những số phận rất khác nhau trong muôn vàn sự kiện xảy ra trong cuộc sống.

“Để đi sâu vào số phận con người, không ít tác giả đã đi sâu viết về các bi kịch cá

nhân nằm trong bi kịch chung của dân tộc trong cuộc chiến. Qua những bi kịch ấy,

tính cách và bản ngã con người đã được bộc lộ rõ”, “càng đi sâu vào con người, văn

học ta càng gần tới bản chất cuộc sống, do đó tính nhân văn cũng cao hơn” [70].

Nhà văn Xuân Thiều trong bài viết Mấy suy nghĩ về mảng văn học chiến tranh cách

mạng [176] đã phân tích tương đối bao quát và sâu sắc những vấn đề của văn học

viết về đề tài chiến tranh trong tương quan với văn học trước và sau 1975. Ông

nhận định: “Nhân dân ta đã trải qua nửa thế kỷ chiến tranh, nên sự biến động xã hội

sẽ vô cùng lớn lao. Nó chi phối số phận từng con người, cả trong chiến tranh và

thời hậu chiến. Nó vẫn là một vấn đề lớn của con người Việt Nam không chỉ trong

qua khứ mà còn cả trong hiện tại và cả tương lai nữa”. Nhà văn Xuân Thiều cũng

đã vô cùng sâu sắc khi nhận xét về những tác phẩm của những tác giả đang cháy

hết mình cho công cuộc đổi mới: “Những tác phẩm viết về chiến tranh của họ đã

khác trước kia, ngòi bút của nhà văn đã dấn sâu đến tận cùng của hiện thực chiến

tranh, đào sâu vào tính cách Việt Nam, tâm hồn Việt Nam, phát hiện những vẻ đẹp

khác nhau, tái hiện lại khuôn mặt chiến tranh đúng như vốn có của nó”.

Một số vấn đề về sự thay đổi có tính chất bước ngoặt của văn xuôi sau 1975

đã được đề cập cụ thể hơn trong một số bài viết của các nhà nghiên cứu: Bích Thu,

Vũ Tuấn Anh, Tôn Phương Lan… đã phân tích sự vận động đổi mới theo từng

chặng và cho rằng văn học từ sau 1975 có thể chia thành hai giai đoạn; Từ 1975

đến 1986 văn học vẫn phát triển theo quán tính cũ, đầu những năm 80 văn học đã

có một số tín hiệu đổi mới nhưng phải từ 1986 trở đi văn học mới khởi sắc và đổi

mới ở nhiều lĩnh vực. Do có sự chuyển mình từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu

thuyết; đề tài chiến tranh cách mạng, lịch sử và dân tộc dần dần nhường chỗ cho đề

tài thế sự- đời tư. Đó là quan điểm nhất quán được Bích Thu khẳng định trong bài

viết của mình. Ở bài Văn học đổi mới và phát triển [2], Vũ Tuấn Anh đã đưa ra

nhận định tính chất dân chủ hóa như một xu hướng vận động của văn học sau 1975

và chỉ ra rằng chủ nghĩa nhân đạo cộng sản và chủ nghĩa yêu nước là những thước

đo cơ bản nhằm đánh giá văn học suốt một thời gian dài được vận dụng một cách

uyển chuyển và mở rộng hơn, chủ nghĩa nhân văn cũng tạo ra một động lực mạnh

mẽ thúc đẩy những thể nghiệm nghệ thuật theo khuynh hướng dân chủ hóa. Ở một

tầng bậc khác, Tôn Phương Lan đã khái quát những vấn đề cần khai thác trong xu

thế mới viết về chiến tranh. Trong văn học trước 1975, hiện thực chiến tranh được

khắc họa chưa thực sự là hiện thực theo đúng nghĩa của nó, chiến tranh được nhìn

nhận đơn giản, thuần túy một chiều, một phía và mang đậm hào quang chiến thắng

mà không hề phản ánh hết những hy sinh mất mát, những khó khăn quyết liệt,

những sai lầm, vấp váp. Trong bài viết Chiến tranh trong các tác phẩm văn chương

được giải, Tôn Phương Lan đã nhận xét: “Văn học viết về đề tài chiến tranh trong

những năm chiến tranh ít nói về buồn vui của cuộc sống thường nhật, ít nói về

những đau thương, mất mát, hy sinh trên chiến trường, ít quan tâm đến số phận con

người mà tập trung quan tâm đến số phận đất nước. Sau chiến tranh, văn học viết

về đề tài này mới có xu hướng viết về sự thật của đời sống, viết về những khó khăn,

ác liệt, những sai lầm, vấp ngã, thiếu sót của người lính trong chiến tranh cũng như

trước sự cám dỗ của cuộc sống đời thường” [92].

Khẳng định văn học sau 1975 đã, đang bước vào một chặng đường mới với

nhiều thành tựu đáng ghi nhận và sẽ còn hứa hẹn rất nhiều những sự đóng góp,

khám phá mới là quan điểm chung của rất nhiều nhà lý luận phê bình. Nhận xét về

giai đoạn văn học 1975- 1985, Hà Xuân Trường đã khẳng định: “Nền văn học của

chúng ta đang vươn tới. Mười năm qua là mười năm thử thách đối với bản chất xã

hội chủ nghĩa của nền văn học nước ta”. Những tác phẩm văn học bước đầu manh

nha cho một dòng văn học đổi mới chính là minh chứng cho sự vượt qua “mười

năm thử thách” ấy. Phan Cự Đệ tin tưởng: “Văn xuôi chúng ta đang bước vào một

chặng đường mới với những thành tựu đáng phấn khởi. Nó đang tập trung giải

quyết hàng loạt vấn đề mới của chủ nghĩa xã hội trong chặng đường đầu tiên của

thời kỳ quá độ, đồng thời trang trải món nợ tinh thần đối với hai cuộc chiến tranh vĩ

đại của dân tộc. Văn xuôi cũng đang có những tìm tòi, khám phá đáng kể, đáng

khích lệ những đóng góp mới về mặt thể loại và phong cách thể hiện”, (Mấy vấn đề

lí luận văn xuôi hiện nay- Tạp chí Văn học, số 5-1986). Trong Mấy ghi nhận về sự

đổi mới của tư duy nghệ thuật và hình tượng con người trong văn học ta thập kỷ

qua, Trần Đình Sử đã tổng kết: “Nhìn chung có thể khẳng định được là nền văn học

nước ta thập kỉ vừa qua đánh dấu sự biến đổi đáng kể của tư duy văn học và đang ở

vào thời kỳ mới, thời kỳ hứa hẹn một sự khám phá và tái hiện hình tượng con

người nhiều mặt trong tất cả chiều sâu phong phú của nó”. Đinh Xuân Dũng đã có

những phân tích mang tính lý luận, khái quát khá toàn diện và sâu sắc sự thay đổi

trong cảm nhận về chiến tranh của các nhà văn ở một tâm thế mới: “Khuynh hướng

chính của sự phát triển, mặc dầu trải qua không ít khó khăn, nhiều nhà văn trong số

những người nhiều năm viết về chiến tranh trong chiến tranh, đã bứt lên, tự đổi mới

chính mình, đặc biệt các nhà văn hình thành vào cuối thời kỳ chống Mỹ, đã cho ra

đời những tác phẩm thực sự đổi mới, đáp ứng nhu cầu xã hội và minh chứng cho

một nhu cầu xã hội không thể né tránh của mảng văn học viết về chiến tranh sau

chiến tranh. Đó là sự đào sâu mới, đó là khả năng phân tích bình giá và mổ xẻ hiện

thực đa chiều của chiến tranh, đó là sự phân tích mối quan hệ cực kỳ phức tạp giữa

số phận từng con người với biến cố chiến tranh, đó là năng lực khám phá và đặt ra

những vấn đề nóng bỏng nhất trong chiến tranh và sau chiến tranh do tác động dai

dẳng của chiến tranh trong đời sống của từng cá nhân và toàn xã hội” [33].

1.2.2. Nguyễn Trọng Oánh (1929 – 1993) là một trong những cây bút trưởng

thành và gắn liền sự nghiệp sáng tác văn học của mình với đời sống quân ngũ và

chiến trường. Ông mở đầu hành trình văn chương bằng thể loại thơ tuy không nhiều

và chủ yếu là sáng tác trong thời kỳ trước 1975. Đóng góp lớn nhất của Nguyễn

Trọng Oánh là bộ tiểu thuyết 2 tập Đất trắng (Tập 1, 1979; Tập 2, 1984). Tác phẩm

là sự khắc hoạ hiện thực chiến trường vùng ven Sài Gòn sau cuộc tổng tiến công và

nổi dậy sau tết Mậu Thân 1968, thời điểm khốc liệt, cam go, đầy thử thách của

cuộc kháng chiến chống Mỹ, Trung đoàn 16 với nhiệm vụ tiếp tục tử thủ, chiến đấu

“một mất một còn” với kẻ thù quyết giành lại địa bàn, giành lại nhân dân dù chịu

nhiều tổn thất, hy sinh. Tác phẩm đã nhận Giải thưởng của Bộ Quốc phòng và Hội

Nhà văn Việt Nam năm 1984.

Có thể khẳng định, với Đất trắng, Nguyễn Trọng Oánh đã khai mở cho một sự

đổi mới cách nhìn, cách tiếp cận và phản ánh hiện thực chiến tranh. Bên cạnh việc

tái tạo bộ mặt chiến trường qua từng trận đối đầu khốc liệt, Nguyễn Trọng Oánh

còn đi sâu khai thác “cuộc chiến” trong lòng mỗi con người tham chiến ở tầng sâu

nhân cách. Bộ tiểu thuyết đã lột tả trung thực, đa chiều và toàn diện hiện thực cuộc

chiến. Qua Đất trắng, hiện thực chiến tranh đã được tái dựng, hiện hữu với tất cả sự

tàn sát dữ dội, sự đau thương chất ngất, lòng dũng cảm kiên cường và cả sự phản

bội. Đó có thể xem là sự lựa chọn can đảm trong lối viết của Nguyễn Trọng Oánh,

đưa tác phẩm trở thành một sự kiện của mảng văn học viết về chiến tranh, thậm chí

là một “nghi án” trong đời sống văn học đương thời và đỉnh điểm là Đất trắng bị

thu hồi ngay chính trên quê hương tác giả. Tuy nhiên, sự vinh danh, vị thế Đất

trắng trong dòng chảy của văn học chiến tranh cách mạng và trong ký ức của cộng

đồng tiếp nhận đã nói lên tất cả giá trị của bộ tiểu thuyết để đời cho cả một sự

nghiệp của Nguyễn Trọng Oánh.

Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh xuất hiện năm 1979- nghĩa là chỉ bốn năm

sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng- dường như đã gợi mở những suy nghĩ mới

cho tiểu thuyết về đề tài chiến tranh giai đoạn này. Hiện thực chiến tranh trong Đất

trắng được tái hiện khá chân thực và đầy đủ từ những khó khăn gian khổ cho đến

những thương vong, mất mát hy sinh, thậm chí là cả sự phản bội… Người đọc cảm

nhận rõ nét hơn bao giờ hết sự dữ dội của cuộc chiến đấu, sự thiệt hại nặng nề của

quân đội ta và đặc biệt là cái giá của chiến công và chiến thắng cuối cùng. Đất

trắng vượt lên trên tất cả những tác phẩm viết về chiến tranh cùng thời bởi cái nền

hiện thực cực kỳ nghiệt ngã ấy.

Nhà phê bình Đặng Quốc Nhật đã nhận xét về Đất trắng: “Đất trắng gợi ra

cho chúng ta những suy nghĩ mới cho tiểu thuyết về đề tài chiến tranh lúc này. Ở

đây người đọc thấy được sự dữ dội của cuộc chiến đấu giữa ta và địch, những thiệt

hại nặng nề của ta, những vùng đất trắng, sự chịu đựng đến mức ghê gớm, cái giá

của chiến thắng và chiến công cuối cùng”. Nhà nghiên cứu Trần Duy Thanh ghi

nhận: “Đất trắng nằm trong số tiểu thuyết viết về chiến tranh xuất hiện sau chiến

tranh đã có chặng đường dài một thập kỷ. Một thử thách với tác giả cũng như nhiều

cây bút khác là: yêu cầu của bạn đọc khắt khe hơn; không thể miêu tả chiến tranh

một cách dễ dãi, toàn những chuyện ngọt ngào, suôn sẻ. Và ai cũng thấy là tiểu

thuyết với đề tài chiến tranh sau 1975 đã có những khởi sắc”, [165].

Đánh giá về Đất trắng, Ngô Văn Phú đã coi đây là bộ tiểu thuyết viết về chủ

đề chiến tranh với những biểu hiện táo bạo và mới mẻ: “Đất trắng đã mở đầu cho

lối viết mới, suy nghĩ mới cho tiểu thuyết chiến tranh, sau ngày toàn thắng. Hiện

thực chiến tranh được đề cập ở mức độ quyết liệt, đến một thời điểm mà cuộc chiến

đấu chính nghĩa của ta gặp khó khăn không tưởng tượng nổi. và chính trong một

không gian, thời gian cụ thể ấy, phẩm chất của con người mới được tôi luyện, cái

chân cái giả mới bộc lộ rõ ràng” [153, tr. 19]. Và có lẽ những tâm sự của nhà văn

Nguyễn Trọng Oánh về tiểu thuyết Đất trắng đã nói lên tất cả: “Tôi nói chuyện với

người hôm nay bằng câu chuyện của hôm qua… Nói về quá khứ một cách nghiêm

túc và trung thực thì không sợ không có điều gì để nói với hôm nay”.

Vẫn ở mảng đề tài chiến tranh, văn học Việt Nam sau 1986 đã có những

bước đột phá ấn tượng. Đón nhận luồng không khí đổi mới của đất nước và thời đại

các nhà văn trong giai đoạn này đã có những góc nhìn, góc nghĩ, và phương cách

thể hiện vừa mang đậm dấu ấn cá nhân, vừa chất chứa tính nhân văn sâu sắc. Với

họ đề tài chiến tranh không chỉ là sự giải tỏa của ký ức trong quá khứ, nó phải gắn

liền với cuộc sống muôn mặt để hướng tới đối thoại và đồng cảm với những người

cùng thời. Sự cách tân đó là hoàn toàn phù hợp với sự phát triển của văn học cũng

như nhu cầu đổi mới, khát vọng dân chủ trong xã hội, và có thể thấy rằng, một

hướng tiếp cận mới về hiện thực chiến tranh đã được hình thành. Chiến tranh đã

được nhìn sâu từ bản chất, hiện thực chiến tranh được khắc họa từ số phận cá nhân,

chiến tranh được tái dựng trong bối cảnh, yêu cầu của cuộc sống thời bình Và có lẽ

sẽ không ai có thể phủ nhận rằng tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là

đỉnh cao của dòng văn học viết về chiến tranh thời kỳ đổi mới.

Bảo Ninh (1952) được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn

học Việt Nam thời kỳ đổi mới tuy bước vào nghiệp văn khá muộn và trầm lắng. Đã

từng tham gia chiến đấu ở chiến trường Tây Nguyên tại mặt trận B3, sau khi rời

quân ngũ, Bảo Ninh đã tiếp tục học tập và làm một công việc ít liên quan đến văn

chương. Tuy nhiên, như một sắp đặt của số phận, từ 1984 đến 1986, Bảo Ninh theo

học trường viết văn Nguyễn Du và bắt đầu sự nghiệp bằng những truyện ngắn. Tuy

được đánh giá là một trong những cây bút “có duyên với truyện ngắn”, nhưng phải

sau sự ra đời của Nỗi buồn chiến tranh - cuốn tiểu thuyết đầu tay và duy nhất của

Bảo Ninh tính đến thời điểm hôm nay - tên tuổi của ông mới thực sự gây chú ý,

được dư luận trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm.

Nỗi buồn chiến tranh là một tác phẩm có số phận khác thường. Trong lần

xuất bản đầu tiên năm 1990, cuốn sách ra mắt bạn đọc với tên gọi Thân phận của

tình yêu, một cái tên đã thu hẹp diện phản ánh và làm giảm nhiều ý nghĩa đặt ra từ

tác phẩm. Được biết tiêu đề này do Nhà xuất bản Hội Nhà văn đặt. Một năm sau

đó, tác phẩm được tái bản với đúng tên gọi ban đầu của tác giả: Nỗi buồn chiến

tranh. Năm 1991, cuốn tiểu thuyết được trao tặng Giải thưởng Hội Nhà văn Việt

Nam, được đông đảo bạn đọc nồng nhiệt đón nhận và nhanh chóng trở thành một

hiện tượng của văn học thời kỳ đổi mới, rộng ra là văn học Việt Nam hiện đại nửa

cuối thế kỷ XX. Nỗi buồn chiến tranh được đánh giá là một tiểu thuyết có lối viết

mới và khác so với những tác phẩm cùng thời. Đó là sự khai thác chiến tranh ở tận

cùng bi thảm, tận cùng bất tuyệt. Bảo Ninh đã miêu tả chiến tranh không phải là

một bài ca chiến trận hào hùng mà là khám phá số phận con người và nỗi niềm cá

nhân. Chiến tranh không chỉ có sự khốc liệt nơi chiến trường mà còn là những ám

ảnh nặng nề, những nỗi đau không thể xoa dịu, kết tụ, trở thành “chấn thương tinh

thần”, “hội chứng chiến tranh” ở người lính thời hậu chiến - những con người vừa

trở về từ chiến thắng vinh quang. Nhà văn Nguyên Ngọc đã khẳng định: “Xét về

mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới” [138]. Bên cạnh đó,

Nỗi buồn chiến tranh cũng tạo nên làn sóng mạnh từ dư luận quốc tế. The

Guardian, một tờ báo Anh đã nhận định: “Một cuốn tiểu thuyết không thể đặt

xuống. Bất kỳ nhà chính trị hoặc nhà hoạch định chính sách nào của Mỹ cũng cần

nên đọc cuốn sách này. Nó lẽ ra phải được giải Pulitzer, nhưng đã không được. Nó

quá hấp dẫn để xứng được thế” [14]. Dennis Mansker, thành viên của hội cựu binh

vì hoà bình và hội cựu binh Việt Nam chống chiến tranh, tác giả cuốn sách Abad

Attitudu: A Novel from the Vietnam War đã hết sức kinh ngạc khi được đọc Nỗi

buồn chiến tranh: “Đây là một bức tranh trung thực và tàn nhẫn đến kinh ngạc. Đã

đến lúc thế giới phải thức tỉnh trước nỗi đau mang tính phổ quát của những người

lính ở mọi bên xung đột và cuốn sách này là nên đọc đối với những ai chọn nghề

“binh nghiệp”” [131]. Có thể khẳng định, cùng với những cách tân đồng bộ, mạnh

mẽ về nội dung cảm hứng, hình thức và thi pháp, qua Nỗi buồn chiến tranh Bảo

Ninh đã đưa văn học Việt Nam hội nhập với không khí phát triển theo chiều hướng

hiện đại và hậu hiện đại của văn học toàn cầu.

Với Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh đã xác lập một cách nhìn mới, một

phương cách thể hiện mới về hiện thực chiến tranh. Hiện thực chiến tranh trong Nỗi

buồn chiến tranh được biểu hiện qua những hồi ức bị cắt vụn, qua rất nhiều những

cái chết, qua sự tổn hại của nhân tính, qua một mối tình đau khổ với những vết

thương mãi mãi không lành, qua sự tự thú, sám hối… Tất cả đã gợi nên sức mạnh

hủy diệt của chiến tranh. Đó thực sự là một cuốn tiểu thuyết của chiến tranh, về

chiến tranh, vừa là “nỗi thống khổ đớn đau”, vừa là đỉnh “vinh quang hạnh phúc”

của cả một dân tộc.

Cùng với Nguyễn Trọng Oánh, nhà văn Bảo Ninh với tiểu thuyết Nỗi buồn

chiến tranh thực sự trở thành một “điểm nhấn”, một hiện tượng đặc biệt thu hút sự

quan tâm của đông đảo người viết, kể cả giới sáng tác lẫn nghiên cứu phê bình.

Đánh giá về Nỗi buồn chiến tranh nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng: “Đây là một

cuốn sách nghiền ngẫm về hiện thực- hiện thực chiến tranh và hậu chiến” [138, tr.

6- 14]. Đỗ Đức Hiểu trong Thi pháp hiện đại [67] đã viết: “Trong văn học mấy

chục năm nay, có thể Thân phận của tình yêu (tên gọi khác của Nỗi buồn chiến

tranh) là cuốn tiểu thuyết hay về tình yêu, quyển tiểu thuyết về tình yêu xót thương

nhất” và ông cho rằng “Nỗi buồn chiến tranh thể hiện một điểm nhìn mới về cuộc

chiến tranh kéo dài ba mươi lăm năm”.

Nét đổi mới đặc sắc của Nỗi buồn chiến tranh không chỉ bộc lộ ở chiều sâu

tư tưởng tư duy nghệ thuật mà còn là những cách tân theo chiều hướng hiện đại,

hậu hiện đại của thi pháp thể loại. Đó là nỗi đau, nỗi mất mát, nỗi ám ảnh kinh

hoàng của người lính về sự tàn khốc của chiến tranh. Vượt lên trên nỗi đau thể xác

là nỗi đau tinh thần, và gọi đúng tên của nó là “hội chứng chiến tranh”. Về vấn đề

này Trần Đình Sử cho rằng: “Văn học nói nhiều đến tính chính nghĩa, tính anh

hùng, tính cách mạng nhưng chưa có gì đáng kể về tính tàn bạo, tính hủy diệt, bi

thảm của nó, những tính chất không chỉ thể hiện ở cái chết nơi chiến trận, mà còn

mở rộng thành cái chết nơi tâm hồn…” [138, tr. 6- 14]. Nguyễn Đăng Điệp lại nhìn

thấy sự mới mẻ trong cách viết và tiếp cận hiện thực của Bảo Ninh qua kỹ thuật

dòng ý thức: "Cho dù viết nhiều về chiến tranh nhưng xét đến cùng tinh huyết của

Bảo Ninh kết tụ trong cuốn tiểu thuyết để đời của ông: Thân phận của tình yêu.

Toàn bộ tác phẩm là niềm khắc khoải không nguôi của một người lính bước ra từ

cuộc chiến khắc nghiệt ấy. Vì thế, nó trung thực đến tận đáy..." [164- tr. 399].

Nguyễn Thanh Sơn cho rằng, "Nỗi buồn chiến tranh không phải chỉ là một tác

phẩm viết về chiến tranh. Bản thân tiểu thuyết đã là một cuộc chiến tranh, một

thảm họa chiến tranh, một thế giới chiến tranh thu nhỏ trong bi kịch vĩ đại của một

con người" [159- tr. 63]. Còn Nguyễn Trường Lịch thì khẳng định: "Tác phẩm

Thân phận tình yêu (1990) của Bảo Ninh mở ra một bước ngoặt đáng kể trên quá

trình phát triển tiểu thuyết đương đại" [105]...

Với Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã xây dựng một không gian đa chiều

về hiện thực chiến tranh, điều mà các tiểu thuyết viết về chiến tranh trước đó chưa

từng làm được. Hiện thực chiến tranh trong Nỗi buồn chiến tranh được khắc họa

qua tâm lý của nhân vật chứ không phải theo phương thức phản ánh miêu tả thông

thường của trật tự tuyến tính theo dòng cốt truyện. Phạm Xuân Thạch trong bài viết

Nỗi buồn chiến tranh viết về thời chiến tranh thời hậu chiến- từ chủ nghĩa anh

hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp, sau khi tìm hiểu thế giới nhân vật, biểu tượng

và ý nghĩa của nó đã khái quát cái nhìn mới về hiện thực chiến tranh và con đường

viết về chiến tranh trong thời hậu chiến: “Trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã

xác lập một cái nhìn mới về hiện thực lịch sử- hiện thực chiến tranh, mới trong sự

đối chiếu với văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa trong chiến tranh và trước 1986.

Cái mới ở đây được xác định không chỉ ở việc anh đưa vào trong tác phẩm của

mình những chất liệu hiện thực chưa từng có trong văn học chiến tranh (dù điều

này cũng có giá trị thẩm mỹ riêng) mà trước hết thể hiện ở việc anh đã tìm đến một

phương pháp tiếp cận hiện thực khác với phương pháp điển hình hóa trong văn học

hiện thực truyền thống ”. “Riêng Bảo Ninh, anh đã đẩy những khuynh hướng nghệ

thuật của những nhà văn trước đây đến một chiều kích mới. Anh quyết liệt từ bỏ

hình thức tiểu thuyết hiện thực truyền thống (theo kiểu tiểu thuyết- kí sự như Đất

trắng) để theo đuổi tiểu thuyết tâm lý” [166].

Ra đời sau Đất trắng mười năm, Nỗi buồn chiến tranh đã đẩy những tín hiệu

mới mẻ trong quan niệm mới, góc nhìn mới về hiện thực chiến tranh trong Đất

trắng đến gần và trở nên rõ ràng hơn. Đó là một bước chuyển mình mạnh mẽ, đánh

dấu một thái độ, một cách nhìn công bằng và sòng phẳng về cuộc chiến. Tuy nhiên,

bên cạnh những ý kiến đánh giá cao cuốn tiểu thuyết của Bảo Ninh trên nhiều

phương diện, xem nó như một tác phẩm đỉnh cao, một thành tựu xuất sắc của văn

học thời kỳ đổi mới, cũng đã xuất hiện những phê phán, lên án gay gắt, phủ nhận

giá trị của Nỗi buồn chiến tranh trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ

thuật. Đỗ Văn Khang trong bài viết Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình

yêu, (Văn nghệ số 43- 1991) đã kết luận "thật đáng tiếc lẽ ra không nên in vội Thân

phận của tình yêu". Đức Trung trong bài viết Chiến tranh nào? Nỗi buồn nào?,

(Văn nghệ số 43- 1991) coi Nỗi buồn chiến tranh là “điên loạn”, “rối bời”, “lố bịch

hóa hiện thực”, “bôi nhọ quân đội”. Trần Duy Châu trong bài viết của mình nhấn

mạnh: "Bảo Ninh đã tạo nên hình ảnh đảo ngược của hiện thực, chuyển đổi các giá

trị, biến trắng thành đen, thay khúc ca khải hoàn của dân tộc thành tiếng hát bi

thương ai điếu cho những kẻ lạc loài" [23].

Tựu trung, những công trình, ý kiến nghiên cứu, đánh giá về văn xuôi nói

chung, tiểu thuyết nói riêng viết về đề tài chiến tranh trước và sau 1975 cũng như

về vấn đề phản ánh hiện thực cuộc chiến trong ba tiểu thuyết Dấu chân người lính

(Nguyễn Minh Châu), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo

Ninh) là khá đa dạng, phong phú, xét ở một góc độ nào đó còn có phần bề bộn. Vì

vậy trong khuôn khổ luận án, chúng tôi không hi vọng và cũng không thể có một

cái nhìn bao quát mà chỉ tập trung vào những công trình, ý kiến tiêu biểu, liên quan

mật thiết và phục vụ cho hướng triển khai đề tài và những vấn đề thuộc nội dung

luận án. Theo chúng tôi, những vấn đề có thể tóm lược khái quát như sau:

Thứ nhất, nhận định về văn xuôi thời kỳ chống Mỹ, hầu hết các ý kiến đều

khẳng định, mặc dù vẫn còn những hạn chế nhất định tuy nhiên tiểu thuyết chiến

tranh thời kỳ này (và mở rộng ra cả giai đoạn 1945 – 1975) đã có những chuyển

biến tích cực trên mọi phương diện, thực sự là tấm gương phản chiếu những

phương diện cơ bản nhất của đời sống và tâm hồn dân tộc; thể hiện được lẽ sống,

khát vọng lớn “không có gì quý hơn độc lập, tự do” của nhân dân ta; đồng thời có

tác dụng cổ vũ, động viên, xây dựng tư tưởng, bồi đắp tâm hồn, góp phần hoàn

thiện và phát triển nhân cách cao đẹp của con người Việt Nam trong thời đại chiến

tranh cách mạng. Các ý kiến cũng thống nhất cho rằng những hạn chế của tiểu

thuyết chiến tranh thời kỳ này là do sự chế định của điều kiện lịch sử, của trình

độ nhận thức thời đại. Bên cạnh đó còn phải kể đến những hạn chế trong tài

năng, bản lĩnh của người sáng tác và không loại trừ những luồng ảnh hưởng tiêu

cực của khuynh hướng xã hội học du nhập từ bên ngoài. Đi sâu vào những vấn đề

cụ thể, các ý kiến nhận định rằng: nhiều tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này phản

ánh hiện thực chiến tranh và xây dựng hình tượng người lính còn giản đơn, xuôi

chiều, ít nhiều còn mang tính minh hoạ công thức do phải thực hiện nhiệm vụ tuyên

truyền chính trị, cổ vũ chiến đấu. Nói chung, tiểu thuyết chiến tranh chặng đường

này chỉ tập trung phản ánh những “điểm sáng” của con người và hiện thực, phần

nào đó còn tô hồng hiện thực, còn những “chỗ tối”, những góc khuất chưa được đề

cập đến hoặc có phần né tránh. Nâng lên tầm khái quát, các ý kiến đều kết luận đây

cũng là những nhược điểm chung của văn học cách mạng Việt Nam (1945 – 1975).

Thứ hai, với văn học sau 1975, hầu hết các ý kiến nhận định đều thống nhất,

văn xuôi sau 1975 đã có sự chuyển biến trên nhiều phương diện, xuất phát từ nhu

cầu đổi mới trước những đòi hỏi cấp bách của đời sống xã hội, từ chủ thể sáng tạo

và cả phía khuynh hướng tiếp nhận. Mặc dù chưa có sự thay đổi một cách rõ rệt,

nhưng đã xuất hiện những tác phẩm viết theo xu hướng nhận chân “phản tư” với sự

đổi mới cách tiếp cận, khai thác hiện thực. Đó là những yếu tố quan trọng, thể hiện

sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật và là dấu hiệu cho một cuộc cách tân văn xuôi-

tiểu thuyết nói riêng và của văn học nói chung. Cụ thể hơn, các ý kiến đã cho rằng

tiểu thuyết sau 1975 có diện mạo mới, thể hiện đúng bản chất của thể loại nhờ

những thay đổi trong cảm hứng sang tác mà quan trọng nhất đó là sự dịch chuyển

từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự, đời tư.

Thứ ba, khi đề cập đến sự vận động và đổi mới của văn xuôi sau 1975, hầu

hết các ý kiến đều lấy những sáng tác tiêu biểu về đề tài chiến tranh thời kỳ này làm

cơ sở, cứ liệu và coi là những hiện tượng nổi bật thể hiện những nỗ lực cách tân của

văn xuôi Việt Nam thời hậu chiến. Các ý kiến đã khẳng định, hiện thực chiến tranh

trong tiểu thuyết sau 1975 đã thể hiện những đặc điểm tư duy nghệ thuật và đặc

trưng thẩm mỹ mới. Chiến tranh và người lính đã bước đầu được đặt trong một hệ

quy chiếu khác, với những tiêu chí khác, theo xu hướng dân chủ hóa, gắn với ý

thức con người cá nhân, cá thể. Chiến tranh được phản ánh dưới góc nhìn đa chiều,

đa hướng. Chính vì thế, giá trị nhân văn, nhân bản được bộc lộ chân thực, sâu sắc

hơn, từ đó hướng con người đến một cách nhìn về thời cuộc nhân ái và toàn diện

hơn.

Thứ tư, các ý kiến đều thống nhất rằng, với việc nhà văn hướng ngòi bút của

mình vào đời sống nội tâm, bộc lộ diện mạo tinh thần con người, do vậy, hiện thực

chiến tranh và đời sống hậu chiến đã được mở rộng, đào sâu hơn. Và cũng qua đó,

sự khốc liệt của chiến tranh cũng như những vấn đề đặt ra hết sức nóng bỏng của

cuộc sống hiện tại đã được nhà văn phơi bày một cách đầy đủ và toàn vẹn.

Có thể khẳng định rằng, văn xuôi viết về đề tài chiến tranh nói chung và ba

tiểu thuyết Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh - ba tác phẩm

tiêu biểu cho ba chặng đường về đề tài chiến tranh cách mạng của văn học Việt

Nam trước và sau 1975- nói riêng, đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm nghiên

cứu thể hiện qua nhiều công trình và những bài báo khoa học. Tuy nhiên, theo sự

nhìn nhận, quan sát và định vị của chúng tôi, thực tế cho đến nay vẫn chưa có một

công trình hay bài viết nào đặt vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ

thống vấn đề phản ánh hiện thực chiến tranh qua sự kết nối ba tiểu thuyết này. Đặc

biệt là đi vào phân tích, so sánh nhằm đưa ra những kiến giải về sự khác biệt trong

việc tiếp cận, di chuyển và phản ánh hiện thực chiến tranh của từng tác giả, để qua

đó khẳng định sự thay đổi, cách tân trong cảm hứng, thi pháp và phương thức thể

hiện của các tác giả qua từng giai đoạn là tất yếu, là phù hợp với quy luật vận động,

đổi mới và phát triển của văn học. Đây chính là vấn đề trọng tâm của nội dung luận

án mà chúng tôi sẽ tập trung giải quyết.

CHƢƠNG 2:

SỰ VẬN ĐỘNG CỦA ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

TỪ 1945 ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XX

Cách mạng tháng Tám 1945 là một sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc.

Cùng với khí thế “long trời lở đất” của một cuộc cách mạng dân tộc dân chủ để

khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hoà lập nên nền chuyên chính vô sản, đất

nước vừa thoát khỏi vòng nô lệ đó đã phải lâm vào một cuộc chiến kéo dài 30 năm

ngay sau những ngày lập quốc. Từ 1945 đến 1975, dân tộc Việt Nam nhỏ bé phải

gồng hết sức mình để chiến đấu chống trả hai “đế quốc to”, hùng mạnh nhất thế

giới là Pháp và Mỹ. Để đến được ngày kết thúc chiến tranh thống nhất hai miền

Nam Bắc, 30- 4- 1975, dân tộc Việt Nam đã phải trải qua nỗi đau chia cắt, phải trả

giá bằng sinh mệnh hàng triệu người vĩnh viễn nằm xuống, hàng triệu người bị

thương tật, hàng vạn người bị nhiễm chất độc da cam và những di chứng man rợ

của chiến tranh. Những con số biết nói đó cho thấy, cuộc chiến ở Việt Nam là cuộc

chiến có thời gian dài nhất, khốc liệt và phức tạp nhất. Song sự mất mát và “nỗi

buồn chiến tranh” không chỉ diễn ra trên dải đất hình chữ S đau thương mà còn

vượt nửa vòng trái đất đến với nước Mỹ xa xôi bên kia bờ Thái Bình Dương. Với

gần 7 tỷ USD ném vào cuộc chiến, 58.000 binh sĩ Mỹ tử trận ở chiến trường Việt

Nam, 1.300 người mất tích, hơn 300 nghìn thương binh, tàn phế và hàng chục vạn

quân nhân, cố vấn Mỹ bị “dính” chất độc da cam, đặc biệt là hàng vạn người lính

trở về từ Việt Nam bị mắc chứng rối loạn tâm thần, cụ thể là căn bệnh “Hội chứng

Việt Nam”, …, tiền bạc, bản chất hiếu chiến, danh dự và niềm kiêu hãnh của một

siêu cường quốc đã bị phơi bày, trắng tay, sụp đổ hoàn toàn. Có nghĩa là những

chấn thương dữ dội của chiến tranh đã được chia đều cho hai phía: người chiến đấu

để bảo vệ tổ quốc và kẻ xâm lược.

Thực tế lịch sử đó đã đổ bóng xuống đời sống văn học nghệ thuật, thẩm thấu

và chi phối đến tiến trình vận động của hệ hình văn chương. Từ 1945 đến 1975, nền

văn học Việt Nam chính thức mang danh nền văn học chiến tranh cách mạng, hình

thành và phát triển dưới sự tác động đầy quyền năng của cơ chế phương pháp sáng

tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, văn nghệ sĩ – những chủ thể cầm bút – là chiến sĩ

trên mặt trận văn hoá văn nghệ.

Trong suốt ba mươi năm ấy, chiến tranh đã chi phối, ảnh hưởng mạnh mẽ

đến mọi mặt của đời sống đất nước. Cả dân tộc Việt Nam bị đặt trước những tình

huống, thử thách đặc biệt. Trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt đó, “không một ai

trên đất nước này có thể tuyên bố mình đứng ngoài lịch sử, kể cả người đó là một

nữ tu sĩ trong nhà tu kín hay một người Mông trên núi cao. Tất cả mọi người đều bị

cuốn vào dòng thác lớn của lịch sử” [44, tr. 200]. Và trong bối cảnh người sáng tác

không bị đặt trước những lựa chọn, không có hiện tượng phân luồng trung tâm –

ngoại vi, nền văn hóa văn nghệ Việt Nam mang đậm dấu ấn chiến tranh cũng là

điều tất yếu. Phát triển trong hoàn ảnh đặc biệt như vậy, văn học hướng đến khai

thác, phản ánh vấn đề trung tâm của thời đại là cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của

dân tộc cũng là điều dễ hiểu. Bước ra khỏi thời kỳ 1930-1945 như là đỉnh cao của

bước ngoặt hiện đại hoá với sự hoà trộn, tích hợp Đông – Tây, những phẩm tính

truyền thống và hiện đại, diện mạo văn học 1945-1975 đã được thay thế căn bản.

Chiến tranh trở thành đề tài chính, lấn át và chi phối các đề tài khác của văn học.

Với sứ mệnh lớn lao, với tư cách là “phát ngôn viên của thời đại”, trong suốt thời

kỳ kháng chiến, văn học luôn là “một mặt trận” quan trọng trong việc tuyên truyền,

cổ vũ, khích lệ chiến đấu, khẳng định cuộc chiến tranh chính nghĩa của dân tộc, ca

ngợi chế độ xã hội chủ nghĩa, củng cố niềm tin trong quần chúng nhân dân. Từ

những buổi đầu kháng chiến chống Pháp, chính phủ Việt Minh đã đề ra khẩu hiệu

“Kháng chiến hóa văn hóa. Văn hóa hóa kháng chiến”. Chủ tịch Hồ Chí Minh rất

quan tâm tới văn nghệ, Người xem “Văn hóa văn nghệ cũng là một mặt trận. Anh

chị em là chiến sĩ trên mặt trận ây”. Đồng thời, Hồ Chủ tịch cũng luôn dặn dò đội

ngũ văn nghệ sĩ: “Nhiệm vụ văn hóa chẳng những để cổ động tinh thần và lực

lượng kháng chiến của nhân dân, mà còn phải nêu rõ những thành tích kháng chiến

kiến quốc vĩ đại của ta cho thế giới biết. Các nhà văn hóa ta phải có những tác

phẩm xứng đáng chẳng những để biểu dương sự nghiệp kháng chiến kiến quốc bây

giờ, mà còn để lưu truyền những gương mẫu oanh liệt kháng chiến kiến quốc cho

con cháu đời sau”. [136, tr. 21- 22]. Hưởng ứng những lời kêu gọi ấy, rất nhiều

văn nghệ sĩ đã tự nguyện, hăm hở đi theo kháng chiến. Trong những năm tháng

gian nan thử thách ấy, đội ngũ những nhà văn, những “thư ký trung thành của thời

đại” với trọng trách của một chiến sĩ thực thụ, một tuyên truyền viên đã kịp thời

phản ánh một cách chân thực, sinh động và cảm động những ngày tháng gian khổ

mà hào hùng của dân tộc Việt Nam… Một nền văn học cách mạng được sinh thành

và gặt hái nhiều thành tựu quan trọng nhờ nhiệt huyết đối với sự nghiệp đấu tranh

giải phóng dân tộc và đam mê sáng tạo nghệ thuật của đội ngũ các văn nghệ sĩ gồm

nhiều thế hệ.

Có thể khẳng định rằng, trên cơ sở lập trường cách mạng và lòng yêu nước,

song hành cùng cuộc kháng chiến trường kỳ kéo dài ba mươi năm, chúng ta đã cho

ra đời một nền văn học “xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong của những nền

văn học chống đế quốc trong thời đại ngày nay”. Trong bảng “địa dư” đó của văn

học, đề tài chiến tranh luôn giữ vị trí chủ lưu. Trước 1975, khí thế cách mạng sục

sôi và tinh thần chiến đấu hi sinh quên mình của quân dân hai miền đã trở thành

nguồn cảm hứng nóng bỏng, trực tiếp đối với các nhà văn. Sau 1975, chiến tranh

vẫn là một “siêu đề tài”, là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn “cày xới” nhưng đã có

sự cách tân đồng bộ về tâm thế, cảm hứng sáng tác, tư duy nghệ thuật, đặc điểm thi

pháp và hình thức diễn ngôn. Trước đây, trong giai đoạn 1945- 1975, với nhiệm vụ

chính trị lớn lao, nặng nề, văn học giai đoạn này chứa đựng âm hưởng sử thi (anh

hùng ca) với cảm hứng lãng mạn bao trùm. Các tác phẩm tập trung ngợi ca chủ

nghĩa yêu nước, thể hiện khát vọng độc lập tự do, tự hào và tin tưởng vào sự nghiệp

giải phóng dân tộc của con người Việt Nam. Hình tượng người lính trong văn học

giai đoạn 1945- 1975 được lý tưởng hóa đến mức tuyệt đối tạo nên khoảng cách sử

thi. Sau đại thắng mùa xuân 1975, giai đoạn 1975- 1985, mặc dù vẫn theo “quán

tính cũ” (Nguyên Ngọc) nhưng văn học viết về đề tài chiến tranh đã có dấu hiệu đổi

mới trên phương diện tiếp cận, miêu tả và phản ánh hiện thực. Đó là sự tái hiện

hiện thực chiến tranh với tất cả sự khốc liệt, những tổn thất, hy sinh nặng nề của nó.

Đâu đó trong một số tác phẩm, người đọc đã thấy thấp thoáng những bi kịch của

con người thời hậu chiến và những dự cảm về hệ lụy chiến tranh. Tuy nhiên, đó

mới chỉ là sự manh nha, là quá trình tìm đường, đặt nền móng cho văn học giai

đoạn sau. Phải đến giai đoạn từ 1986 cho đến những năm cuối thế kỷ XX, văn học

viết về đề tài chiến tranh mới thực sự đổi mới một cách mạnh mẽ. Bên cạnh cảm

hứng anh hùng ca đã có sự tồn tại của cảm hứng “bi ca”. Hình ảnh người lính đã

không còn được tô vẽ, luôn đứng vị trí cao hơn cộng đồng tiếp nhận mà đã trở nên

đời thường, gần gũi hơn với những khát khao hết sức bản năng, tự nhiên của con

người. Đặc biệt, hình tượng nhân vật kẻ thù trong văn học chiến tranh giai đoạn này

đã được các nhà văn soi chiếu với cái nhìn tỉnh táo và nhân bản. Họ, những con

người bên kia chiến tuyến không chỉ độc ác, tàn nhẫn, vô lương, ngu dốt mà cũng

thiện chiến, có lý tưởng, có lòng nhân ái… Rõ ràng, bên cạnh những khám phá đa

diện về người lính cách mạng, hình ảnh kẻ thù – những chủ thể trên chiến trường -

đã được các nhà văn miêu tả đa chiều, có sức sống nội tại và chân thực.

Văn học viết về chiến tranh cả trước và sau 1975 khá đa dạng về thể loại và

phương thức thể hiện. Đã có rất nhiều thể loại được các nhà văn thử nghiệm như

thơ, truyện ngắn, ký, tiểu thuyết…. Mỗi thể loại đều có những thế mạnh và giới hạn

riêng. Thơ, truyện ngắn, ký được các nhà văn sử dụng với mục đích phản ánh

nhanh chóng những chiến công, những sự kiện nóng hổi trên chiến trường, đồng

thời nó cũng phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh sáng tác nhiều khó khăn của thời

chiến. Tuy nhiên, do hạn chế bởi dung lượng nên dù các thể loại trên giúp nhà văn

phản ánh kịp thời một vấn đề của hiện thực cuộc sống, hiện thực chiến tranh nhưng

nó vẫn chỉ là một lát cắt, chưa thể hiện được tầm vóc của cuộc kháng chiến, chưa lý

giải được những vấn đề phức tạp của đời sống, quá trình phát triển tính cách của

nhân vật không được diễn tả đầy đủ. Chiến tranh với bản chất là một hiện tượng

lịch sử - xã hội phức tạp mang tính nhân loại cần một loại hình năng động, mang

tính tổng hợp cao để phản ánh nó một cách toàn vẹn, sống động. Trên cơ sở tiêu chí

đó, với đặc trưng là một cấu trúc tự sự lớn, có khả năng bao quát về thời gian,

không gian, sự kiện, nhân vật; khả năng mở rộng tối đa tầm vóc, quy mô hiện thực;

khả năng đi sâu khám phá những vấn đề thân phận con người; sự đa dạng về màu

sắc thẩm mĩ; tính đối thoại và đa âm về giọng điệu… tiểu thuyết đã hiện diện như

một thể loại giàu tiềm năng, có sức cạnh tranh bền vững và đã trở thành sự lựa

chọn ưu tiên của các nhà văn.

Nhìn vào bức tranh thể loại, tiểu thuyết luôn đóng vai trò then chốt và là

nòng cốt, chủ lực của văn xuôi, đồng thời cũng là tiêu chí đánh giá sự trưởng thành

của một nền văn học. Tuy ra đời muộn nhưng tiểu thuyết lại là một thể loại có một

vai trò, vị thế hết sức quan trọng trong lịch sử văn học. Không quá khi nói rằng tiểu

thuyết là danh dự, là niềm tự hào của mỗi dân tộc, “thiếu nó, dân tộc thiếu sử thi”.

Hegel đã từng nói: “Danh dự của mỗi dân tộc cần phải có Homeros của riêng

mình”. Dễ hiểu vì sao rất nhiều các nhà văn trưởng thành cùng thời đại chiến tranh

cách mạng luôn ước ao, khao khát viết được những bộ tiểu thuyết phản ánh được sự

kỳ vĩ hào hùng với tất cả lẫm liệt và đau thương mà dân tộc Việt Nam đã kinh qua.

Tuy nhiên, hoàn cảnh chiến tranh với muôn vàn những khó khăn thiếu thốn đã là

một cản trở lớn cho thể loại văn học dài hơi cần đầu tư nhiều thời gian và công sức

này. Bên cạnh đó, trong những năm đầu của cuộc kháng chiến, các nhà văn đối

diện với một cuộc sống mới mẻ chưa từng có. Bên cạnh tài năng, họ cần có thời

gian để làm quen, khám phá, để tích luỹ vốn sống thực tế nên việc viết được những

tác phẩm dài hơi không phải là điều dễ dàng. Ngoài ra, những quan niệm có phần

cực đoan về quyền lực chính trị và nhiệm vụ của văn học, về nguyên tắc và phương

pháp sáng tác những năm đầu của cuộc kháng chiến cũng là một trở ngại lớn cho

các nhà tiểu thuyết. Chính vì vậy, khép lại một thời kỳ khởi sắc và thành tựu của

văn xuôi 1930-1945, những năm đầu sau Cách mạng tháng Tám, tiểu thuyết xuất

hiện thưa thớt trên văn đàn. Phải đến năm 1954 khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, các

nhà văn mới có điều kiện thuận lợi về khách quan và ý thức rõ rệt hơn để đầu tư

vào những tác phẩm dài hơi. Trong vòng mười năm (1954-1964) tiểu thuyết viết về

đề tài chiến tranh đã có sự phát triển so với giai đoạn trước với khá nhiều những tác

phẩm dày dặn. Từ 1965 đến 1975, tiểu thuyết chiến tranh đã góp phần quan trọng

trong việc tái dựng một giai đoạn, một chặng đường trọng đại của dân tộc. Sau

1975 đến những năm cuối thế kỷ XX, với một độ lùi nhất định, cần thiết, với những

nhu cầu đổi mới bức bách về tư duy, lối viết, về việc đáp ứng nhu cầu tiếp nhận và

đặc biệt là sự mở rộng giao lưu văn hóa toàn cầu của “thế giới phẳng”; đề tài chiến

tranh trong tiểu thuyết đã được các nhà văn khoác lên một diện mạo khác: sâu sắc

và mới mẻ hơn. Những “rạn vỡ” trong cảm hứng sáng tạo, sự di chuyển của cái

nhìn nghệ thuật và việc mở rộng đường biên hiện thực trong các tiểu thuyết viết về

chiến tranh giai đoạn này đã mang đến những lý giải sâu sắc, khách quan cũng như

những nhận thức, quan niệm nhân văn hơn về chiến tranh và số phận con người.

Tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh, do vậy, đã có sự vận động trên nhiều phương

diện, có những chuyển biến nhanh nhạy để bắt kịp với không khí chung của văn

hoá văn nghệ qua từng thời kỳ.

2.1. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 1975

2.1.1. Giai đoạn 1945- 1954

Mùa thu năm 1945, nhân dân Việt Nam đã tiến hành cuộc Cách mạng tháng

Tám thành công, phá tan xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp đã kìm kẹp nhân dân

ta gần một thế kỷ. Cả dân tộc vui mừng chào đón sự ra đời của nước Việt Nam dân

chủ cộng hòa. Một kỷ nguyên mới được mở ra cho dân tộc Việt Nam, kỷ nguyên

của độc lập, tự do và tiến lên chủ nghĩa xã hội. Thế nhưng Hiệp định sơ bộ ngày

06/3/1946 cho phép quân Pháp được quay trở lại miền Bắc để thay thế quân đội

Trung Quốc Tưởng Giới Thạch rút quân về nước đồng nghĩa với việc thực dân

Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam một lần nữa. Song, bằng ý chí quật cường và

tinh thần đoàn kết một lòng đấu tranh, bảo vệ chủ quyền dân tộc, một lần nữa nhân

dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục làm nên

chiến thắng oai hùng trước kẻ thù xâm lược. Đó chính là cuộc kháng chiến chín

năm chống thực dân Pháp. Thành quả cách mạng đó cùng với hiện thực chiến tranh

nóng bỏng sục sôi, tinh thần vệ quốc cao cả đã trở thành nguồn mạch cảm hứng dồi

dào cho các nhà văn khai phá, sáng tác.

Như đã trình bày ở trên, sinh trưởng, hun đúc trong hoàn cảnh đất nước

chiến tranh, chính vì vậy vai trò của văn nghệ rất được các nhà lãnh đạo cách mạng

quan tâm. Văn nghệ được định hướng, quy tụ thành “một mặt trận” và văn nghệ sĩ

là “những chiến sĩ”: “Thời khác, chế độ khác, trong đấu tranh giai cấp, người nghệ

sĩ có thể đứng bên này, bên kia hay đứng giữa. Nhưng thời ta, dưới chế độ ta, điều

đó không thể có được và chúng ta nói hẳn với nhau là đã là người nghệ sĩ thì không

ai dung thứ thái độ chông chênh ấy được” [193, tr. 41]. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt

ra những nhiệm vụ cụ thể, rõ ràng với văn nghệ sĩ: “Cũng như các chiến sĩ khác,

chiến sĩ nghệ thuật có nhiệm vụ nhất định, tức là phụng sự kháng chiến, phụng sự

Tổ quốc, phụng sự nhân dân trước hết là Công- Nông Binh”. Tổng Bí thư Trường

Chinh nhấn mạnh thêm: “Văn nghệ sĩ phải thừa nhận rằng văn nghệ phục vụ chính

trị, phục vụ đường lối chính sách của Đảng… văn nghệ sĩ Cộng sản cũng như mọi

Đảng viên khác phải phục tùng tổ chức của Đảng” [136, tr. 271, 272]. Đảng chủ

trương: “Phải làm sao dần dần từng bước, từng phần làm cho nước ta có một đội

ngũ làm văn học, nghệ thuật gồm những người có bản lĩnh lớn, có nhiệt tình lớn, có

khí phách lớn, và từ đó có tài năng lớn để cống hiến lớn cho sự nghiệp cách mệnh

của dân tộc” [193, tr. 39]. Thấm nhuần tinh thần chỉ đạo đó, đội ngũ văn nghệ sĩ đã

không quản ngại khó khăn gian khổ, dấn thân, xông pha trên khắp các mặt trận để

phản ánh chân thực và sinh động hiện thực cuộc kháng chiến, trở thành một chiến

sĩ tuyên truyền đắc lực, phục tùng tuyệt đối đường lối văn nghệ của Đảng. Trong

những năm tháng trường kỳ 9 năm gian khổ ấy, các văn nghệ sĩ phải từ bỏ những

“tháp ngà nghệ thuật” để làm quen với một lối sống mới hoàn toàn khác. Họ lăn lộn

với quần chúng công nông binh, thường xuyên phải đối mặt với bom đạn, chết chóc

cùng những chuyến hành quân gian khổ. Đó quả là những thử thách không nhỏ cho

đội ngũ những tầng lớp trí thức tiểu tư sản thành thị vốn quen với đời sống thị

thành. Nhưng ở một góc nhìn khác, chính những dấn thân, những xông pha ấy đã

giúp các văn nghệ sĩ tích lũy được nguồn vốn sống hết sức quý giá, đó là thực tiễn

chiến trường, là những miền đất và gương mặt con người mà nếu không nhập cuộc

họ không sao hình dung nổi. Và nguồn vốn sống ấy đã trở thành niềm cảm hứng, đã

chuyển hoá thành những tác phẩm chân thực, sinh động và giàu xúc cảm.

Nói đến văn học cách mạng giai đoạn 1945- 1954, dù được đánh giá là có

phát triển nhưng vẫn nằm trong tình trạng đơn điệu về thể loại. Thành tựu chủ yếu

chỉ nằm trong thơ, truyện ngắn và ký. Với ưu thế cơ động, linh hoạt trong tiếp cận

hiện thực, gọn nhẹ về dung lượng, có khả năng phản ánh chớp nhoáng, kịp thời

những sự kiện nóng bỏng, phù hợp với điều kiện khó khăn, thiếu thốn của chiến

tranh, sự lấn chiếm của các thể loại này để thay thế tiểu thuyết cũng là điều dễ hiểu.

Chính vì vậy, mặc dù ý thức về những bộ tiểu thuyết thể hiện được toàn cảnh, quy

mô của cuộc kháng chiến vẫn nung nấu tâm trí các nhà văn, nhưng để thực hiện

được ý định đó trong hoàn cảnh chiến tranh là không dễ dàng. Việc dấn thân vào

chiến trường, đối diện với một hiện thực mới, cân nhắc lựa chọn những hệ giá trị

mới thay thế hệ giá trị cũ, các nhà văn cần có thời gian để làm quen, để “nhận

đường”, tạo sự phù hợp với thực tiễn cuộc sống. Cũng không thể không nhắc tới

nhịp độ khẩn trương của đời sống kháng chiến gian khổ và thiếu thốn trăm bề, nhà

văn không thể đóng cửa phòng văn quay lưng lại đám đông quần chúng để “hì hục”

viết tiểu thuyết. Những nhà văn trực tiếp tham gia kháng chiến thì việc viết tiểu

thuyết lại càng khó khăn gấp bội bởi chức trách chính của họ là cán bộ tuyên

truyền, dân vận, giao liên, chiến sĩ. Việc viết lách chỉ có duy nhất một nhiệm vụ

phản ánh nhanh nhạy những chiến công của quân ta, biểu dương kịp thời những

gương chiến đấu, người tốt việc tốt. Một khó khăn cản trở không nhỏ đến sự phát

triển của tiểu thuyết giai đoạn này chính là quan niệm của các nhà quản lý văn nghệ

về chức năng và nhiệm vụ trước mắt của văn học nghệ thuật. Nhiều người cho

rằng, cuộc chiến đấu đang cần những tấm gương chiến đấu giỏi, sản xuất giỏi hơn

là những người chỉ giỏi văn chương thơ phú, ít am hiểu cuộc sống chiến đấu, lao

động khổ cực. Quan niệm tiểu thuyết là câu chuyện tình lãng mạn, chủ yếu nói về

cuộc sống riêng tư, là một thể loại văn học để tiêu khiển, giúp người đọc thoát ly,

xa rời cuộc sống hiện tại trong khi đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng sử dụng

văn chương để phục vụ các mục tiêu chính trị, bám sát cuộc sống lao động và chiến

đấu của nhân dân cũng là một trở ngại cho những người viết tiểu thuyết. Những lý

do trên đây lý giải phần nào sự phát triển thiếu liên tục, hiện tượng vắng bóng

những tên tuổi hoặc chính xác hơn là sự xuất hiện thưa thớt các tác phẩm tiểu

thuyết trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1954.

Nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai trong bài viết Tình hình văn học Viêt Nam

sau cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 đăng trên báo Tiên phong số 8- 1946 đã

nhận xét: “Văn đàn tiểu thuyết hai năm nay vắng vẻ quá. Những khuynh hướng

tràng giang đại hải đã đứng ngừng lại. (Chẳng biết độ bao lâu đây?). Những tập

ngoài ba trăm trang hình như cũng hiếm. Nghe đâu vào hạng “mập” thì cũng chỉ có

Khao của Đỗ Phồn và Nguyễn của Nguyễn Tuân thôi. Nhưng hai quyển này đều là

những tác phẩm viết trước cuộc khởi nghĩa khá lâu”. Phải đến năm 1951, những tác

phẩm được xem là mở màn cho tiểu thuyết của nền văn học cách mạng Việt Nam

mới ra đời. Đó là Xung kích của Nguyễn Đình Thi (1951), Vùng mỏ của Võ Huy

Tâm (1951) và Con trâu của Nguyễn Văn Bổng (1952). Xung kích có vẻ gần với

truyện ký hơn là tiểu thuyết, tác phẩm phản ánh một cách chân thực quá trình chiến

đấu với quân đội viễn chinh Pháp ở chiến dịch trung du Bắc Bộ. Với Vùng mỏ, Võ

Huy Tâm đã khắc họa lại cuộc đấu tranh của những người công nhân ở vùng mỏ

Quảng Ninh đòi thay đổi, cải thiện đời sống, điều kiện làm việc. Ở tiểu thuyết Con

trâu, Nguyễn Văn Bổng lại đề cập đến đời sống những người nông dân khu Năm

biết hy sinh những lợi ích cá nhân để sản xuất phục vụ cho kháng chiến. Ba tác

phẩm hiếm hoi này có thể coi là “hiện tượng tiểu thuyết” tiêu biểu, đều viết về cuộc

kháng chiến chống Pháp, đều tập trung vào ba thành phần cách mạng cơ bản của

thời kỳ này: Công- Nông- Binh. Hoàn cảnh sống, chiến đấu của quân dân ta vô

cùng gian khổ nhưng vẫn tràn đầy niềm phấn chấn, tin tưởng vào sự lớn mạnh, đi

lên của cách mạng. Giá trị hiện thực của những tác phẩm này là đã thể hiện được

sức mạnh đoàn kết của tập thể quần chúng, tinh thần lạc quan, không ngại khó khăn,

gian khổ, thậm chí là hy sinh của những anh hùng thời đại mới. Họ- những người lính,

thợ cày, dân cày- giờ đây đã trở thành những chủ nhân của lịch sử.

Tuy nhiên, có thể thấy rằng những tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1945-

1954 còn nhiều hạn chế, thiếu độ sắc nét về tư duy nghệ thuật và cứng nhắc về thi

pháp. Sáng tác trong hoàn cảnh chiến tranh, lại nhằm mục đích “kịp thời để đẩy

mạnh tổng động viên”, “thích hợp với nhân dân” (Nam Cao), nội dung phải đơn

giản, dễ hiểu, dễ phổ biến rộng rãi phù hợp với tầm đón đợi của quần chúng lao

động - những chủ thể tiếp nhận mới - nên các tác phẩm trên nặng về kể lể, ghi chép,

chân dung nhân vật mờ nhạt, thiếu chiều sâu nội tâm, văn phong dễ dãi, diễn ngôn

chú trọng đến “mã tư tưởng” hơn là “mã nghệ thuật”. Đó chính là những dấu hiệu

nhận diện một chặng đường đầu non nớt của tiểu thuyết chiến tranh cách mạng Việt

Nam.

2.1.2. Giai đoạn 1955- 1964

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu của quân đội Việt Minh,

Pháp buộc phải đặt bút ký vào Hiệp định Giơ-ne-vơ trao trả độc lập cho Việt Nam.

Như vậy, từ sau năm 1954 hòa bình đã được lập lại ở miền Bắc, nhưng chỉ là hòa

bình “chớp nhoáng” vì Hiệp định Giơ-ne-vơ đã bị xâm phạm trắng trợn, vì khoảng

thời gian chia cắt tạm thời Bắc- Nam từ 2 năm đã kéo dài thành 21 năm và chiến

tranh vẫn bao phủ lên khắp hai miền Tổ quốc. Tuy nhiên, so với trước, các nhà văn

cũng đã thuận lợi hơn trong sáng tác. Một sự kiện lớn, quan trọng đối với các nhà

văn cũng đã diễn ra trong giai đoạn này, đó là việc Hội Nhà văn Việt Nam được

thành lập năm 1957. Có thể nói rằng sự ra đời của Hội Nhà văn Việt Nam thực sự

là một cú hích cho khát khao sáng tạo của các nhà văn, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến

đời sống văn nghệ đương thời. Có thể khẳng định rằng trong suốt ba mươi năm,

giai đoạn 1955- 1964 là giai đoạn đánh dấu thành tựu của tiểu thuyết về đề tài

kháng chiến chống Pháp. Hàng loạt những tiểu thuyết đầy đặn đã ra đời với lượng

xuất bản khá lớn. Trong số đó phải kể đến Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc),

Người người lớp lớp (Trần Dần), Mùa hoa dẻ (Văn Linh), Cuộc đời một đôi dép

cao su (Phùng Quán), Mười năm (Tô Hoài), Một truyện chép ở bệnh viện (Bùi Đức

Ái), Nhãn đầu mùa (Xuân Tùng- Trần Thanh), Trước giờ nổ súng (Lê Khâm), Cao

điểm cuối cùng (Hữu Mai), Sóng gầm tập 1 của bộ Cửa biển (Nguyễn Hồng), Vỡ

bờ (Nguyễn Đình Thi), Sống mãi với thủ đô (Nguyễn Huy Tưởng)… Những tác

phẩm này được đánh giá là đa dạng về cảm hứng, tương đối linh hoạt về bút pháp,

đặt và lý giải được những vấn đề lớn của lịch sử giai đoạn đó như quan hệ con

người trong chiến tranh, những giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc, những yếu tố

tạo nên chiến thắng, những giá trị, chuẩn mực mới được hình thành….

Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1955- 1964 mặc dù được đánh giá là có sự

mở rộng về cảm hứng nghệ thuật nhưng vẫn nằm trong mô hình phương pháp hiện

thực xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó, đề tài cũng đã phong phú hơn giai đoạn trước.

Tuy nhiên, trong hai đề tài lớn, đề tài trung tâm thì đề tài về đấu tranh thống nhất

Tổ quốc chiếm số lượng tác phẩm lớn hơn so với mảng đề tài xây dựng chủ nghĩa

xã hội và cuộc sống mới trên miền Bắc. Đây là điều hoàn toàn dễ hiểu bởi các nhà

văn vừa trải qua cuộc kháng chiến chín năm, vốn sống và thực tế chiến trường vẫn

còn đang ngồn ngộn và nóng hổi, hoàn toàn có thể đáp ứng nhu cầu sáng tạo những

tiểu thuyết dày dặn về cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm gian khổ trường kỳ.

Các tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này thường được khai thác theo hai xu hướng,

một số tác phẩm tập trung vào cuộc đời, số phận của cá nhân nhưng lại có những

tiểu thuyết mô tả toàn cảnh với mục đích tổng kết lịch sử. Các nhà văn muốn qua

những tác phẩm có quy mô khá đồ sộ của mình để lưu giữ những chiến công hiển

hách của dân tộc, ca ngợi những con người mới và điều quan trọng nhất đó là thắp

lên ngọn lửa, truyền thống yêu nước của cha anh để truyền lại cho thế hệ sau.

Trong tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1955- 1964, cảm hứng sử thi, bút

pháp lý tưởng hoá được các nhà văn sử dụng khá nhất quán để miêu tả cái đẹp, cái

cao cả của con người và thời đại. Những nhân vật chính diện thường có vẻ đẹp từ

trong ra ngoài, từ ngoại hình đến tính cách. Đó là những khuôn mẫu lý tưởng cho

thế hệ trẻ. Chính vì vậy, cũng giống như giai đoạn 1945- 1954, văn học giai đoạn

này vẫn chủ yếu phục vụ chính trị, phục vụ cách mạng, với chức năng chủ yếu là

tuyên truyền, cổ động. Về thi pháp, tiểu thuyết chiến tranh 1955- 1964 vẫn thiên về

ghi chép, kể lể, minh họa, cốt truyện đơn giản, lỏng lẻo, tính cách nhân vật phát

triển đôi khi thiếu logic, thậm chí khiên cưỡng, thiếu hẳn những nhân vật tạo được

ấn tượng sâu đậm. Tuy nhiên, vẫn phải ghi nhận những nỗ lực của các nhà văn

trong việc tiếp cận đời sống, tìm tòi đổi mới bút pháp cho tác phẩm của mình. Một

số tác phẩm giai đoạn này khá đa dạng về giọng điệu. Đã có những quan điểm khác

nhau về chiến tranh trong Vỡ bờ, Trên mảnh đất này, Sống mãi với thủ đô… Cũng

đã có cái nhìn hài hước, châm biếm, trào lộng những thói hư, tật xấu của người

nông dân ẩn hiện trong đa số lớp ngôn từ đẹp đẽ, trân trọng khi ca ngợi phẩm chất

tốt đẹp của giai cấp công- nông- binh. Nhận xét về sự đa dạng của tiểu thuyết thời

kỳ này, Phan Cự Đệ cho rằng: “Điểm nổi bật của tiểu thuyết thời kỳ sau 1958 là

tính chất phong phú và đa dạng của nó. Đa dạng về đề tài và phong cách… Một nền

tiểu thuyết đến thời kỳ nở rộ, giống như một vườn hoa muôn hồng nghìn tía đua sắc

đua hương”. [43, T.1, tr. 150]. Ở một số tác phẩm, khả năng phản ánh hiện thực của

tiểu thuyết đã được các nhà văn khai thác, mở rộng hơn, có sự kết hợp nhuần

nhuyễn giữa miêu tả hành động với chiều sâu nội tâm của nhân vật. Có thể khẳng

định rằng đó là những điểm sáng tuy còn yếu ớt nhưng đã báo hiệu một chặng

đường mới cho thể tài tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam những giai

đoạn sau.

2.1.3. Giai đoạn 1965- 1975

Ngày 05/8/1964, sau sự kiện vịnh Bắc Bộ, tiếng súng chống Mỹ đã nổ ở

miền Bắc, cả đất nước chìm trong lửa đạn. Tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc đã

thúc giục hàng vạn trái tim thanh niên yêu nước “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.

Trong đội quân điệp điệp trùng trùng hừng hực khí thế ấy có rất nhiều nhà văn. Họ

đồng hành cùng lúc hai nhiệm vụ, vừa cầm súng chiến đấu, vừa cầm bút sáng tác

để khích lệ, cổ động tinh thần yêu nước của đồng bào và chiến sĩ. Hơn lúc nào hết,

nền văn học cách mạng phải phát huy tối đa quyền lực của mình, tiếp tục thiên

chức cao đẹp là phục vụ chính trị, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Với phương châm

“sống rồi hãy viết” cùng thực tế trải nghiệm nơi chiến trường, các nhà văn nơi

tuyến đầu Tổ quốc đã viết nên hàng vạn trang văn sống động và chân thực về

những ngày tháng gian khổ mà hào hùng của nhân dân hai miền trong những ngày

đánh Mỹ. Tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn kháng chiến chống Mỹ đã góp phần lưu

giữ những tên đất, tên người kiên cường như là những thông điệp cho mai sau.

Những tiểu thuyết tiêu biểu của giai đoạn này là Hòn đất (Anh Đức), Gia đình má

Bảy, Mẫn và tôi (Phan Tứ), Rừng U Minh (Trần Hiếu Minh), Đất Quảng (Nguyễn

Trung Thành), Vùng trời (Hữu Mai), Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu),

Giáp trận (Nguyễn Thế Phương), Dòng sông phía trước (Mai Ngữ), Thôn ven

đường (Xuân Thiều), Chiến sĩ (Nguyễn Khải), Những tầm cao (Hồ Phương), Dòng

sông phẳng lặng (Tô Nhuận Vĩ), Sao Mai (Dũng Hà), Dưới đám mây màu cánh vạc

(Thu Bồn), Những người cùng tuyến (Hải Hồ)…

Hầu hết tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn này đều mang âm hưởng sử

thi với cảm hứng lãng mạn bao trùm. Trong số đó có những tác phẩm đã từng được

xem là hội tụ được nhiều giá trị của tiểu thuyết sử thi như Hòn đất – Anh Đức, Dấu

chân người lính – Nguyễn Minh Châu, Vùng trời – Hữu Mai… Tất cả các tác phẩm

đều gặp gỡ, có chung giọng điệu ngợi ca tinh thần chiến đấu, khát vọng không có gì

quí hơn độc lập tự do và niềm tin không gì lay chuyển vào ngày mai toàn thắng. Đó

chính là những biểu hiện của tính Đảng, tính nhân dân. Tính Đảng đòi hỏi văn học

nghệ thuật phải phản ánh được những bước phát triển đi lên của cách mạng, phải

xây dựng được những hình tượng điển hình kết hợp độ khái quát cao và cá thể hóa

sâu sắc. Tính nhân dân yêu cầu các sáng tác của nhà văn phải bắt nguồn từ đời sống

nhân dân, hướng đến tâm tư, tình cảm của nhân dân. Sự hòa trộn giữa hai thuộc

tính đó đã tạo nên những bản anh hùng ca sáng ngời phẩm chất thời đại và sức

mạnh vô song của chiến tranh nhân dân. Nhằm minh họa, tiếp thêm nghị lực và

củng cố niềm tin vào nền nghệ thuật cách mạng, tiểu thuyết thời kỳ này chủ yếu

khai thác mặt thắng lợi của cuộc chiến mà nói rất ít, thậm chí là né tránh việc đề

cập những thất bại, mất mát hy sinh của phía ta. Không phải chỉ trong thơ mới có

“Đường ra trận mùa này đẹp lắm” (Phạm Tiến Duật) hoặc “Những buổi vui sao/

Cả nước lên đường/ Xao xuyến bờ tre/ Từng hồi trống giục…/ Xóm dưới làng trên/

Con trai con gái/ Ríu rít theo nhau/ Tiếng cười hăm hở…” (Chính Hữu); mà trong

tiểu thuyết – một thể loại gần gũi với đời thường hơn – con đường ra trận thời kỳ

này cũng khá nhộn nhịp, vui tươi, hừng hực khí thế. Nhiều trang viết thấm đẫm sắc

thái thi vị hóa những nẻo đường ra trận. Và cái kết cục của tác phẩm dường như đã

được định đoạt, sắp đặt trước: dù có gian nan, thử thách, ác liệt đến đâu thì cuối

cùng vẫn phải ta thắng - địch thua, ta cao cả - địch thấp hèn, ta tốt đẹp – địch xấu

xa…, chính nghĩa tất yếu phải đè bẹp phi nghĩa.

So với một số tiểu thuyết viết về chiến tranh trong thời kỳ chống Pháp (không

bao gồm những tác phẩm viết sau hòa bình 1954 như Vỡ bờ, Sóng gầm, Sống mãi

với Thủ đô), tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn 1965-1975 đã có sự mở rộng

dung lượng phản ánh và qui mô tác phẩm thể hiện ở cách thức tiếp cận, chiếm lĩnh

và phản ánh hiện thực đời sống. Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu từng

được xem là cuốn sách gối đầu giường của thanh niên Việt Nam thập niên 70 thế

kỷ XX. Tác phẩm đã tái hiện một cách hùng tráng, sinh động cuộc chiến đấu và

chiến thắng oanh liệt của quân đội ta tại điểm nóng chiến trường Khe Sanh, Quảng

Trị. Với Hòn Đất, Anh Đức là người mở ra khuynh hướng viết về cuộc kháng chiến

chống Mỹ bằng tổng lực của chiến tranh nhân dân. Có mặt trong tác phẩm, bên

cạnh những chiến sĩ giải phóng gan dạ, anh hùng là những du kích, người dân xứ sở

làng Hòn có tình yêu tha thiết, quyết sống chết với Mỹ - Ngụy để gìn giữ mảnh đất

chôn rau cắt rốn của mình. Thế giới nhân vật của tác phẩm từ già đến trẻ, từ người

lính đến thường dân, từ các chàng trai đến những cô gái mang vẻ đẹp đằm thắm,

dịu dàng của vùng cực nam Tổ quốc… đều được xây dựng trên “mẫu số chung” là

tình yêu quê hương đất nước, vẻ đẹp tâm hồn và tinh thần chiến đấu quên mình.

Thế giới nghệ thuật tác phẩm, theo đó, cũng có sự “giãn nở” về chiều kích thời gian

và biên độ không gian, từ trung tâm làng Hòn đến nhiều vùng lân cận, từ hiện tại

trở về quá khứ… Đó chính là những yếu tố tiêu biểu lập nên “thi pháp trào lưu” của

tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này.

Một trong những thành tựu được khẳng định của tiểu thuyết chiến tranh giai

đoạn 1965-1975 là phương diện nhân vật, cụ thể là nghệ thuật điển hình hóa. Nhân

vật người chiến sĩ cách mạng luôn đứng vị trí trung tâm tác phẩm, là những tính

cách điển hình trong những hoàn cảnh điển hình. Lữ, Khuê – Dấu chân người lính,

Thiêm, Mẫn – Mẫn và tôi, Ngạn, Sứ, Quyên – Hòn Đất… đều xuất hiện như những

người con ưu tú của đất nước, người anh hùng của thời đại chiến tranh cách mạng.

Bên cạnh đó, để nâng cao vị thế, tô đậm vóc dáng cho nhân vật, các nhà văn thường

đặt mẫu nhân vật này vào một bối cảnh tương ứng. “Thi pháp hoàn cảnh”, vì vậy,

chính là cái “nền” phù hợp để nhân vật bộc lộ đầy đủ phẩm chất cao đẹp của mình.

Và cũng bởi nhằm mục đích tạo dựng, “nhào nặn” nhân vật thành những hình mẫu

lý tưởng, những tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng nên về bút pháp, các

nhà văn vẫn trung thành với nguyên tắc lý tưởng hóa, thiên về biểu dương, ca ngợi

mặt tích cực, bỏ qua sự phê phán mặt tiêu cực. Một cách khái quát: đó là những

nhân vật không tì vết, tồn tại trong một bầu khí quyển “vô trùng”... Rất ít thấy ở họ

phần yếu mềm, những ưu tư, trăn trở đời thường, nỗi buồn và trạng thái cô đơn…

Mọi tâm tư, tình cảm đều gắn với cái chung, cái tập thể và dường như thành “sở

hữu của đám đông”. Cái riêng không tách rời cái chung đã thành nguyên tắc, không

được quyền vi phạm. Chính vì vậy, nhân vật chủ yếu được miêu tả từ điểm nhìn

bên ngoài, rất hiếm thấy có sự di chuyển điểm nhìn để đi sâu miêu tả diễn biến nội

tâm của góc độ con người cá nhân. Bên cạnh đó, nhằm tạo nên sự đối lập, để nhân

vật chính diện tỏa sáng, các nhà văn cũng đã dùng bút pháp cường điệu để khắc

họa, tô đậm mặt xấu xa, tồi tệ của các nhân vật phản diện. Đó là thằng Xăm tàn

bạo, thú tính trong Hòn đất, cha con Hứa Xâng gian ác “chọc tiết cán bộ cách mạng

rồi uống xì xụp suốt đêm” trong Đất Quảng. Thi pháp nhân vật, được xử lý bằng

thủ pháp tương phản: trắng – đen, sáng – tối, đẹp – xấu…; tuy vậy, nhìn bao quát,

các nhà văn vẫn quan tâm, chăm chút nhiều hơn cho việc xây dựng nhân vật chính

diện để hướng tới thực hiện chức năng giáo dục của văn học nghệ thuật, để hoàn

thành sứ mệnh tuyên truyền, cổ vũ, phục vụ chính trị của nhà văn. Gương mặt kẻ

thù, vì thế, bị đẩy lùi lại phía sau. Điều đó phù hợp với đặc điểm và sự lựa chọn các

phạm trù thẩm mỹ của tiểu thuyết chiến tranh: cái cao cả, cái anh hùng là chủ đạo,

nổi bật.

Về phương thức tự sự, tiểu thuyết thể tài chiến tranh giai đoạn này về cơ bản

vẫn tuân thủ mô hình tiểu thuyết truyền thống. Cốt truyện chủ yếu được tổ chức

trên cơ sở xung đột địch – ta, có thắt nút, mở nút, có cao trào, đỉnh điểm… nhưng

vẫn thuộc dạng cốt truyện đơn tuyến. Kết cấu tác phẩm được triển khai theo từng

bước cốt truyện, theo trật tự tuyến tính của thời gian. Nhân vật được chú ý nhiều

hơn ở ngoại hình, hành động, nội tâm ít phức tạp, ý thức được đề cao, vô thức, tiềm

thức dường như chạm tới. Về vấn đề nhân vật, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã

khái quát: “Văn học Việt Nam 40 năm qua chưa có nhiều thành công về mặt hình

tượng, tính cách. Yếu tố cá tính chưa nổi bật, sự phân tích xã hội, phân tích tâm lý

chưa được phát triển đầy đặn. Còn ít có những hình tượng tầm cỡ cung cấp một

mẫu mực thuyết phục trọn vẹn về phương diện này” [141, tr. 93]. Nghệ thuật kể

chuyện, chiến lược trần thuật vẫn nằm trong khuôn khổ của mô thức tự sự người kể

chuyện hàm ẩn, “biết tuốt” là vai giao tiếp chính. Lời văn nghệ thuật, kết cấu văn

bản luôn phải tính đến quyền lực phát ngôn và tính đại chúng. Những tác phẩm

được biểu dương thường có hình thức biểu đạt rõ ràng, giản dị, dễ đọc, dễ hiểu,

càng gần gũi với “lời ăn tiếng nói” hàng ngày càng tốt: “Một cách sáng tác rất đại

chúng là cứ kể một cách thật giản dị, tự nhiên, nhiều việc, nhiều chuyện, đã xảy ra,

nhiều lời, nhiều câu nói trong thực tế, không thêm bớt, không bàn luận” [77, tr. 98].

Đó có thể là sự áp đặt cái nhìn của chủ thể trần thuật lên người đọc: “Cũng như

dòng suối, lá, cành, hoa, quả, chị Sứ như thuộc về Hòn Đất, không tách ra được, chị

thuộc về niềm kiêu hãnh của xóm làng, kể cả sắc đẹp lẫn tính tình” [49, tr. 162];

hoặc hướng đến sự nhất thể hóa, cùng hướng đến một tư thế ngưỡng vọng, thành

kính như khoảnh khắc hy sinh của Lữ trong Dấu chân người lính. Tuy nhiên lối

viết này còn nhiều hạn chế, đơn chiều cả ở điểm nhìn và giọng điệu trần thuật, ưu

thế thể loại chưa mang lại hiệu quả vì còn thiếu những đột biến, bất ngờ của cốt

truyện, nhân vật chưa được đi sâu khám phá với tư cách số phận cá nhân, kết cấu

tác phẩm còn quá lệ thuộc vào những biến cố lịch sử, sự kiện…

Mặc dầu vậy, tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn 1965-1975 là một bộ

phận máu thịt của văn học chống Mỹ với những thành tựu không thể phủ nhận. Đặt

trong tương quan thể loại, tiểu thuyết giai đoạn này đã tái hiện được bức tranh đời

sống chiến tranh với qui mô rộng rãi và trên nền cảnh ấy, các nhà văn đồng thời đã

khắc họa gương mặt và chân dung con người Việt Nam yêu nước, sống có lý tưởng

và hành động quả cảm, kiên cường. Đặt trong hoàn cảnh lịch sử, có thể thấy các

nhà văn đã hoàn thành sứ mệnh cầm bút trước dân tộc, thời đại. Tiếng nói văn nghệ

trong thời điểm “dầu sôi lửa bỏng” ấy thực sự là một nguồn lực, tiếp thêm sức

mạnh để 31 triệu nhân dân Việt Nam có thể “đốt cháy cả dãy Trường Sơn” để

hướng tới chân lý “không có gì quí hơn độc lập, tự do”, để chiến thắng giặc Mỹ,

giành lại nửa đất nước thân yêu. Ngay cả sự “lệch pha”, cực đoan, quá chú trọng

nhấn mạnh đến việc bồi đắp giá trị nội dung tư tưởng mà có phần coi nhẹ những

tìm tòi mang giá trị nghệ thuật dường như không mấy ảnh hưởng đến vấn đề tiếp

nhận. Công chúng nghệ thuật thời chống Mỹ là một cộng đồng tiếp nhận lý tưởng.

Nhờ đó mà đại đa số các tác phẩm như Hòn Đất, Gia đình má Bảy, Mẫn và tôi,

Dấu chân người lính… đều được đón nhận một cách nhiệt tình, trân trọng và trở

thành món ăn tinh thần không thể thiếu. Đây có thể coi là mơ ước của các nhà văn

đương đại bởi thực tế là nhiều nhà văn đã nỗ lực hết mình nhưng vẫn chưa thể đưa

tác phẩm của mình vào “tầm đón đợi” của người đọc hôm nay.

Đồng hành cùng đất nước, nhân dân trong những ngày tháng đầy gian khổ, hy

sinh, máu, nước mắt và vinh quang chói lọi, nhiều nhà văn đã sống, viết, lăn lộn

trên khắp các chiến trường. Trong số đó có những người đã chiến đấu và hy sinh

anh dũng. Thành công và hạn chế của tiểu thuyết giai đoạn này cần được nhìn

nhận, xem xét trong tính lịch sử, biện chứng. Có thể có hiện tượng “giải thiêng”,

“bắn súng lục vào quá khứ”, thậm chí là “đốt đền”… nhưng văn học chống Mỹ nói

chung và tiểu thuyết nói riêng là một phần máu thịt của dân tộc, tạo nên sức mạnh,

tư thế và “Dáng đứng Việt Nam” thế kỷ XX.

2.2. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1975- 1985

2.2.1. Từ bối cảnh hiện thực thời kỳ hậu chiến

Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân

tộc. Kết thúc cuộc kháng chiến trường kỳ 30 năm, dân tộc ta đã giành được những

thành quả vô cùng to lớn. Đó là độc lập, tự do, hòa bình thống nhất, những mục

tiêu mà cả dân tộc đã bất chấp gian khổ, hy sinh để quên mình chiến đấu. Tuy

nhiên, sau chiến tranh, ngay trong những ngày đầu tái thiết đất nước, xây dựng

cuộc sống mới, chúng ta đã phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thách thức. Đó là

sự hoang tàn, xơ xác, xuống cấp nghiêm trọng của cơ sở hạ tầng sau cuộc chiến. Đó

là những mất mát, hy sinh đã tạo ra dư chấn nặng nề trong lòng người dân Việt

Nam. Việc thống nhất hai miền làm nảy sinh những mâu thuẫn trong xã hội trên

nửa đất nước phía Nam đã đặt ra nhiều vấn đề nhức nhối, phức tạp về ý thức hệ,

giai cấp, chế độ. Chẳng bao lâu sau chiến thắng 1975, chiến tranh biên giới phía

Bắc và biên giới Tây Nam lại nổ ra, cả dân tộc lại gồng mình lên đường chiến đấu

để bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ. Có thể nói, con đường xây dựng xã hội chủ nghĩa

của Việt Nam đã vấp phải muôn vàn gian khó bởi sự chống phá của cả kẻ thù bên

ngoài lẫn các thế lực phản động, thù địch từ bên trong. Sự cấm vận của chủ nghĩa

đế quốc, trình độ sản xuất, kỹ thuật yếu kém, nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, tư duy

lãnh đạo chủ quan, nóng vội, duy ý chí, thiếu kinh nghiệm… đã đẩy đất nước

xuống hàng ngũ những nước kém phát triển nhất thế giới. Có thể nói, hiện thực

cuộc sống sau chiến tranh với quá nhiều đòi hỏi, thách thức mới, một lần nữa lại

đặt dân tộc Việt Nam vào thời khắc và sự lựa chọn nan giải. Bên cạnh những khó

khăn về cơ sở vật chất, những khó khăn về con người đã bắt đầu hiện hữu. Đã có

những thay đổi trong tâm tư tình cảm, đã xuất hiện nhiều những vun vén cá nhân,

đã bộc lộ sự chán nản, hoài nghi, thậm chí mất niềm tin của một bộ phận không nhỏ

người dân. Đau buồn hơn, trong bộ phận không nhỏ ấy có những người vừa bước ra

từ cuộc chiến, cống hiến cả tuổi thanh xuân, những con người vừa mới cách đây

không lâu đã sẵn sàng hy sinh tất cả vì độc lập, vận mệnh dân tộc. Có thể nói, cuộc

khủng hoảng kinh tế xã hội trầm trọng với đầy rẫy những nhức nhối, bức xúc trong

xã hội đã khiến hiện thực cuộc sống vốn phức tạp ngày càng trở nên bức xúc, ngột

ngạt. Nhu cầu đổi mới là sự lựa chọn tất yếu, quyết định sự tồn vong của dân tộc.

Trong hoàn cảnh đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã kịp thời nhận ra những sai lầm,

duy ý chí, chủ quan trong đường lối, chính sách, nhanh chóng đề ra những chủ

trương, đường hướng phát triển mới phù hợp với thực tiễn. Đại hội Đảng toàn quốc

lần thứ VI với phương châm “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ

sự thật” thực sự là một bước ngoặt lớn, trọng đại của lịch sử dân tộc. Đổi mới tư

duy, xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp, xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển nền kinh tế hàng hóa, nhiều thành phần…

là những chủ trương lớn hết sức đúng đắn của Đảng, từng bước đưa đất nước thoát

khỏi khủng hoảng, dần ổn định và tiến những bước khá vững chãi trên con đường

phát triển.

Trước sự chuyển mình mạnh mẽ của lịch sử, của dân tộc; là một hình thái ý

thức xã hội, dĩ nhiên văn học nghệ thuật không thể đứng ngoài cuộc. Với những đổi

thay nhiều mặt của hiện thực cuộc sống, hình thái tư duy văn học cũ không thể đáp

ứng . Đổi mới văn học, do đó, trước hết là đổi mới tư duy. Sự khai thông tư tưởng

từ tinh thần đổi mới của Đại hội Đảng lần thứ VI đã thực sự đem lại một luồng sinh

khí mới, đã tiếp thêm động lực cho các nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật, giúp họ

mạnh dạn khai phá những vấn đề mà văn học giai đoạn trước chưa (hoặc né tránh)

đề cập đến như những mặt tiêu cực của xã hội, những góc khuất trong đời tư và mặt

trái nhân cách mỗi con người… Mặc dù vẫn còn duy trì, tiếp nối mạch tư duy của

giai đoạn trước, tuy nhiên đã có sự xuất hiện của một kiểu tư duy văn học mới.

Cảm hứng thế sự, đời tư bắt đầu dần thay thế cảm hứng lãng mạn, khuynh hướng

sử thi. Phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa đã không còn là một quyền lực

độc tôn với các nhà văn. Những vấn đề như chiến tranh, hậu chiến, thân phận con

người… đã được soi chiếu đa diện, đa chiều mang nhiều ý nghĩa nhân văn mới. Có

thể nói, bên cạnh những tác động, đòi hỏi của đời sống xã hội, sự thay đổi trong

nhu cầu, tâm lý, thị hiếu tiếp nhận của độc giả, ý thức đổi mới về tư duy nghệ thuật

và lối viết của chính các nhà văn là yếu tố tiền đề, quan trọng tạo nên diện mạo mới

của văn học giai đoạn này. Nguyễn Minh Châu đọc “lời ai điếu cho một giai đoạn

văn nghệ minh họa” (1975), Nguyễn Khải gọi giai đoạn sáng tác trước của mình là

“cái thời lãng mạn” là những minh chứng rõ nét nhất cho nhu cầu, khát vọng đổi

mới, được là chính mình trong ý thức sáng tạo của các nhà văn giai đoạn này.

Với ưu thế của một thể loại có khả năng chiếm lĩnh đời sống, có sức chứa

lớn về dung lượng hiện thực, tiểu thuyết giai đoạn này đã có bước chuyển mình phù

hợp: vừa tiếp nối mạch sử thi, vừa âm thầm tích hợp những nhân tố mới cho thời

kỳ sau. Tuy chưa thật sự nổi bật nhưng một loạt những tác phẩm: Miền cháy,

Những người đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu), Nắng đồng bằng (Chu

Lai), Trong cơn gió lốc (Khuất Quang Thụy), Năm 1975 họ đã sống như thế

(Nguyễn Trí Huân) Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Đất miền Đông (Nam Hà) Họ

cùng thời với những ai (Thái Bá Lợi)… đã khép lại một thời kỳ, đưa tiểu thuyết vào

vị trí và quỹ đạo vận động của một giai đoạn giao thời, là đêm trước của một chặng

đường mới.

2.2.2. Đến sự xuất hiện của một số hướng tiếp cận mới về chiến tranh

Tiếp tục viết về chiến tranh, nhưng điều quan trọng đặt ra ở đây là viết về

chiến tranh sau chiến tranh như thế nào? Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long cho

rằng: “Cuộc chiến tranh càng lùi xa, ký ức về chiến tranh càng hiện rõ và được cô

đọng. Những cuộc chiến tranh đi vào trang sách của các nhà văn lại phải được mở

rộng những chiều kích khác nhau của nó. Bởi giờ đây, người đọc có quyền được

nhận thức về hai cuộc chiến tranh vô cùng khốc liệt đã qua như chính nó từng hiện

diện” [100, tr. 219- 220]. Và có thể thấy rằng, chiến tranh với tất cả sự khốc liệt,

tàn bạo của nó đã được đào sâu, khắc họa chân thực trong các tiểu thuyết về đề tài

này giai đoạn 1975- 1985. Không còn sự lý tưởng hóa, chiến tranh hiện lên với tất

cả sự đau thương, mất mát, hủy diệt trong những hoàn cảnh ác liệt, bi tráng. Chiến

tranh không chỉ có không khí hào hùng với những chiến công, chiến thắng mà còn

là sự hy sinh xương máu của hàng triệu con người. Nhiều tác giả đã khắc phục hiện

tượng né tránh bằng cách chọn những thời điểm tàn khốc, dữ dội nhất để khám phá

và nghiền ngẫm về chiến tranh. Đó là một trận bom đế quốc Mỹ ném vào trường

học khiến gần một trăm giáo viên và học sinh chết và bị thương (Đất miền Đông);

một trận đánh cướp đi sinh mạng của môt chiến sĩ trẻ sau lần đầu tiên cũng là lần

cuối cùng gặp mặt người cha của mình kể từ lúc sinh ra (Trong cơn gió lốc)… Tất

cả đã nói lên rằng: chiến tranh là nỗi khiếp đảm của nhân loại, là “Không phải trò

đùa”.

Tuy nhiên, những đau thương, mất mát, hy sinh đó không những không thể

làm suy giảm nhuệ khí chiến đấu của quân và dân ta, mà trái lại nó là động lực, là ý

chí, là tinh thần để cả dân tộc tiến lên. Trong chiến tranh gian khổ, người ta vẫn

thấy ở nơi ranh giới sự sống và cái chết vô cùng mong manh, lòng quả cảm, đức hy

sinh, sự trung thành, khát vọng độc lập tự do, tình đồng đội, tình quân dân và tình

yêu đôi lứa…. Nhìn nhận chiến tranh với đầy đủ cả chiến công cũng như những tổn

thất, hy sinh, tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1975- 1985 đã giúp người đọc có cái

nhìn sâu hơn về cuộc chiến, thấm thía cái giá phải trả cho độc lập, tự do của dân

tộc. Có thể nói, sự phản ánh đa chiều với đầy đủ sự bi, tráng đã góp phần đem lại

những góc nhìn toàn diện hơn về chiến tranh, khiến hiện thực chiến tranh trở nên

chân thực và trở về đúng bản chất của một cuộc chiến tranh ái quốc.

Bên cạnh việc mở rộng phạm vi phản ánh hiện thực, sự quan tâm đến thân

phận con người trong và sau chiến tranh cũng là một đổi mới đáng ghi nhận trong

khuynh hướng viết về chiến tranh của tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này, điều

mà văn học trước 1975 chưa chạm tới. Đó là những số phận bi thảm của những con

người mang trong mình vết thương cả về thể xác lẫn tinh thần trong và sau chiến

tranh; đó là những gia đình với nỗi đau không bao giờ nguôi ngoai bởi những người

thân đã vĩnh viễn nằm lại nơi chiến trường, đó là những đứa trẻ vừa sinh ra đã

mang trong mình những dị tật bởi di chứng chiến tranh… Tất cả đã khắc họa đậm

nét hệ lụy của chiến tranh và bi kịch của con người thời hậu chiến. Đây cũng chính

là cảm hứng nhân đạo sâu sắc được thể hiện trong tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn

1975- 1985.

Có thể thấy rằng, âm hưởng sử thi vẫn còn đậm đặc trong tiểu thuyết chiến

tranh 1975- 1985 thể hiện ở đề tài, cảm hứng, đặc trưng thẩm mỹ, giọng điệu…

nhưng không còn “nguyên phiến”. Đã xuất hiện một điểm nhìn mới, điểm nhìn từ

hiện tại về quá khứ sau một độ lùi thời gian nhất định để người cầm bút suy ngẫm,

chiêm nghiệm hiện thực từ nhiều phía và từ đó mang đến cho người đọc một hiện

thực cuộc chiến chân thực, sinh động và đúng như nó đã diễn ra. Hiện thực chiến

tranh trong tiểu thuyết giai đoạn này chính là hiện thực mà nó đã tồn tại, là hiện

thực về số phận con người. Bằng con mắt hiện thực, các nhà văn đã tạo dựng nên

một không gian chiến tranh không còn những nét lý tưởng, lãng mạn mà là một

không gian hiện thực trần trụi. Tiếng vọng sử thi vẫn còn đâu đó trong cách xây

dựng nhân vật. Người lính với nhiều phẩm chất cao quý vẫn là những mẫu mực đạo

đức biểu trưng cho cộng đồng; nhưng bên cạnh đó cũng đã xuất hiện hình ảnh con

người cá nhân, phức tạp với những nỗi niềm trắc ẩn riêng. Đó là những bi kịch

thuộc về đời tư, những hoàn cảnh bi hài, éo le, những suy nghĩ, trăn trở thậm chí là

hoảng sợ trước trận chiến, trước những thử thách không dễ vượt qua… Và bên cạnh

những tâm hồn trong sáng, những tình yêu đẹp đẽ vẫn có những toan tính thấp hèn,

có phẩm chất cao thượng nhưng cũng có những dục vọng tầm thường…

Sự đổi mới trên nhiều phương diện của tiểu thuyết chiến tranh trong thời

gian mười năm đầu sau giải phóng là một quá trình có ý nghĩa manh nha và khơi

nguồn cho dòng văn học sau chiến tranh viết về chiến tranh, đặt nền móng cho một

con đường nghệ thuật mới: “nhìn thẳng vào hiện thực chiến tranh, bằng những trải

nghiệm và cái nhìn cá nhân, tái hiện lại cái chiều kích đau thương và bộ mặt tàn

khốc không thể quy giản của chiến tranh, nói lên tiếng nói cảnh báo về những hiểm

họa của chiến tranh để lại, sau chiến tranh, nhưng đồng thời, phục dựng lại hình

ảnh của những con người bằng sự chịu đựng và sức mạnh anh hùng đã thực sự làm

nên sức mạnh cho cuộc kháng chiến, tái sinh lại những khát vọng nuôi dưỡng cả

một dân tộc trong chiến tranh” [100, tr. 251]. Có thể nhận diện tiểu thuyết viết về

chiến tranh giai đoạn 1975-1985 bằng sự đan xen, song đôi giữa cũ và mới, tiếp nối

và cách tân, duy trì và phá vỡ…Một cách khái quát: đó là những tín hiệu nổi bật

của một dòng tiểu thuyết mang tính chất bản lề “khép – mở”.

2.3. Tiểu thuyết chiến tranh trong văn học Việt Nam giai đoạn 1986 đến

cuối thế kỷ XX

2.3.1. Giai đoạn 1986- 1990

Đại hội lần thứ VI (1986) của Đảng với những chủ trương đổi mới toàn diện,

đồng bộ từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, xã hội đã trở thành cột mốc quan trọng

mở đầu cho một thời kỳ đổi mới thực sự. Lần đầu tiên, sự cần thiết của đổi mới

toàn diện được bàn luận một cách sâu rộng. Đảng nhấn mạnh: “Đối với nước ta, đổi

mới đang là yêu cầu bức thiết của sự nghiệp cách mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống

còn”, “phải đổi mới, trước mắt là đổi mới tư duy, chúng ta mới có thể vượt qua

những khó khăn, thực hiện được những mục tiêu do Đại hội lần thứ VI đề ra” [37,

tr. 125]. Tiếp đó là Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị và cuộc gặp gỡ không thể

không nhắc tới của cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ

vào cuối năm 1987. Sự “cởi trói” về tư tưởng và sự khích lệ của Đảng về tinh thần

đổi mới tư duy và chủ trương nhìn thẳng vào sự thật đã thực sự đem lại không khí

dân chủ trong đời sống, kích thích niềm say mê, giải toả nhiều bức xúc và tiếp thêm

sinh lực cho khát vọng tự do sáng tạo cho các nhà văn. Có thể khẳng định rằng, đây

là giai đoạn mà văn học Việt Nam có sự đổi mới sôi nổi, toàn diện, là bước đột phá

mạnh mẽ gắn liền với chặng đầu của công cuộc đổi mới đất nước.

Ở giai đoạn này, cảm hứng sử thi đã trở nên mờ nhạt, các nhà văn đã hướng

sự tập trung của ngòi bút vào các vấn đề đạo đức, thế sự đời tư, song đề tài chiến

tranh vẫn không bị đánh mất vị thế, ngược lại, đó còn là mảnh đất làm xuất hiện

một số tiểu thuyết đỉnh cao như là sự thăng hoa của tinh thần đổi mới và cách tân

theo chiều hướng hiện đại hoá. Với nhiều cảm nhận khác nhau về chiến tranh, dưới

ánh sáng của đổi mới, các nhà văn đã đưa lại một cái nhìn đa chiều, sâu sắc, mới

mẻ hơn về cuộc chiến mà cả dân tộc vừa trải qua. Khí thế hào hùng, những chiến

thắng oanh liệt, những sự kiện chồng chất không còn hiện hữu nhiều trong các tiểu

thuyết viết về chiến tranh giai đoạn này. Hiện thực bây giờ là một bức khảm lớn

được ghép lại từ nhiều bức tranh nhỏ. Những bức tranh nhỏ đó là sự khắc họa

những thân phận con người trong và sau chiến tranh, là sự trăn trở trước những vấn

đề tồn đọng của cuộc sống thời hậu chiến, là sự chiêm nghiệm về những giá trị

tưởng đã bền vững trở nên lung lay cần được “phản tư”, cần nhận thức lại. Khuynh

hướng nhận thức lại ngay từ đầu đã có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với tư duy sáng

tạo của các nhà văn.. Thời xa vắng của Lê Lựu có thể xem là tác phẩm mở màn cho

khuynh hướng tiếp cận những vấn đề của cuộc sống sau chiến tranh theo chiều

hướng “Nhớ lại và suy nghĩ” với cảm hứng phê phán và tinh thần đối thoại cởi mở.

Với Mùa trái cóc ở miền Nam, Nguyễn Minh Châu đã đặt ra vấn đề những tác

động, dư chấn của chiến tranh đến số phận con người. Rồi hàng loạt những tiểu

thuyết mang đậm dấu ấn đổi mới từ phía chủ thể sáng tạo trong việc khai thác đề tài

chiến tranh, trở thành những tác phẩm tiêu biểu đánh dấu bước phát triển quan

trọng, làm thay đổi diện mạo của văn học như Bến không chồng (Dương Hướng),

Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng, Vòng tròn bội bạc, Ba lần và

một lần (Chu Lai), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Lạc rừng, Tiễn biệt những

ngày buồn (Trung Trung Đỉnh), Bến đò xưa lặng lẽ (Xuân Đức), Mây cuối chân

trời (Nguyễn Trọng Oánh)… Trong số đó, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của

Bảo Ninh đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của đông đảo giới nghiên cứu, bạn đọc

trong và ngoài nước. Tiểu thuyết được đánh giá là một tác phẩm đề cập đến nhiều

khía cạnh của chiến tranh với một lối viết khác lạ, độc đáo. Đi sâu vào dòng ý thức,

khai thác những màn độc thoại, môtip giấc mơ, những ám ảnh tâm linh và đặc biệt

là sự chối từ thi pháp truyền thống, Bảo Ninh đã thể hiện sức huỷ diệt khủng khiếp

của chiến tranh, khả năng gặm nhấm, bào mòn sự sống của nó đối với những người

lính từng tham trận. Không phải ngẫu nhiên, đề cập đến những tác giả, tác phẩm

xuất sắc của tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn sau 1986, Nỗi buồn chiến tranh của

Bảo Ninh là sự lựa chọn đầu tiên không thể khác. Về trường hợp này, Phong Lê đã

nhận xét: “Nỗi buồn chiến tranh gợi ra cho chúng ta những suy nghĩ mới cho tiểu

thuyết về đề tài chiến tranh và người lính. Ở đây người đọc thấy được sự dữ dội,

khốc liệt của cuộc chiến đấu trên chiến trường, sự chịu đựng đến mức ghê gớm, cái

giá của chiến công và chiến thắng cuối cùng, bi kịch của người lính thời hậu chiến”

[104, tr. 56].

2.3.2. Giai đoạn 1990 đến cuối thế kỷ XX

Sau giai đoạn cao trào, tiểu thuyết viết về chiến tranh nửa đầu thập niên 90

đến cuối thế kỷ XX có phần chững lại. Một loạt câu hỏi đã được đặt ra: Có hay

không hiện tượng cạn kiệt và không còn đất sống cho đề tài chiến tranh cách

mạng? Hay tâm thế tiếp nhận của độc giả ngày nay đã có sự “lỗi nhịp”, quay lưng

và xa lạ với những tác phẩm viết về đề tài này? Hoặc xu hướng khép lại nỗi buồn

quá khứ để mở lòng với hiện tại và hướng tới tương lai? Tuy nhiên, không quá khó

để tìm câu trả lời cho vấn đề này. Thứ nhất, các nhà văn đi ra từ chiến tranh ngày

càng thưa vắng dần, chưa có sự bổ sung, thay thế từ các thế hệ kế tiếp. Thứ hai,

trong thời đại bùng nổ thông tin, đề tài chiến tranh không còn là món ăn tinh thần

duy nhất. Chính vì vậy, tiểu thuyết đương đại chuyển hướng sang những vấn đề

được coi là “hot” hơn, cập nhật hơn của đời sống muôn màu phức tạp, nằm trong

tầm đón đợi của cộng đồng tiếp nhận. Điều này hoàn toàn phù hợp với quy luật tồn

tại, phát triển của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng.

Dẫu vậy, tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh như một dòng chảy âm ỉ, liên

tục, vẫn có sức hút và sự hấp dẫn đầy ma lực, đặc biệt với các nhà văn đã từng

khoác áo lính, vẫn có một đời sống riêng và chiếm một vị trí quan trọng trong đời

sống văn học. Có thể kể tới một loạt những tác phẩm được ra đời trong giai đoạn

này như sự bổ sung, tiếp nối mạch đề tài chiến tranh. Đó là: Không phải huyền

thoại (Hữu Mai), Ngày rất dài (Nam Hà), Xuân Lộc (Hoàng Đình Quang), Khúc bi

tráng cuối cùng (Chu Lai), Những cánh rừng lá đỏ (Hồ Phương), Sóng chìm (Đình

Kính), Lạc rừng, Tiễn biệt những ngày buồn (Trung Trung Đỉnh), Tàn đen đốm đỏ

(Phạm Ngọc Tiến), Phòng tuyến sông Bồ (Đỗ Kim Cuông), Những bức tường lửa,

Đối chiến (Khuất Quang Thụy), Thượng Đức (Nguyễn Bảo)…

Vẫn tiếp nối những thành tựu rực rỡ của giai đoạn trước, tiểu thuyết viết về

chiến tranh giai đoạn 1990 đến cuối thế kỷ XX tiếp tục đổi mới, “ngoài cảm hứng

anh hùng ca nó còn được chi phối bởi cảm hứng đời tư, mà cụ thể là các nhà tiểu

thuyết rất có ý thức sử dụng chất liệu đời tư cá nhân làm cho tác phẩm gần với cuộc

sống hơn, sinh động hơn” [188, tr. 46]. Tuy không còn phong độ đỉnh cao của thời

kỳ trước, các nhà văn đương đại cũng đã rất nỗ lực trong việc đổi mới trong tư duy

tiểu thuyết, tìm tòi những hình thức thể hiện mới. Mọi phương diện thi pháp như:

nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu tác phẩm, nghệ thuật tổ chức thời gian-

không gian, nghệ thuật trần thuật… vẫn không ngừng được tìm tòi, đổi mới để duy

trì một mảng đề tài đã đồng hành cùng với văn học dân tộc ngót 3/4 thế kỷ.

2.3.3. Những cách tân về thi pháp thể loại

Nằm trong làn sóng tìm tòi của văn chương cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI,

một trong những trăn trở lớn nhất của các nhà văn đặt ra cho các tiểu thuyết chiến

tranh của mình giai đoạn 1986 đến cuối thế kỷ XX không phải là “viết về cái gì?”

mà là viết “như thế nào?”. Văn học ngày nay sẽ trở nên lạc lõng nếu quá chú trọng

vào “mã chính trị”, là vũ khí tuyên truyền tư tưởng phục vụ đường lối của Đảng

mà sự sống còn của nó là phải đi sâu vào những vấn đề phức tạp của đời sống, của

hệ giá trị nhân bản. Cái nhìn mới về hiện thực chiến tranh và người lính là những

đổi mới mạnh mẽ trong tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh sau 1986. Cùng với đó

là sự xuất hiện của cảm hứng phê phán bên cạnh cảm hứng ngợi ca. Hiện thực

chiến tranh trong các tác phẩm giờ đây không còn mang tính chất minh họa, xơ

cứng, không thể đặt trong cục diện một chiều theo kiểu ta thắng- địch thua, chính

nghĩa chiến thắng phi nghĩa mà phải được nhìn nhận với tất cả “nội hàm” của nó

trên bình diện triết học, nhân sinh. Đời sống chiến tranh diễn ra cả ở tiền tuyến lẫn

hậu phương. Bên cạnh chiến công là những mất mát, hi sinh. Có thuận lợi nhưng

cũng đầy rẫy những khó khăn. Có nụ cười chiến thắng nhưng đi cùng với nó là máu

và nước mắt. Có cái hào hùng bên cạnh cái bi hùng. Có mâu thuẫn địch - ta xen lẫn

những mâu thuẫn trong chính hàng ngũ của ta... Và hiện thực đó đã được chuyển

hoá thành những cuộc đối thoại dài, đa chiều giữa nhà văn với độc giả, giữa nhân

vật với nhân vật, giữa nhân vật với nhà văn. Đó cũng chính là biểu hiện của nhu

cầu nhận thức lại cuộc chiến sau một độ lùi thời gian nhất định để từ đó đi vào

khám phá, giải mã bản chất của chiến tranh ở tận cùng gốc rễ của nó… Chính

những điều đó đã tạo nên chiều sâu và tính triết luận trong việc nhìn nhận, đánh giá

về cuộc chiến, về những giá trị hiện tồn sau chiến tranh… trong tiểu thuyết giai

đoạn này: “Sự thật về chiến tranh hôm nay được nhìn lại là một sự thật đã được trải

qua những năm tháng day dứt trăn trở trong tâm hồn nhà văn, hơn thế, nó thực sự là

những nếm trải của người “chịu trận”, người trong cuộc” [53, tr. 114].

Bên cạnh hiện thực chiến tranh cùng cái nhìn nghệ thuật về đời sống xã hội,

quan niệm nghệ thuật và cái nhìn về con người trong chiến tranh, người lính – chủ

thể của cuộc chiến cũng có nhiều thay đổi. Không chỉ được miêu tả trong bối cảnh

chiến trận mà còn được đặt giữa chằng chịt mối quan hệ ngổn ngang, bề bộn của

cuộc sống hậu chiến. Chính vì vậy, nhân vật người lính đã không còn khoảng cách

sử thi: đời thường, gần gũi, bình dị hơn rất nhiều. Họ không chỉ là những người anh

hùng mang vẻ đẹp lý tưởng, mà còn là con người cá nhân bình thường với đầy đủ

những khát khao, dục vọng, thậm chí còn hèn nhát, xấu xa, ích kỷ và bị tha hóa bởi

hoàn cảnh chiến tranh; không chỉ là những con người lạc quan cách mạng, phơi

phới niềm tin chiến thắng mà còn là con người mang số phận bi kịch bởi chiến

tranh. Những con người đó không còn là mẫu mực cao cả, được đặt trong môi

trường “vô trùng” mà xuất hiện với tư cách là một con người với đầy đủ lý trí, tình

cảm, ý thức, vô thức, với những khát khao bản năng, đuợc mô tả, soi rọi dưới cái

nhìn chân thực và nhân văn. Đây là môt phương diện biểu thị rõ nhất sự thay đổi từ

cảm hứng sử thi sang cảm hứng đời tư thế sự, là sự thức tỉnh ý thức cá nhân và tinh thần

“phản tỉnh” trong tiểu thuyết chiến tranh sau 1986.

Nếu trong đa phần các tiểu thuyết chiến tranh trước 1975, nhân vật kẻ thù-

những người ở bên kia chiến tuyến thường được miêu tả rập khuôn, đơn giản, với

những biểu hiện hành động tàn ác, bất nhân, ngu dốt, xấu xa, hèn hạ… thì đến giai

đoạn này, các nhà văn đã có sự thay đổi hướng nhìn và cách mô tả, xây dựng hình

tượng nhân vật kẻ thù. Với cái nhìn khách quan, điềm tĩnh của các nhà văn, hình

ảnh kẻ thù cũng đã sinh sắc hơn, có đời sống nội tâm phức tạp, tính cách nhân vật

được phát triển tự nhiên, chân thực, gần gũi, không gò ép, khiên cưỡng. Đó là

những con người cũng có lý tưởng, cũng biết yêu thương, có lòng vị tha… có nghĩa

là: kẻ thù hiện lên qua gương mặt và số phận của một con người. Đặc điểm này

được thể hiện rất rõ trong Mây cuối chân trời của Nguyễn Trọng Oánh và Thượng

đức của Nguyễn Bảo. Đây có thể xem là sự đổi mới rất đáng ghi nhận của tiểu

thuyết sau đổi mới, nó thể hiện sự trưởng thành của các nhà văn trong việc nhìn

nhận những giá trị lịch sử và chiến tranh, nói lên sự gắn bó của văn học với đời

sống dân tộc, và đặc biệt đã thể hiện được giá trị nhân văn của tiểu thuyết chiến

tranh trong giai đoạn hội nhập mở cửa.

Đa dạng hóa điểm nhìn trong phương thức trần thuật là một thành tựu cách

tân rất đáng ghi nhận của tiểu thuyết chiến tranh sau 1986 trên bình diện nghệ thuật

tự sự. Nó tạo nên một đặc trưng tiêu biểu, một sự khác biệt rất lớn của tiểu thuyết

chiến tranh giai đoạn này với giai đoạn trước 1975. Điểm nhìn trong tiểu thuyết sử

thi 1945- 1975 là điểm nhìn thống nhất, ổn định, điểm nhìn bên ngoài “toàn tri”.

Điều này đã tạo ra khoảng lặng giữa người trần thuật và nhân vật, vì thế khó có thể

đi sâu vào những diễn biến tâm trạng, những suy nghĩ trăn trở, những biến thái

phức tạp của nội tâm nhân vật. Sau 1986, việc sử dụng linh hoạt các điểm nhìn trần

thuật đã tạo ra hiệu quả nghệ thuật phong phú cho tiểu thuyết viết về chiến tranh.

Các nhà văn đã dịch chuyển điểm nhìn vào nhiều nhân vật, mỗi nhân vật là một sự

tự ý thức, một cá tính, một đời sống riêng. Từ đó tạo ra một trường nhìn phức hợp

về chiến tranh. Nhờ đó, bộ mặt chiến tranh hiện lên khách quan và toàn vẹn hơn

trong sự tự ý thức của mỗi nhân vật. Đa dạng hóa điểm nhìn đã tạo nên tính đa

thanh về giọng điệu cho tiểu thuyết, tạo cho lời văn tính chất lưỡng thể, tạo cho

nhân vật nhu cầu đối thoại, thu hút, lôi kéo người đọc tham gia vào câu chuyện, thậm

chí là tranh biện để tìm ra chân lý từ các vấn đề mà tác giả đã gợi mở.

Bên cạnh thi pháp hoàn cảnh, nhân vật, những đổi mới về hình thức kết cấu,

tổ chức không- thời gian nghệ thuật, đa dạng hoá điểm nhìn, ngôi kể, bút pháp, thủ

pháp, ngôn ngữ, giọng điệu … đã để lại dấu ấn riêng cho tiểu thuyết viết về chiến

tranh sau 1986. Thay vì kết cấu theo trật tự tuyến tính, các nhà văn đã sử dụng kết

cấu phi trật tư tuyến tính, kết cấu lồng ghép, kết cấu phân mảnh để thế chỗ cho kết

cấu sử thi hoành tráng dựa trên dòng thời gian - sự kiện. Bút pháp trữ tình đã được

sử dụng hợp lý để thể hiện nhu cầu giải phóng cái tôi bản thể và diễn tả sâu sắc

những ám ảnh, những chấn thương trong tâm hồn con người do chiến tranh gây ra.

Thủ pháp dòng ý thức và thủ pháp huyền ảo là những kỹ thuật được nhiều nhà văn

sử dụng mang lại hiệu ứng nghệ thuật mới mẻ cho tiểu thuyết chiến tranh sau 1986.

Cả hai thủ pháp này với việc thông qua những dòng hồi ức, những giấc mơ, những

dự cảm, những điềm báo… đã chiếu vào những góc tối, những mặt khuất lấp trong

tâm hồn nhân vật, thể hiện được nhiều cung bậc cảm xúc của con người và bộ mặt

ghê gớm, khốc liệt của chiến tranh. Ngôn ngữ, giọng điệu trong các tác phẩm cũng

có nhiều đột phá mới mẻ, hấp dẫn. Việc xuất hiện ngôn ngữ tính dục trong nhiều

tiểu thuyết giai đoạn này cho thấy các nhân vật đã được khám phá từ góc độ bản

năng, không cần che đậy, giấu diếm. Sự thuần nhất về giọng điệu, một trong những

đặc điểm lớn của tiểu thuyết chiến tranh 1945- 1975 đã bị phá vỡ trong các tác

phẩm sau 1986. Thay thế vào đó là sự đan xen, phối hợp nhiều giọng điệu khác

nhau. Việc sử dụng linh hoạt ngôi kể và sự đa dạng hoá điểm nhìn trong các tác

phẩm đã tạo nên những thay đổi theo chiều hướng hiện đại của văn bản trần thuật

và sự phong phú về giọng điệu. Nếu không gian trong tiểu thuyết trước 1975 là

không gian rộng mở, không gian cộng đồng luôn có xu hướng vươn tới tầm vóc sử

thi, thời gian chủ yếu là thời gian hiện tại thì giờ đây không gian đã được xếp

chồng lên nhiều mô hình vật thể và tâm tưởng, thời gian luôn có sự đan xen giữa

các chiều quá khứ, hiện tại... Tất cả đã tạo nên tính hiện đại và dáng dấp hậu hiện

đại cho tiểu thuyết chiến tranh sau 1986.

Tiểu kết

Tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam hiện đại từ

1945 đến những năm cuối thế kỷ XX là một dòng chảy liên tục, được đánh dấu bởi

hai mốc thời gian, hai chặng đường phát triển quan trọng. Thời kỳ 1945- 1975 là

thời kỳ của âm hưởng sử thi với những tiểu thuyết được coi là mẫu mực để ngợi ca

sức mạnh của chiến tranh nhân dân, chủ nghĩa anh hùng và lý tưởng cách mạng cao

cả. Thời kỳ sau 1975, đặc biệt là từ 1986, là sự xuất hiện của cảm hứng thế sự- đời

tư. Sự thay thế đó phù hợp với tinh thần “phản tư”, cùng nhu cầu nhận thức lại thực

tại chiến tranh. Trong thành tựu và sự khởi sắc của văn học thời kỳ đổi mới nói

chung và tiểu thuyết nói riêng có đóng góp đắc lực của thể tài chiến tranh. Những

cách tân theo chiều hướng hiện đại từ kết cấu đến nhân vật, từ cấu trúc không- thời

gian nghệ thuật đến đặc điểm diễn ngôn… đã tạo nên sức sống, diện mạo và bước

đột phá mới cho văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, đương đại. Trong hành trình

dài gần một thế kỷ, cho đến nay, khi đất nước hoàn toàn giải phóng đã được 40

năm, trong diễn trình văn học Việt Nam chiến tranh vẫn là một đề tài không cạn

kiệt, thậm chí là “siêu đề tài” bởi mặc dầu có những rạn vỡ và tiếp biến nhưng chưa

bao giờ bị thay thế, bị đứt gãy và có khoảng trống. Ngược lại, nó là hành trang

quan trọng của nhiều thế hệ nhà văn, đặc biệt là những nhà văn cầm súng; là ký ức

dân tộc; là diễn đàn đối thoại toàn cầu: dân chủ, đa phương và thấm đẫm triết lý

nhân sinh. Về phía nhà văn, chiến tranh vẫn là nỗi ám ảnh xuyên thời gian, là sự

thách thức tài năng nhưng đồng thời cũng là một không gian sáng tạo có sức “vẫy

gọi”. Về phía người đọc, sự kỳ vọng vào những tác phẩm viết về chiến tranh đạt

đến tầm nhân loại như Chiến tranh và hoà bình – Tônxtôi, Sông Đông êm đềm –

Sôlôkhốp, Chuông nguyện hồn ai – Hêminuây, Phía Tây không có gì lạ - Rơmác

v.v…vẫn đang còn ở phía trước, thuộc “thì tương lai” đúng như bản chất thể loại

của tiểu thuyết.

CHƢƠNG 3:

CÁC GÓC TIẾP CẬN HIỆN THỰC CHIẾN TRANH

TRONG BA TIỂU THUYẾT DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH, ĐẤT TRẮNG

VÀ NỖI BUỒN CHIẾN TRANH

3.1. Các mô hình phản ánh hiện thực trong văn học

Mimesis (sự mô phỏng) là một trong những vấn đề trung tâm của văn học

phương Tây truyền thống. Quan niệm này cho rằng nghệ thuật là sự mô phỏng

của hiện thực. Nó xuất hiện từ thời cổ đại với Platon khi ông cho rằng thế giới tự

nhiên là sự mô phỏng ý niệm tuyệt đối, còn nghệ thuật là sự mô phỏng thế giới

tự nhiên. Aristote trong công trình có chất nền tảng của lý luận văn học phương

Tây Nghệ thuật thơ ca đã gọi tất cả các loại hình nghệ thuật là “nghệ thuật mô

phỏng”. Ông cho rằng dựa vào tính mô phỏng này (phương tiện, đối tượng,

phương thức) mà nghệ thuật được phân chia thành các lĩnh vực khác nhau: “Sử

thi, bi kịch thi cũng như hài kịch và thơ ca tụng tửu thần, đại bộ phận nhạc sáo,

nhạc đàn lục huyền- tất cả những cái đó, nói chung, đều là những nghệ thuật mô

phỏng; giữa chúng có ba điểm khác nhau: hoặc thực hiện sự mô phỏng bằng cái

gì hoặc mô phỏng cái gì hoặc mô phỏng như thế nào- cho nên không phải lúc

nào cũng như nhau cả” [6, tr. 15]. Ông cũng cho rằng nguyên nhân làm nảy sinh

ra nghệ thuật thơ ca, thứ nhất là do sự mô phỏng có sẵn trong con người (và làm

cho con người khác giống vật), và thứ hai là sản phẩm của sự mô phỏng mang

lại sự thích thú cho con người. Cũng dựa vào tính chất mô phỏng này mà ông đã

phân chia văn chương ra thành các thể loại khác nhau. Nếu Platon cho rằng nghệ

thuật mới chỉ mô phỏng cái bên ngoài thì Aristote đã cho rằng nghệ thuật mô

phỏng chân lý. Quan niệm về bản chất “mô phỏng” của nghệ thuật đã thống trị

nền nghệ thuật phương Tây suốt nhiều thế kỷ cho đến trước chủ nghĩa lãng mạn.

Các mệnh đề nổi tiếng của chủ nghĩa hiện thực được nhắc đi nhắc lại “văn học là

tấm gương phản chiếu đời sống xã hội” (Stanhdal), “nhà văn là thư kí của thời đại”

(Balzac)...

Phản ánh luận trước hết là vấn đề triết học. Xuất hiện từ trước, nhưng phải

đến Mác và Ănghen, phản ánh luận mới thực sự được đặt nền móng: “Ý thức

không bao giờ có thể là cái gì khác hơn là tồn tại được ý thức” (Hệ tư tưởng Đức)

[114, tr. 62]. Lênin là người đã hoàn thiện phản ánh luận trong các tác phẩm Bút ký

triết học, và nhất là Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, bao

gồm các vấn đề về nguồn gốc, khả năng và quá trình của nhận thức. Phản ánh luận

của Mác- Lênin khẳng định bản chất thế giới là vật chất, tồn tại khách quan, độc

lập với ý thức con người. Vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, vật chất

quyết định ý thức. Ý thức là sự phản ánh của thế giới khách quan vào đầu óc con

người. Nhưng phản ánh luận cũng là vấn đề mỹ học. Phản ánh luận cho rằng hiện

thực là nguồn gốc của nhận thức, của ý thức. Trong khi đó, nghệ thuật là một hình

thái ý thức, nên đời sống hiện thực chính là cơ sở cho sự phát triển của các hình

thức nghệ thuật cũng như là nguồn gốc lý giải cho mọi vấn đề của nghệ thuật. Nhà

văn dù có thể lựa chọn bất kỳ phương pháp sáng tác nào theo thế giới quan riêng

của họ, nhưng xét cho cùng, tất cả đều có nguồn gốc từ thực tại khách quan. Do đó,

tính hiện thực là thuộc tính khách quan và tất yếu của nghệ thuật. Văn học chính là

hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Văn học phản ánh thế giới khách quan

qua lăng kính chủ quan của nhà văn. Tuy không thể coi phản ánh luận là lí thuyết

duy nhất và là chân lý để giải thích mọi vấn đề của văn học nghệ thuật nhưng

không thể phủ nhận phản ánh luận góp một góc nhìn trong việc tìm hiểu bản chất

của văn học và có tác động rất lớn đến thực tiễn văn học của thế kỷ XIX- XX.

Quan niệm phản ánh hiện thực có nghĩa là tìm kiếm các giá trị nhận thức, đạo đức

và thẩm mĩ của đời sống, phê phán các mặt xấu xa, đen tối của hiện thực, góp phần

vào vấn đề tiến bộ của xã hội đã diễn đạt khái quát mối quan hệ giữa văn học và

đời sống lịch sử, nghĩa là mọi vấn đề được thể hiện trong văn học đều là sự phản

ánh của đời sống xã hội.

Khái niệm “chủ nghĩa hiện thực” được dùng với nhiều nghĩa, có khi là kiểu

sáng tác “tái hiện”, “mô phỏng”, nhưng có khi là chỉ phương pháp sáng tác, hay

một trào lưu văn học. Chủ nghĩa hiện thực đạt đỉnh cao nhất là thế kỷ XIX ở châu

u, còn gọi là chủ nghĩa hiện thực cổ điển hay chủ nghĩa hiện thực phê phán (vì

cảm hứng chủ đạo của nó là phê phán). Phát triển trong giai đoạn hưng thịnh của

chủ nghĩa duy vật và duy vật biện chứng, chủ nghĩa hiện thực phê phán với tham

vọng phản ánh cuộc sống xã hội một cách toàn diện đã đề cao nguyên tắc lịch sử-

cụ thể, yêu cầu xem xét mọi sự vật trong tính thực trạng của nó. Chủ nghĩa hiện

thực chủ trương phản ánh đời sống như nó vốn có trong thực tế. Cũng vì vậy mà

các nhà văn hiện thực phê phán luôn đặt con người trong một hoàn cảnh nhất định

để triển khai tính cách của nhân vật theo sự vận động của hoàn cảnh. Vì thế, một

nguyên tắc nữa của văn học hiện thực phê phán là xây dựng tính cách điển hình

trong hoàn cảnh điển hình, là sự thống nhất giữa cái chung khái quát cao và cái

riêng đặc thù, là “người lạ quen biết” (Biêlinski).

Khái niệm “chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa” được ra đời ở Liên Xô

đầu thế kỷ XX để chỉ một phương pháp sáng tác của nền văn học vô sản cách mạng

mà tác phẩm được coi là mở đầu là Người mẹ (1906) của M.Gorki. Thực chất

phương pháp sáng tác của trào lưu này vẫn thuộc về chủ nghĩa hiện thực Nga thế

kỷ XIX. Tuy nhiên, sự khác biệt ở chỗ: “Phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa

yêu cầu mô tả cuộc sống một cách chân thực, lịch sử- cụ thể và trong quá trình phát

triển cách mạng của nó, và trên cơ sở sự mô tả đó có nhiệm vụ giáo dục chủ nghĩa

cộng sản cho người lao động.” (Điều lệ Hội nhà văn Liên Xô, 1934) [114, tr. 586].

Vấn đề cốt lõi của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa là nguyên lý tính đảng

cộng sản. Nền văn học mang tính đảng cộng sản phải trở thành một bộ phận hữu cơ

trong sự nghiệp đấu tranh của Đảng, do Đảng lãnh đạo cả về tư tưởng lẫn tổ chức.

Trái lại với nhân vật trung tâm là những con người nhỏ bé tầm thường trong văn

học hiện thực phê phán, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa xây dựng những nhân

vật trung tâm chính diện, những người vô sản tự hào, nghiêm túc và lãng mạn. Cảm

hứng chủ đạo của trào lưu văn học này là cảm hứng ngợi ca, khẳng định cuộc sống

mới. Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa kế thừa nguyên tắc điển hình hóa của

chủ nghĩa hiện thực phê phán nhưng đòi hỏi chất lượng cao hơn và đặt vào quá

trình phát triển cách mạng để trở thành những anh hùng, những con người chiến

thắng mang dự cảm tương lai rõ nét.

Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã là phương pháp sáng tác bao trùm

văn học viết về chiến tranh của Việt Nam trong thế kỷ XX. Tuy nhiên, từ sau đổi

mới, các trào lưu hiện đại và hậu hiện đại đã ùa vào, tác động đến quan niệm và

thực tiễn sáng tác cuối thế kỷ XIX đến nay. Sự biến động về xã hội dẫn theo những

xáo trộn về tư duy, nhận thức cũng như quan niệm thẩm mỹ đã khiến nền văn học

viết về chiến tranh có những thay đổi nhanh chóng. Hiện thực chiến tranh không

còn nằm gọn trong khuôn khổ của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa

mà đã vươn ra những giới hạn khác. Tuy vậy, xét cho cùng, nền văn chương nào

cũng hình thành trên cơ sở một hiện thực xã hội nhất định, mọi tác phẩm đều nảy

sinh từ những vấn đề cuộc sống, mọi nhà văn đều ra đời từ một môi trường sống cụ

thể.

3.2. Từ đại tự sự đến dấu hiệu của các tiểu tự sự

Chủ nghĩa hậu hiện đại với các đại diện tiêu biểu là J. F. Lyotard, Foucault,

P. Anderson, T. Eagleton, F. Jameson, J. Baudrillard, I. Hassan, Derrida… ra đời

vào những năm 1960 như một sự phản ứng lại với chủ nghĩa hiện đại, phản ứng lại

những mô thức định sẵn. Theo một số triết gia thì tinh thần hậu hiện đại là một khái

niệm xuất hiện trong bất kì xã hội nào, thời đại nào có sự khủng hoảng tinh thần.

Hậu hiện đại là một khái niệm về một trạng thái tinh thần của thời đại chứ không

giới hạn trong lĩnh vực văn nghệ như một số trào lưu khác. Về lý thuyết, chủ nghĩa

hậu hiện đại phủ nhận những định đề căn bản của chủ nghĩa hiện đại với hai yếu tố

chủ đạo cho mọi nền tảng triết lý của nó là Tri Thức Khách Quan (Objective

Knowledge) và Sự Thật Tuyệt Đối (Absolute Truth). Lý thuyết chủ nghĩa hậu hiện

đại phản biện rằng những gì chúng ta gọi là Tri Thức chỉ là những diễn ngôn phù

hợp với quyền lợi của một thành phần có quyền lực trong nền văn hoá đó.

“Đại tự sự” (grand narratives) hay tự sự chủ (master narratives), siêu tự sự

(metanarrative) là một khái niệm của chủ nghĩa Hậu hiện đại (Postmodernism),

được Lyotard đưa ra trong cuốn Hoàn cảnh Hậu hiện đại. Theo Lyotard thì thực ra

tính toàn thể, tính ổn định, tính trật tự trong xã hội hiện đại được duy trì thông qua

những thần thoại hợp lý hoá (legitimating myths), hay những đại tự sự (grand

narratives) của thời kỳ hiện đại. Lyotard cho rằng, mọi khía cạnh của xã hội hiện

đại đều hoàn toàn phụ thuộc vào những đại tự sự, trong đó bao gồm cả hình thức

căn bản của tri thức là khoa học. Theo quan niệm của ông, đại tự sự có thể coi là

những câu chuyện “có tính cách thần thoại” mà một nền văn hoá tự tạo ra và kể về

niềm tin và hành động thực tiễn của nó. Nó là những hệ thống lý luận giữ vai trò

của các “siêu ngôn ngữ” hay “siêu tự sự” để chứng thực, hay nói cách khác là để

“hợp thức hóa” các tri thức khoa học. Nhưng sang giai đoạn hậu hiện đại, việc hợp

thực hóa này không còn có thể thực hiện được nữa, các đại tự sự đã đánh mất sức

mạnh của nó. Chủ nghĩa hậu hiện đại là sự hoài nghi các siêu tự sự của chủ nghĩa

hiện đại bằng cách cảnh báo rằng, những đại tự sự đó thực chất là hình thức hợp

thức hóa các mặt đối lập và bất định gắn liền với mọi thiết chế xã hội cũng như mọi

thực tiễn hành động. “Chức năng tự sự mất đi các người mang chức năng: các anh

hùng lớn, các hiểm họa lớn, các chuyến hải hành lớn và mục đích lớn. Nó tan ra

thành từng mảng các yếu tố ngôn ngữ mang tính tự sự, nhưng cũng là tính sở thị,

tính chỉ thị, tính miêu tả, v.v… và mỗi thứ đó mang chở theo mình những trị số

dụng hành (valences pragmatiques) sui generis (đặc thù). Mỗi người chúng ta sống

ở ngã tư đường hay nơi giao nhau của nhiều yếu tố đó. Chúng ta không nhất thiết

tạo nên những kết hợp ngôn ngữ ổn định, và những thuộc tính của những kết hợp

mà chúng ta tạo nên không nhất thiết là có thể tương thông với nhau được.” [115,

tr. 55] Chủ nghĩa hậu hiện đại chủ trương làm hòa với những bất ổn, hồ nghi, đổ vỡ

thay vì cố gắng vô vọng che giấu, áp đặt nó, do đó hậu hiện đại cổ vũ sự xuất hiện

của tiểu tự sự (little narrative) sau một quá trình giải đại tự sự. Vì thế, có thể nói,

chủ nghĩa hậu hiện đại là một xu thế giải trung tâm hóa (hay phi trung tâm hóa- la

décentralisation), giải cấu trúc (hay giải kết cấu- la déconstruction), phân rã (hay

phát tán– la dispersion), phân mảnh (hay mảnh vỡ- le fragmentisme), tính đa trị (le

pluralisme)… với những đại diện nổi tiếng như Ihab Hassan, J.F. Lyotard, J.

Baudrillard… Nó cũng cổ vũ cho các xu thế đa trung tâm (le pluricentrisme), chiết

trung (l’électicisme), khoan dung (la tolérence)… với các đại diện như John Barth,

U. Eco, G. Vattimo, G. Durand… Thực chất, các xu hướng này đều nảy sinh trên

cơ sở nguyên tắc phản- mô phỏng, tức là chống lại quan niệm nghệ thuật là sự mô

phỏng- bắt chước của Aristote, cũng là chống lại quan niệm về cái tổng thể coi xã

hội như một tổng thể thống nhất không thể chia tách.

Trong văn học Việt Nam, hình thức đại tự sự là dễ nhận thấy. Các dạng thức

sử thi có thể coi là một trong những hình thức điển hình của đại tự sự. Tiểu thuyết

sử thi lấy đại tự sự làm thế giới tinh thần của nó. Với tiểu thuyết sử thi, cộng đồng

chính là trung tâm phản ánh, là tinh thần, mục đích cũng như thước đo giá trị của

tác phẩm. Dấu chân người lính và Đất trắng đều thuộc về hệ thống đại tự sự của

thời hiện đại, của thời đại chiến tranh cách mạng. Dấu chân người lính là một bản

anh hùng ca trong sáng, nguyên khối và trọn vẹn lý tưởng cũng như niềm tin của

thời đại chống Mỹ. Ở Dấu chân người lính, “khoảng cách sử thi” được tôn trọng

tuyệt đối. Nhà văn đứng từ xa chiêm ngưỡng thế giới mang màu sắc sử thi trong tác

phẩm của mình. Toàn bộ tác phẩm là niềm tin không chút gợn đối với lý tưởng

cách mạng, là khí thế hừng hực của một thời đại nô nức ra trận, cùng hướng tới

chiến thắng cuối cùng. Các nhân vật trong tác phẩm đều có tính nguyên khối, tính

cách và hành động của nhân vật thống nhất từ đầu đến cuối, không đặt ra những

câu hỏi, những thách thức cho người đọc trong vấn đề nhận định vị trí của nhân vật

trong tác phẩm. Ranh giới giữa hai chiến tuyến địch- ta, thiện- ác trong tác phẩm

rành mạch và rõ ràng. Có thể nói, Nguyễn Minh Châu đã kể lại một chân lý tương

đồng với thời đại của mình, một thứ chân lý đã hoàn tất, xong xuôi, không cần phán

xét, không cần đối thoại.

Dù Đất trắng phản ánh nhiều mặt phức tạp hơn của hiện thực chiến tranh,

nhưng nó vẫn nằm chung trong mô thức tư duy của tiểu thuyết truyền thống, chưa

đi xa khỏi hình thức tiểu thuyết sử thi. Cái nhìn vẫn nhìn thế giới qua lăng kính

quyền lợi, ước vọng của cả cộng đồng. Chất sử thi trong Đất trắng vẫn còn khá

đậm đặc, tuy vậy, chất thế sự đã rút ngắn “khoảng cách sử thi” một cách đáng kể. Ở

Đất trắng, thế giới nhân vật đã gần hơn với cuộc sống đời thường, các nhân vật

không còn sống trong một bầu khí quyền “vô trùng” nữa mà đã bị nhúng vào hiện

thực nhiều chiều. Đất trắng cho thấy niềm tin về chiến thắng, nhưng cũng bộc lộ ra

những khó khăn gian khổ của cuộc chiến đấu. Tác phẩm kể về một trong những

giai đoạn khó khăn nhất của cuộc chiến đấu, ở đó có cái đói, cái chết, có mất mát,

hi sinh, có sự lung lay, mất niềm tin và bội phản. Nhưng trên hết, toàn bộ tác phẩm

là niềm tin vào lý tưởng trước sau không hề thay đổi của thời đại. Nó cho thấy chất

anh hùng của những người lính vẫn còn ít nhiều màu sắc sử thi, nhưng cũng lại hé

lộ chất đời thường, thậm chí những mặt trái của một số nhân vật. Ranh giới giữa ta

và địch, tốt và xấu có lúc đã trở nên mong manh, mờ nhòe. Có nhân vật mang yếu

tố tốt đẹp ở phía bên kia, nhưng cũng có nhân vật xấu xa ở phía bên này. Các nhân

vật anh hùng ít nhiều đều có phương diện đời thường chứ không còn hoàn hảo một

chiều như tác phẩm giai đoạn trước. Tuy vậy, tất cả những điều ấy vẫn chỉ nhằm

mục đích tôn lên chất anh hùng của các nhân vật này, để khẳng định niềm tin vào lý

tưởng chung của cả dân tộc. Đất trắng, vì thế, suy cho cùng vẫn chưa hoàn toàn

thoát khỏi cảm hứng sử thi của văn học chiến tranh 1945-1975 mà chỉ đưa nó gần

với hiện thực hơn.

Nỗi buồn chiến tranh là một sự phản tư về chính mình, về chiến tranh, về

thân phận con người. Nó bắt đầu đặt ra những vấn đề gần với tinh thần của hậu

hiện đại bằng sự khủng hoảng niềm tin vào những chân lý tưởng chừng bất biến

của một thời. Toàn bộ Nỗi buồn chiến tranh là nỗi đau của con người trước hiện

thực chiến tranh, là dấu hỏi đặt ra trước những mất mát và hủy hoại mà chiến tranh

đem lại cho nhân loại. Bước ra khỏi cảm hứng sử thi chi phối văn học chiến tranh ở

những thập niên trước, đối diện với thời kỳ đổi mới, Nỗi buồn chiến tranh đã đem

lại một cách tiếp cận hiện thực chiến tranh hoàn toàn khác. Không có ranh giới tốt-

xấu hay thiện- ác đơn thuần, con người vật lộn với câu hỏi về chiến tranh, về tội ác,

về nhân tính. Chiến tranh không còn là bản anh hùng ca biểu trưng sức mạnh của

dân tộc, ngợi ca những người anh hùng của thời đại, mà nó là nỗi đau, là sự hủy

diệt nhân tính, là sự phá hủy mọi ước mơ, tuổi trẻ và khát vọng, tình yêu của một

thế hệ. Người lính bước ra từ cuộc chiến tranh trong Nỗi buồn chiến tranh đã không

thể đối diện với cuộc sống bình thường. Quá khứ, hiện tại và tương lai của họ đã

hoàn toàn bị chiến tranh đẩy sang một thế giới khác. Họ đã mất phương hướng

trong cuộc đời này. Nhân vật Kiên trở về sau chiến tranh đã sống mãi trong những

giấc mơ, những mộng mị, những hoài niệm quá khứ chiến tranh, bị nó ám ảnh, dày

vò. Toàn bộ cuốn tiểu thuyết như những ghi chép rời rạc các giấc mộng, các mảnh

vỡ quá khứ của Kiên. Tiểu thuyết của Bảo Ninh tiếp cận nỗi buồn chiến tranh từ

phía số phận cá nhân của con người. Nó đặt câu hỏi trước định đề vận mệnh dân

tộc cao hơn số phận mỗi cá nhân. Nó là những cuộc đối thoại, về cả nội dung và

hình thức, liên tục những câu hỏi đặt ra không được giải đáp. Nỗi buồn chiến tranh

là một cách lý giải của riêng Bảo Ninh về một cuộc chiến tranh đã chưa bao giờ lùi

xa trong tâm thức của người Việt Nam. Có thể coi Nỗi buồn chiến tranh như một

trong những dấu hiệu sớm của dạng thức “tiểu tự sự” hay “tinh thần hậu hiện đại”

trong văn học hiện đại Việt Nam. Văn học chiến tranh của thế kỷ XXI, tuy không

còn là chủ đề nóng, nhưng sẽ đi xa hơn về phía này. Mình và họ của Nguyễn Bình

Phương viết về một cuộc chiến tranh khác, nhưng thực sự đã thoát khỏi cái bóng

của các “đại tự sự” của thế kỷ XX.

3.3. Hiện thực chiến trƣờng

Góc tiếp cận hiện thực chiến tranh ngắn nhất là nhằm đến khung cảnh chiến

trường, nơi diễn ra những cuộc giao tranh. Đó chính là hiện thực chiến trận. Khắc

hoạ hiện thực cuộc sống diễn ra nơi chiến trường đồng nghĩa với việc các tác giả

mô tả bộ mặt, tính chất của cuộc chiến một cách chân thực, sống động và trực tiếp

nhất. Với ưu thế của một cấu trúc tự sự lớn, tiểu thuyết có khả năng chiếm lĩnh và

tái tạo hiện thực trong tính toàn vẹn, tổng thể, gần gũi và sinh động. Chính nhờ đặc

trưng đó, hiện thực chiến trận trong ba tiểu thuyết Dấu chân người lính, Đất trắng,

Nỗi buồn chiến tranh đã được mô tả theo đúng tinh thần thể loại: đa dạng, đa chiều,

có tầm vóc, qui mô, có sức chứa về dung lượng và khả năng bao quát hiện thực. Ở

mỗi thời kỳ, hiện thực chiến tranh lại được tiếp cận và phản ánh từ những góc nhìn

khác nhau, chịu sự chi phối của những cảm hứng sáng tác có nhiều thay đổi qua

từng chặng đường văn học. Nhìn vào đồ thị vận động của thể tài chiến tranh qua ba

tiểu thuyết, người đọc sẽ nhận diện được các đặc điểm, cảm hiểu sâu hơn những

chuyển đổi trong quan điểm sáng tác, tư duy thể loại và cách thức khai thác, phản

ánh hiện thực chiến tranh của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trọng Oánh và Bảo

Ninh.

3.3.1. Bản anh hùng ca chiến trường trong Dấu chân người lính

Dưới tầm ảnh hưởng của khuynh hướng sử thi kết hợp nhuần nhuyễn với

cảm hứng lãng mạn, chịu sự chi phối của nguyên tắc và đặc trưng thẩm mỹ của văn

học chiến tranh cách mạng 1945-1975, Dấu chân người lính đã phản ánh sinh động

và hào hùng khí thế “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” của tuổi trẻ Việt Nam nói

riêng và cả dân tộc nói chung thời chống Mỹ. Trong hùng khí ấy, Nguyễn Minh

Châu đã đưa người đọc tham dự vào một chiến dịch lớn của quân giải phóng miền

Nam trên chiến trường Trị - Thiên với những cánh rừng Trường Sơn ngút ngàn,

những địa danh đã trở thành điểm nóng của một vùng khốc liệt như Đường 9, Khe

Sanh, sân bay Tà Cơn… Cuộc ra quân hùng hậu, rầm rộ và náo nhiệt hiển thị lên

từng trang viết của Nguyễn Minh Châu: “Đông đúc quá! Không có ai tài nào mà

phân biệt được hoặc đếm được có bao nhiêu đơn vị, cùng không thể biết đây là

đường rừng hay quảng trường, là rừng cây hay rừng người và súng đạn. Người ta

chỉ biết đông đúc và chật chội, là hơi nóng của hơi thở và mùi mồ hôi người, là

tiếng nói ồn ào của cuộc sống, là đàn ong cần lao đang san một nửa tổ đi đánh giặc,

là cơn giận dữ của đất nước lại một lần cầm lấy súng” [22, T.1, tr. 333]. Trải suốt

hai chương đầu của Dấu chân người lính, Nguyễn Minh Châu đã miêu tả, “xây

đắp” con đường hành quân ra chiến trường khá ấn tượng với khí thế mạnh mẽ, phấn

chấn, vui tươi. Nó gần như là một cuộc biểu dương lực lượng, thể hiện sức mạnh

của dân tộc trong cuộc chiến thần thánh dù phải đương đầu với một siêu cường

quốc. Ở thời kỳ đầu của cuộc chiến tranh, niềm vui được cầm súng ra mặt trận lan

toả khắp nơi nơi, tham dự vào đời sống văn chương, tạo ra một kiểu “diễn xướng”

riêng của thời đại chống Mỹ. Không chỉ trong văn xuôi, âm vực cao ấy chúng ta

cũng dễ dàng nhận thấy qua những trang thơ của Chính Hữu, Gia Dũng, Phạm Tiến

Duật…

Với khí thế hào hùng ấy, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo ấy, đặc biệt là

với nhuệ khí chiến đấu của mỗi người lính được thắp lửa bởi ý chí và sức mạnh của

một dân tộc giàu truyền thống chống ngoại xâm, chiến thắng đã đến với quân đội ta

như một tất yếu. Đó là những chiến công oanh liệt sau những cuộc đối đầu, giáp

mặt vô cùng cam go, ác liệt. Trong những cuộc chiến đấu ấy, có nhiều trận quân

giải phóng với lực lượng mỏng, lại bị xé lẻ, vũ khí thô sơ lại phải chống trả đội

quân Mỹ - Ngụy đông đảo, được trang bị vũ khí tối tân, hiện đại. Vậy mà kết thúc

cuộc chiến không cân sức ấy, chiến thắng vẫn thuộc về quân ta. Sự thắng lợi, phép

“màu nhiệm” đó chỉ có thể cắt nghĩa bởi ý chí, sức mạnh kết tinh từ truyền thống

“lớp cha trước, lớp con sau” và quyết tâm đánh đuổi giặc Mỹ xâm lược, giành độc

lập tự do dù “phải đốt cháy dãy Trường Sơn”… Đi vào từng tình huống, từng trận

đánh cụ thể, Nguyễn Minh Châu đã có những miêu tả chi tiết hơn. Đó là cuộc tiến

công chớp nhoáng của tiểu đội trinh sát dưới sự chỉ huy của Khuê đánh thẳng vào

căn cứ địch khiến chúng không kịp trở tay, bị tiêu hao một lực lượng lớn, là cuộc

đụng độ với một tiểu đội địch của Lữ và Đàm. Và không thể không nhắc đến chiến

công thần kỳ bắn rơi máy bay Mỹ của Lượng, Hoan… Hình ảnh đồi 475 – cao

điểm giành giật giữa hai bên mà cuối cùng quân giải phóng đã cố thủ bị sạt đi hai

thước chiều cao vì bom cày đạn xới đã khắc hoạ mức độ ác liệt dữ dội có một

không hai của mặt trận Trị - Thiên. “Đồi không tên”, nơi những người lính trẻ

“đem ngực mình dựng thành chiến luỹ cản mười đợt tiến công điên cuồng của

địch”, làm nên kỳ tích và đã hằn sâu trong ký ức người đọc nhiều thế hệ cũng được

tạc dựng bằng những nét chạm khắc sử thi. Nhưng ở thời điểm đó, nó vẫn đủ sức

khơi gợi tình cảm yêu nước thiêng liêng. Dấu chân người lính khép lại ở chương

“Đất giải phóng”, khi chiến thắng đã hoàn toàn thuộc về ta như một thành quả tất

yếu, một món nợ mà kẻ thù phải trả sau những tội ác chúng đã gây nên. Phần

thưởng cao quí nhất mà những người lính có được sau bao ngày tháng gian khổ,

chiến đấu hy sinh quên mình, vật lộn với từng thước đất là một vùng quê hương

thân yêu đã được giải phóng: “Họ đã chiến đấu đến người cuối cùng, không có một

tên lính Mỹ nào bước qua nổi cái mảnh đất của Tổ quốc, nơi họ đứng cầm súng và

ngã xuống trong ngày hôm nay” [22, T.1, tr. 830]. Dẫu sau này, khi đối diện với

“trang giấy trước đèn”, Nguyễn Minh Châu thấy cần phải “đọc lời ai điếu” cho một

thời kỳ, một kiểu “văn chương minh hoạ” nhưng đặt trong diễn trình văn xuôi chiến

tranh cách mạng và chống Mỹ, Dấu chân người lính vẫn được mệnh danh là “bản

anh hùng ca” về sức mạnh chiến tranh nhân dân, về lý tưởng “Không có gì quí hơn

độc lập, tự do”, là một tác phẩm tiểu thuyết “xứng đáng với dân tộc, với thời đại”.

Kế thừa lối viết của những người đi trước, Nguyễn Minh Châu đã nhìn nhận

cuộc chiến theo qui luật và diễn biến riêng của đời sống chiến tranh. Từ một hiện

tượng bất thường của lịch sử, chiến tranh lại được hiện diện trở lại trong những tất

yếu và đôi khi trở thành cái bình thường, cái không thể khác của hoàn cảnh chiến

tranh: đó là sự chiến – bại, thắng – thua, thiếu thốn – gian khổ về vật chất, những

mất mát – hy sinh về thể xác lẫn tinh thần… Nguyễn Minh Châu đã không né tránh

hoàn toàn những gian lao, ác liệt kể cả mất mát, hy sinh nơi chiến trường. Người

đọc không thể quên những con đường Trường Sơn đầy hiểm nguy với pháo sáng,

bom đạn, chất độc hoá học của kẻ thù bao phủ bầu trời, cày xới mặt đất: “ban đêm

từng chùm pháo sáng liên tiếp treo lơ lửng trong bầu sương thăm thẳm trắng rừng,

trắng núi”, và “chúng rải chất độc hoá học và dùng máy bay B52 rải bom theo lối

rải thảm”. Bên cạnh những hiểm nguy luôn rình rập từ phía kẻ thù là những khó

khăn gian khổ tứ bề do khách quan đưa đến ngoài ước tính của con người. Đó là cái

nắng như đổ lửa, những trận rét thấu xương của miền rừng núi, đặc biệt là “những

cơn mưa rừng dai dẳng đến nỗi ba bốn ngày không sao đặt ba lô xuống được”. Rồi

những cuộc đối chiến không cân sức trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, ranh giới

giữa sự sống và cái chết là tích tắc, mong manh… Trong những tình thế bất khả

kháng đó, thương vong, chết chóc là điều không thể tránh. Người đọc thực sự xúc

động khi chứng kiến Chính uỷ Kinh bị lựu đạn hỏng một bên mắt, Lượng bị thương

dẫn đến hôn mê, bất tỉnh phải điều trị dài ngày… và vô cùng thương tiếc trước sự

hy sinh anh dũng của những người lính trẻ yêu đời, tràn đầy sức sống và phơi phới

tuổi thanh xuân như Lữ, Đàm, An… Tư thế ngã xuống của Lữ mặc dầu đã được

Nguyễn Minh Châu khắc hoạ theo bút pháp lý tưởng hoá nhưng sự hy sinh vĩnh

viễn nằm xuống của một chàng trai ưu tú là có thực. Chính điều đó tạo nên niềm

thương tiếc không nguôi: “Người chiến sĩ điện thanh ấy trước khi hy sinh còn

ngẩng cao đầu lên một lần cuối cùng. Trên nền trời cao, rất cao và xanh, lá cờ đỏ

mỗi lúc một thắm tươi đang bay, lá cờ mỗi lúc càng tiến dần đến trước mắt. Rồi

anh nhắm mắt hẳn. Những món tóc rất xanh rối bù dính bết máu phủ kín cả vầng

trán lấm tấm mồ hôi đã trắng nhợt. Dường như từ trong ngực anh chiếc đài vẫn nói

sang sảng” [22, T.1, tr. 827].

Rõ ràng, dưới sự dẫn dắt của cơ chế cảm hứng sử thi, việc đề cập đến những

khó khăn, gian khổ, mất mát, hy sinh… chính là cách để Nguyễn Minh Châu đề

cao, ngợi ca tinh thần chiến đấu quả cảm, bất chấp hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh của

quân giải phóng. Những tổn thất dù nặng nề cũng không thể làm suy giảm ý chí

quyết chiến quyết thắng của người chiến sĩ. Sức mạnh của tình yêu Tổ quốc, tình

đồng đội đã làm nên tất cả: Nó có thể xua tan cái giá rét, lạnh lẽo của rừng núi

Trường Sơn những đêm đông, làm dịu nỗi đau sau những tổn thất, hy sinh, mang

lại niềm vui, tiếng cười… Đó là sự lựa chọn tư thế sống và hành động không thể

khác của những người lính trong những năm tháng ấy. Trong khó khăn gian khổ,

người chiến sĩ đã lấy niềm vui, sự phấn chấn làm điểm tựa, động lực để vượt qua

mà không được phép mềm lòng, thở than, nhụt ý chí. Họ đến với Trường Sơn như

đến với ngày hội lớn của tuổi trẻ, của sự nghiệp giải phóng miền Nam: tự nguyện,

vui vẻ, hăng hái, nhiệt thành, tràn đầy tinh thần lạc quan cách mạng. Những cánh

rừng Trường Sơn như được bừng thức bởi tiếng cười, tiếng hát, bởi sự hiện diện

của những gương mặt người lính trẻ trung, vui tươi, giàu sức sống: “Các ngả đường

ngập những lính, đâu đâu cũng nghe những tiếng hát, tiếng ồn ào của đám đông,

đâu đâu trong rừng cũng sực lên hơi người, đâu đâu cũng gặp những bếp than cháy

dở” [22, T.1, tr. 522]. Họ cười nói, hát hò, biểu diễn văn nghệ… mọi lúc, mọi khi,

thậm chí là cả trước giờ chiến đấu. Dường cho mọi âm thanh đều lắng xuống để

tiếng cười bật lên như một tín hiệu tốt lành giữa không gian chiến trận. “Có thể nói,

Dấu chân người lính là một rừng cười, cứ vài trang, ta lại nghe rộ lên tiếng cười

của các chàng lính trẻ” [63, tr 68]. Niềm hứng khởi, tinh thần lạc quan có được từ

thế hệ, từ cộng đồng là một nguồn lực tiếp thêm sức mạnh, ý chí cho mỗi người

lính để họ xông pha vào nơi hiểm nguy, đối đầu với mọi đau thương, mất mát. Lữ

đã ra đi một cách nhẹ nhàng, thanh thản sau khi chủ động gọi pháo giặc dội xuống

đầu mình để cứu tổ máy, cứu đồng đội trong cuộc chiến đấu gian nguy trên đồi

475. Đàm trước ngày hy sinh, còn chép những câu thơ vui nhộn, tếu táo của cánh

lính vào sổ tay: “Hôm qua môn thục, hôm nay tai voi/ Nấu với cá suối ăn tươi ra

trò/ Bống, chạch câu bắt về kho/ Lá lốt xào ốc tha hồ trôi cơm/ Còn trời, còn nước,

còn non/ Còn rừng, còn suối ta còn chất tươi…” [22, T.1, tr. 556]. Chính uỷ Kinh,

trước cái chết của Lữ, đứa con thứ hai mà ông gửi gắm rất nhiều hy vọng đã không

hề gục ngã mặc dù ông vô cùng đau đớn, nhưng đã để nước mắt chảy vào trong.

Ông đã kìm nén cảm xúc, cố giữ vẻ bình thản để tiến hành tổ chức cuộc họp như

chưa có chuyện mất mát quá lớn vừa xẩy ra. Đó cũng là phép ứng xử không thể

khác của một người cha mang trọng trách là một người chỉ huy. Chính uỷ Kinh

không muốn vì nỗi đau riêng mà ảnh hưởng đến tinh thần, ý chí của cả một tập thể.

Đó quả là một thử thách quá sức chịu đựng của nhiều người, nhưng Chính uỷ Kinh

đã vượt qua, đã làm tròn trách nhiệm nặng nề mà cách mạng đặt lên vai mình trước

đồng đội, trước thế hệ con em đang từng ngày sống chết với kẻ thù.

3.3.2. Chiến trường khốc liệt và bi tráng trong Đất trắng

Nhà văn Nguyễn Trọng Oánh đã từng nói: “Phải lấy con mắt nhìn hôm nay

để soi sự kiện hôm qua, con mắt nhà văn hôm nay nhìn lại sự việc thường tỉnh táo

hơn, khách quan hơn. Điều đó có thật. Nhưng ngày hôm nay bao giờ cũng là ngày

kế tiếp hôm qua. Hiện thực luôn phát triển và bổ sung cho nhau. Cái hôm nay bao

giờ cũng do cái hôm qua mà có… Muốn có cái nhìn khái quát, cần có cái nhìn cụ

thể. Phải nhìn từ cái cụ thể hôm qua thì mới có độ lùi khái quát hôm nay”. Và “nói

về quá khứ một cách nghiêm túc và trung thực thì không sợ không có điều gì để nói

với hôm nay”. Đất trắng (Tập 1, 1979; Tập 2, 1984) được ra đời xuất phát từ cách

nhìn và cách viết về chiến tranh hết sức đặc biệt như thế. Và có thể khẳng định

rằng, với Đất trắng, Nguyễn Trọng Oánh đã khơi nguồn cho một lối viết mới, một

suy nghĩ mới cho tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kỳ hậu chiến. Đó là sự khai

thác, phản ánh chiến tranh ở góc độ quyết liệt nhất, để rồi trong sự quyết liệt ấy sự

thật và sự giả dối được bộc lộ, phân định rách ròi.

Đất trắng viết về những hoạt động của Trung đoàn Mười Sáu sau đợt một

của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Trung đoàn Mười Sáu

là một đơn vị có truyền thống chiến đấu oanh liệt đã ghi được nhiều chiến công

hiển hách từ thời kháng chiến chống Pháp chín năm. Trong kháng chiến chống Mỹ,

trung đoàn từng tham gia những trận đánh lớn và vô cùng ác liệt như: Đắc Tơ,

Đồng Rùm, Chà Tơ. Sau đợt một của cuộc Tổng tiến công Mậu Thân, chưa kịp

củng cố lực lượng, trung đoàn đã nhận được lệnh trở lại chiến trường tham gia đợt

hai tổng công kích và được giao nhiệm vụ đặc biệt quan trọng là duy trì thế đứng

chân ở ven cửa ngõ sông Sài Gòn, một địa bàn bé “bằng lòng bàn tay” và nằm lọt

thỏm giữa vòng vây của địch. Với lực lượng mỏng, lại bị xé lẻ nhưng trung đoàn

Mười Sáu phải đảm trách một nhiệm vụ hết sức quan trọng, đó là bằng mọi giá giữ

vững địa bàn vùng ven đô, chống trả các cuộc hành quân bình định của địch, giữ

đất giữ dân, hỗ trợ cho du kích, lực lượng vũ trang địa phương và phong trào đấu

tranh nhân dân, ngoài ra còn phối hợp với các lực lượng đơn vị khác hoạt động ở

vòng ngoài. Trong khi đó, lực lượng địch được trang bị vũ khí hiện đại, hỏa lực

mạnh cùng sự yểm trợ của các phương tiện tối tân đã tạo ra một cuộc chiến không

cân sức, đặt các chiến sĩ của ta vào tình thế hết sức cam go và khốc liệt. Mỗi ngày

là một trận đánh quần nhau trực tiếp với địch. Với mục đích giữ đất, giữ dân, trung

đoàn 16 phải chiến đấu liên tục, xoay đèn cù với giặc, đánh xong chỗ này lại rút

sang đánh chỗ khác: “Hầu như ngày nào đơn vị cũng phải tổ chức đánh càn. Có lần,

sau khi đánh xong họ vòng lên phía bắc, qua vườn Măng Cụt, vượt đường 13, rút

tạm về sát bờ sông Sài Gòn. Để đứng chân được ở đây, thường xuyên trung đoàn

phải rải trinh sát bám địch ở mấy địa điểm có thể cơ động được. Họ đánh xong chỗ

này, lại rút sang chỗ kia, cứ như thế xoay đèn cù với giặc trên một địa bàn hẹp bằng

cái bàn tay” [151, tr. 24]. Có thể nói, Đất trắng đã tái hiện một hiện thực chiến

tranh chân thực, sinh động với tất cả các hoạt động diễn biến cụ thể của đời sống

chiến trường.

Không còn khí thế hào hùng, tinh thần lạc quan “Đường ra trận mùa này đẹp

lắm” (Phạm Tiến Duật) hay “Những buổi vui sao, cả nước lên đường” (Chính Hữu)

như đa số các tác phẩm viết về chiến tranh trước 1975, Đất trắng ngay ở những

trang mở đầu đã tái hiện bộ mặt chiến tranh với những gian nan, khó khăn, nguy

hiểm. Gây ấn tượng mạnh với người đọc ngay ở đầu tác phẩm là một cuộc cáng

thương của trung đoàn 16: “Cái võng nhấp nhô, nhún lên nhún xuống. Nó chặn

đường rút của ta đấy. Các loại máy bay bật đèn xanh, đèn đỏ đầy trời. Những lớp

khói mỏng của bom, của lửa, của đèn dù lơ lửng trên không” [151, tr. 5]. Tiếp đó là

muôn vàn gian lao mà các chiến sĩ phải đối mặt. Hàng ngày phải ngâm mình dưới

rạch, mỗi người một ngày khẩu phần ăn chỉ duy nhất một nắm cơm, “Họ phải bứt

mận, chặt cây chuối để lót thêm vào các bữa ăn” [151, tr. 32]. Có những lúc trong

suốt một thời gian dài, các chiến sĩ chỉ ăn gạo rang và uống nước múc từ mương

lên, mặt mũi ai ai cũng hốc hác, tiều tụy.

Chiến đấu trong hoàn cảnh gian khổ như vậy, việc tổn thương, mất mát là

điều không thể tránh khỏi. Chưa bao giờ, trong văn học chiến tranh, người ta phải

chứng kiến nhiều thất bại, hy sinh của quân ta như trong Đất trắng. Đây là một

điểm khác biệt rất lớn trong việc mô tả hiện thực chiến tranh mà Nguyễn Trọng

Oánh đã ghi dấu so với các tác phẩm trước 1975. Dường như bao nhiêu sự gian

khổ, ác liệt nhất của chiến tranh đã dồn tụ hết về nơi này. Lực lượng đã mỏng mà

ngày nào cũng xảy ra thương vong. Có nhiều khi đơn vị chưa xuống được đến mục

tiêu thì quân số đã tổn thất hơn một nửa. Lần lượt Tư lệnh phân khu Năm Truyện,

tiểu đoàn trưởng Thực, chủ nhiệm trinh sát Thân, chính trị viên phó Thận hy sinh.

Có những chiến sĩ buổi chiều đi còn cười nói vui vẻ, đêm đến đã không còn quay

về. Có những hôm má Hai nấu cơm vắt hàng trăm nắm mà vẫn không đủ cho anh

em, vậy mà sau một thời gian ngắn má chỉ vắt có ba mươi nắm mà thừa quá nửa.

Một hình ảnh đau thương và hết sức ám ảnh với người đọc. Bên cạnh đó, còn rất

nhiều cán bộ chiến sĩ bị thương, bị bắt, bị kẻ thù tra tấn dã man như Nghĩa bị tên

đại úy ngụy khoét đi một mắt. Tổn thất, hy sinh lớn đến nỗi Ba Kiên, trung đoàn

trưởng trung đoàn Mười Sáu đã từng nghĩ: “Ông nói với bộ đội là phải bám trụ,

nhưng chính ông cũng không hiểu là trung đoàn sẽ phải bám trụ bao nhiêu lâu nữa.

Bằng bản năng của một người lính chiến, ông hiểu mang máng rằng tình hình đã có

thay đổi, những ngày rôm rả đầu tiên của Tết Mậu Thân không còn nữa. Sự giằng

co giữa ta với địch đã đến lúc quyết liệt. Sức chiến đấu của bộ đội ta giống như một

sợi dây cao su kéo căng, bây giờ đang chùng lại… Sau Tết Mậu Thân, toàn bộ thế

bố trí chiến lược trên chiến trường bỗng đổi khác, nhưng cũng chính sau cái Tết

Mậu Thân đó, trung đoàn ông được giao đứng chân trên một địa bàn khó khăn hơn

xưa gấp bội. Nhiều lúc, ông đã nghĩ đến việc có thể cả một trung đoàn phải hy

sinh” [151, tr. 34].

Trong hoàn cảnh khốc liệt đó, Tám Hàn, phó chính ủy phân khu sắp được

nhận hàm thượng tá, bấy giờ là cán bộ cao cấp nhất ở khu vực này đã hoang mang

dao động và chiêu hồi, rũ bỏ một quá khứ vàng son với hai mươi lăm năm đi theo

cách mạng. Sự đầu hàng, phản bội của Tám Hàn đã gây những hoài nghi, xáo trộn

rất lớn trong tâm trí các chiến sĩ. Họ không thể tưởng tượng nổi một con người với

cương vị quan trọng như vậy lại có thể chiêu hồi. Nhưng rồi họ cũng tự trấn an

mình rằng Tám Hàn là một tên gián điệp được cài vào hàng ngũ ta, chứ không hề

có chuyện một phó chính ủy phân khu lại đi đầu hàng địch. Chi tiết này cũng đã

khiến bộ tiểu thuyết Đất trắng gặp nhiều sóng gió khi có nhiều ý kiến cho rằng việc

để một cán bộ cao cấp trong quân đội đầu hàng là “bêu xấu” quân đội cách mạng,

là không thể chấp nhận được. Tuy nhiên, nếu tách riêng nhân vật ra khỏi môi

trường tập thể, xem xét nó như một hiện tượng cá biệt, theo dõi diễn biến tính cách

của Tám Hàn thì có thể thấy rằng, việc phản bội của nhân vật này là điều tất yếu,

thể hiện rất rõ trong suy nghĩ, biểu hiện và hành động từ đầu đến cuối câu chuyện.

Mô tả việc đầu hàng của Tám Hàn, có thể nói Nguyễn Trọng Oánh đã mạnh dạn

nhìn thẳng vào mặt trái - một phía hậu quả của hoàn cảnh chiến đấu ác liệt. Và điều

quan trọng nhất, Nguyễn Trọng Oánh đã lựa chọn một bối cảnh ở thời điểm khốc

liệt nhất để phân biệt vàng thau: “Cái cốt lõi của vấn đề là: Tám Hàn đã không có

một lập trường cách mạng triệt để, sẵn sàng hy sinh cao nhất cho quyền lợi của

nhân dân. Hắn đã đi theo Đảng như một phần tử cơ hội, mang theo những động cơ

cá nhân. Những con người như thế không chóng thì chầy, sẽ bị sa thải. Ở cuộc thử

thách chưa đủ độ, thì vàng thau vẫn còn lẫn lộn. Vấn đề quan trọng là cuộc thử

thách này đây. Ai là người thật sự cách mạng? Ai là kẻ cơ hội? Ngọn lửa của cuộc

chiến đấu đang sàng lọc” [151, tr. 249, 250]. Về phương diện này, Nguyễn Trọng

Oánh là một cây bút tiên phong với thể tài chiến tranh và đã thành công.

Song điều quan trọng hơn cả là với vô vàn những khó khăn, gian khổ và

hiểm nguy, các chiến sĩ của trung đoàn Mười Sáu vẫn kiên cường bám đất, bám

dân, dũng cảm chiến đấu, không để cho địch thực hiện âm mưu biến vùng đất ven

đô thành vùng đất trắng. Có thể nói, đây chính là bước đệm cho sự thắng lợi của

chiến dịch tổng tiến công mùa xuân 1975. Đề cập đến những đau thương, mất mát,

hy sinh, Nguyễn Trọng Oánh muốn đề cao phẩm chất anh hùng của dân tộc ta, đặc

biệt là muốn vinh danh những hy sinh lớn lao mà anh dũng của quân dân Việt Nam

trước cuộc chiến đấu với kẻ thù hung bạo. Trong những hoàn cảnh khó khăn nhất,

đau thương nhất, dân tộc Việt Nam vẫn lạc quan, tin tưởng vào cuộc đấu tranh

chính nghĩa của mình. Với những quan niệm hết sức mới mẻ và táo bạo về hiện

thực chiến tranh, Nguyễn Trọng Oánh đã thực sự gây ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc

với người đọc. Đất trắng cho thấy chiến tranh là một vấn đề vô cùng phức tạp, đặc

biệt là những biến thái của nó trong thẳm sâu tâm hồn mỗi con người. Có thể nói,

Nguyễn Trọng Oánh đã mở đầu cho một kiểu tư duy mới, lối viết mới cho tiểu

thuyết viết về chiến tranh sau ngày toàn thắng.

3.3.3. Chiến trường đối lập với nhân tính trong Nỗi buồn chiến tranh

Nói về sức thu hút đặc biệt đối với dư luận trong và ngoài nước của tiểu

thuyết Nỗi buồn chiến tranh, nhà văn Bảo Ninh đã cho rằng: “Thật ra, đấy là sự ghi

dấu của nền văn học Việt Nam thời đổi mới, thời kỳ văn học có những thay đổi sâu

sắc nên một tác giả như tôi mới được chú ý ”. Quả thực, đây là một ý kiến hết sức

khiêm tốn của tác giả Nỗi buồn chiến tranh bởi lẽ tiểu thuyết này thực sự là một

dấu mốc quan trọng của văn học đương đại Việt Nam. Một dòng “văn học vết

thương” đã được Bảo Ninh khơi nguồn với Nỗi buồn chiến tranh đã hoà vào nguồn

chung của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới và đương đại. Nếu coi Đất trắng là sự

mở đầu của cái nhìn nghệ thuật và những quan niệm mới trong việc phản ánh, khắc

họa hiện thực chiến tranh thì Nỗi buồn chiến tranh là sự hoàn thiện một cách xuất

sắc những quan niệm đó. Xuất hiện sau Đất trắng mười năm, Nỗi buồn chiến tranh

chính là sự tiếp nối, kế thừa liên tục và phát triển lên tới đỉnh cao của dòng văn học

viết về chiến tranh sau 1975.

Phải thừa nhận rằng, mặc dù đã có những cách khai thác, thể hiện mới mẻ và

táo bạo nhưng Đất trắng vẫn là một tiểu thuyết mang dáng dấp hiện thực truyền

thống khi so sánh với Nỗi buồn chiến tranh. Hiện thực chiến tranh trong Đất trắng

dẫu đã có tính chất bi hùng nhưng vẫn còn phảng phất âm hưởng hào hùng, ngợi

ca. Với Nỗi buồn chiến tranh, tính chất bi hùng của hiện thực cuộc chiến được thể

hiện một cách thẳng thắn hơn rất nhiều. Nỗi buồn chiến tranh là sự khước từ lối

viết truyền thống vốn mang đậm cảm hứng sử thi. Tác phẩm là sự lắp ghép những

mảnh vụn vỡ hồi ức của Kiên, một người lính của tiểu đoàn 27 độc lập hoạt động

trên địa bàn mặt trận B3 sống sót trở về sau cuộc chiến. Hiện thực chiến tranh trong

Nỗi buồn chiến tranh là sự hủy diệt tàn khốc, là sự chết chóc, là những hình ảnh

buồn bã về ngày chiến thắng trĩu nặng những dự cảm kinh hoàng về sự tổn hại nhân

tính. Chiến tranh là một cuộc chơi sòng phẳng và tàn bạo, là những vòng luẩn quẩn

chém giết lẫn nhau. Ở đó, không tồn tại sự yếu mềm, lòng thương cảm, con người

buộc phải chấp nhận sự thật nghiệt ngã đó. Bảo Ninh đã có một độ lùi cần thiết để

nhìn nhận, khám phá chiến tranh ở một chiều kích khác. Đó là phản ánh, khắc họa

hiện thực chiến tranh thông qua những trải nghiệm cá nhân, đối diện với bộ mặt tàn

khốc của chiến tranh để cảnh báo hiểm họa chiến tranh. Không sử dụng phương

thức miêu tả, tiếp cận thông thường, hiện thực trong Nỗi buồn chiến tranh được soi

rọi bởi tâm lý nhân vật, bởi những dòng ký ức triền miên. Đó là một hiện thực đã

được khúc xạ qua tâm thức của những nhân chứng chiến tranh. Mất mát, đau

thương đã trở thành một nền tảng hiện thực đa chiều, phức tạp ken dày, bao phủ lên

Nỗi buồn chiến tranh. Những dòng “hồi tưởng đen” đã trở thành một hội chứng

chiến tranh khủng khiếp đeo bám dai dẳng, không buông tha nhân vật Kiên trong

suốt quãng đời thời hậu chiến. Đó chính là cái giá phải trả của con người cho

những tội lỗi chiến tranh. Có thể nói, Bảo Ninh đã xây dựng một không gian đa

chiều về hiện thực với cái nhìn đau đớn và trần trụi. Đây chính là điểm khác biệt

lớn nhất của Nỗi buồn chiến tranh so với những tiểu thuyết trước đó.

Không còn âm hưởng hào hùng và cảm hứng ngợi ca, hiện thực chiến tranh

trong Nỗi buồn chiến tranh hiện ra với tất cả sự tàn khốc, bi thảm, ghê rợn như nó

đã diễn ra. Tất cả những gì khốc liệt nhất, đau thương nhất, tăm tối nhất của chiến

tranh đã được phơi bày để thể hiện sự ủy diệt của nó. Chết chóc, đói rét, “quần áo

bục nát tả tơi vì những lở loét cùng người như phong hủi” [147, tr. 18], cảnh đào

ngũ diễn ra hàng giờ và được ví như một dịch bệnh “lan tràn khắp trung đội, chẳng

khác nào những cơn ói mửa, không thể chắn giữ, ngăn bắt nổi”. Cái chết xuất hiện

ở khắp mọi nơi, muôn hình vạn trạng và tất cả đều thê thảm, ám ảnh người đọc.

Ngay phần đầu tiểu thuyết, một cuộc thảm sát xóa sổ hoàn toàn một đơn vị: tất cả

bị bom na- pan thiêu cháy, hóa cuồng, chết dúi ngã dụi vào biển lửa. “Máu tung

xối, chảy tóc, ồng ộc, nhoe nhoét. Trên cái trảng hình thoi ở giữa truông, cái trảng

mà nghe nói đến ngày nay cỏ cây vẫn chưa lại hồn để mọc lên nổi, thân thể giập vỡ,

tanh bành, phùn phụt phì hơi nóng.” [147, tr. 7]. Rồi đến cái chết của cha và dượng

Kiên, của Can, người lính đào ngũ: “cái xác lở loét, ốm o như xác nhái bị dòng lũ

xô tấp lên một bãi lau lầy lụa” [147, tr. 26]. Người tiểu đoàn trưởng “tự đọp vào

đầu, óc phọt ra khỏi tai”, Thịnh “con” hy sinh trong trận chiến, đạn trúng tim,

không kịp kêu một tiếng, ngã ngục. Vân chết cháy cùng chiếc T54 đầu đàn, thân

xác ra tro nên chẳng cần huyệt mộ. Thanh thì chết ở Cầu Bông, và cũng bị thiêu

trong quan tài thép cùng với tổ lái. Cái chết ẩn hiện ở khắp mọi nơi, đến cái que ở

tay người đội trưởng trên sa bàn người ta cũng thấy “máu đổ, thấy những thây

người ngã xuống, rách toác, óc vỡ, ruột đùn ra như ruột lợn, những ống xương thòi

thụt, nham nhở, trắng hếu…”. Cái chết còn len lỏi vào tận trong giấc mơ của những

người lính: “dạo này đêm nào tôi cũng mộng thấy mình chết và tôi bơi ra khỏi xác

và biến thành ma cà rồng đi hút máu người” [147, tr. 22]. Chiến tranh đã không còn

vẻ cao cả như trước đó người ta vẫn nghĩ hoặc buộc phải nghĩ. Chiến tranh thực

chất là cuộc đọ sức, giành giật sự sống từng ngày, từng giờ, từng phút, từng giây.

Những người hùng chiến trận, những con người làm nên chiến thắng cũng có

những khoảnh khắc tàn nhẫn, mất hết lý trí, hành động bằng sự hận thù phi nhân

tính.

Trong Nỗi buồn chiến tranh, bên cạnh sự xuất hiện với tần suất dày đặc của

cái chết là những hình ảnh buồn thảm, thê lương, thậm chí có phần quái dị, huyễn

hoặc khiến cho hiện thực chiến tranh thêm phần u ám. Đó là hình ảnh truông Gọi

Hồn, đồi Xáo Thịt ngập ngụa trong máu và xác chết, một loài chim khóc than như

người, các loại măng nhuốm một màu đỏ “như những tảng thịt ròng ròng máu”,

“những quầng sáng đom đóm lớn tày cái mũ cối, có khi hơn”, hay hình ảnh hoa

hồng ma, một loại tiền ma túy, nhờ khói nó người ta chế ra các loại ảo giác tùy sở

thích “có thể nhờ khói hồng ma mà quên đi mọi nông nỗi đời lính, quên đói khổ,

chết chóc, quên béng ngày mai” [147, tr. 14]. Rồi đến những tiếng hú ghê rợn, điên

loạn của rừng núi, của những hồn ma và muông thú. Có lẽ, hình ảnh ám ảnh và

khủng khiếp nhất là hình ảnh người vượn mà Thịnh con đã bắn nhầm, “khi ngả ra,

cạo sạch bộ lông thì hóa ra con vật hiện nguyên hình một mụ đàn bà béo xệ, da sần

lở, nửa xám, nửa trắng hếu, cặp mắt trợn ngược…” [147, tr. 9]. Có thể nói, Nỗi

buồn chiến tranh là một bức tranh kỳ ảo, rùng rợn, ma quái, nhiều tầng bậc với

những “truông gọi hồn”, “đồi xáo thịt”… - một kiểu khắc hoạ hiện thực chiến địa

khác biệt của Bảo Ninh. Qua đó, bộ mặt chiến tranh hiện lên với đầy đủ mọi góc

cạnh khủng khiếp nhất của nó, là: “một cõi không nhà, không cửa, lang thang khốn

khổ và phiêu bạt vĩ đại, là cõi không đàn ông, không đàn bà, là thế giới bạt sầu vô

cảm và tuyệt tự khủng khiếp nhất của dòng giống con người” [147, tr. 30]. Chiến

tranh sẽ còn ám ảnh dai dẳng trong ký ức của những người lính, và rất có thể nó sẽ

khiến tâm hồn họ chết dần chết mòn trong quãng đời còn lại.

Với Bảo Ninh, chiến tranh là một nỗi buồn bất tận, nỗi buồn “mênh mang”,

nhưng đồng thời lại là “nỗi buồn cao cả, cao hơn hạnh phúc và vượt trên đau khổ.

Chính nhờ nỗi buồn mà chúng tôi đã thoát khỏi chiến tranh, thoát khỏi bị chôn vùi

trong cảnh chém giết triền miên, trong cảnh khốn khổ của những tay súng, những

đầu lê, những ám ảnh bạo lực và bạo hành, để bước trở lại con đường riêng của mỗi

cuộc đời có lẽ chẳng sung sướng gì và cũng đầy tội lỗi, nhưng vẫn là cuộc đời đẹp

nhất mà chúng tôi có thể hy vọng, bởi vì đấy là đời sống hòa bình” [147, tr. 286].

Chiến tranh “là những ngày tháng đau thương nhưng huy hoàng, những ngày bất

hạnh nhưng chứa chan tình người, những ngày mà chúng ta biết rõ vì sao mà chúng

ta cần phải bước vào chiến tranh, chúng ta cần phải chịu đựng và hy sinh tất cả”

[147, tr. 287]. Có thể nói, đây là quan niệm mới mẻ về hiện thực chiến tranh của

Bảo Ninh thể hiện qua hình ảnh người lính thời hậu chiến. Người lính bước ra từ

khói lửa đạn bom với sự cay đắng và cô đơn, với sự sám hối trước những món nợ

của chiến tranh, với sự dằn vặt, suy tư về phẩm tính và nhân tính. Để rồi “một thứ

chân lý cao cả, được giác ngộ từ những trải nghiệm đau đớn”, đó là sự “vĩnh cửu

những tình người”. Đây chính là ý nghĩa sâu xa của cuộc chiến tranh không gì vùi

lấp nổi. Soi chiếu hiện thực chiến tranh từ điểm nhìn hậu chiến, có thể nói Nỗi buồn

chiến tranh đã phơi bày bộ mặt thật, đã nhận thức lại các giá trị đạo đức của đời

sống xã hội và con người bằng tâm thức hậu chiến. Điều đó lý giải vì sao Nỗi buồn

chiến tranh được đánh giá là tiểu thuyết đầu tiên viết về chiến tranh với nguồn cảm

hứng chất chứa giá trị phản tỉnh và một kỹ thuật tự sự mới lạ.

3.4. Nhân vật ngƣời lính trong và sau chiến tranh

Nói đến chiến tranh không thể không nói đến người lính – những chủ thể của

chiến trường, những con người trực tiếp chiến đấu, những nhân tố quyết định mọi

thắng bại của từng trận đánh. Họ chính là linh hồn, là nhân vật trung tâm xông pha

nơi hòn tên, mũi đạn, trực tiếp nhận vào mình mọi tổn thất, hy sinh. Đối với tiểu

thuyết chiến tranh, người lính là hình tượng trung tâm. Nếu chiến tranh là một siêu

đề tài thì người lính là “siêu nhân vật” của mọi tác phẩm. Tâm điểm, hồn cốt của

từng tiểu thuyết viết về chiến tranh chính là số phận của những người lính. Qua mỗi

giai đoạn văn học, dưới sự tác động chi phối của bối cảnh lịch sử xã hội, sự tương

tác giữa văn hoá- văn học, sự biến đổi tâm thế sáng tác và tiếp nhận, việc khám phá

số phận người lính tất yếu sẽ có những phá vỡ, thay thế. So sánh thân phận người

lính qua ba tiểu thuyết Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh,

chúng ta nhận diện một cách rõ rệt sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con

người, cảm hứng nhân văn và thi pháp nhân vật của từng tác giả tương ứng với các

thời kỳ văn học. Điều quan trọng là qua chân dung nhân vật, những thăng trầm,

nếm trải của số phận người lính, người đọc cảm nhận sâu sắc và đầy đủ hơn sự

phức tạp muôn màu của hiện thực đời sống trong và sau chiến tranh.

3.4.1. Nhân vật anh hùng sử thi trong Dấu chân người lính

Nhân vật trong tiểu thuyết sử thi là kiểu nhân vật đại diện cho cộng động,

cho lý tưởng của thời đại về cái cao cả và cái anh hùng. Con người trong sử thi là

con người bổn phận vì cộng đồng. Nhân vật sử thi cũng là loại nhân vật ngoại hiện,

toàn bộ tính cách được bộc lộ ra ngoài, không có gì được che giấu để phải tìm tòi,

khám phá. Đó là những con người nguyên phiến, toàn vẹn, bất biến và nhất quán về

tính cách cũng như hành động: “ở con người ấy chẳng có gì phải tìm tòi, ức đoán,

không thể lột mặt nạ nó” [10, tr. 68]. Dấu chân người lính là một mô hình tiêu biểu

cho kiểu cấu trúc lịch sử - sự kiện của tiểu thuyết sử thi chiến tranh cách mạng

1945-1975. Việc xây dựng nhân vật tuân thủ theo nguyên tắc kết hợp hài hoà và có

phần đề cao số phận cộng đồng lên trên số phận cá nhân. Hình tượng người lính, do

vậy, là biểu trưng cho phẩm chất cao cả và vẻ đẹp anh hùng, lý tưởng của thời đại.

Soi chiếu từ góc độ nhân vật, có thể thấy rất rõ Dấu chân người lính hội tụ tất cả

những tinh hoa, khí phách của con người Việt Nam trong chiến tranh chống Mỹ.

Trong thế giới nhân vật của tác phẩm, có thể nói Kinh và Lữ là hai hình mẫu tiêu

biểu, hai nhân vật trung tâm đồng thời là hai cha con cùng có mặt trên chiến trường

Trị - Thiên nóng bỏng. Kinh đại diện cho thế hệ cha anh tham gia cách mạng từ

những ngày kháng chiến chống Pháp, “đã có mặt trong suốt chiến dịch Điện Biên

Phủ” và giờ đây một lần nữa lại tiếp tục cầm súng chiến đấu chống xâm lược Mỹ.

Lữ tiêu biểu cho thế hệ trẻ lớn lên dưới mái trường xã hội chủ nghĩa bước vào cuộc

chiến với một trái tim yêu nước, giàu nhiệt huyết và một tâm hồn lãng mạn, mơ

mộng, chứa chan nhiều hoài bão mang màu sắc lý tưởng, đôi khi viển vông của tuổi

học trò. Đây là nhân vật được Nguyễn Minh Châu “chăm chút”, miêu tả công phu,

tỉ mỉ và gửi gắm nhiều tâm tư, tình cảm, là “ký hiệu nổi bật” của tác phẩm. Hai

người lính thuộc về hai thế hệ, dẫu có một vài khác biệt, bất đồng nhưng đều có

điểm gặp gỡ chung là tinh thần yêu nước, lý tưởng không có gì quý hơn độc lập tự

do, là ý thức và hành động sẵn sàng dẹp bỏ lợi ích gia đình, cá nhân vì sự sống còn

của Tổ quốc.

Có thể nói, cuộc đời của Chính uỷ Kinh gắn với những năm tháng và mọi

nẻo đường kháng chiến. Tất cả suy nghĩ và hành động của ông đều hướng đến lợi

ích tập thể. Ông là hình mẫu tiêu biểu của một vị thủ trưởng chỉ huy luôn gác mọi

chuyện riêng tư, gia đình để một lòng phục vụ cách mạng, đến nỗi: “có lá thư của

vợ cũng để quên trong túi áo, mãi mấy ngày sau mới mở ra đọc” [22, T.1, tr. 673].

Gặp Lữ, đứa con thân yêu giữa chiến trường nhưng cũng “chỉ có thì giờ gặp con

trong chốc lát như tiếp một cán bộ cấp dưới nào đó, hỏi han dăm ba câu” [22, T.1,

tr. 354]. Tuy nhiên, với những chiến sĩ khác trong đơn vị, Chính uỷ Kinh lo lắng

cho họ bằng tình thương yêu của cha mẹ dành cho con cái, từ miếng cơm đến giấc

ngủ. Không nghiện thuốc lá nhưng lúc nào ông cũng có sẵn vài bao dành cho mọi

người. Sau mỗi trận đánh, đích thân ông cõng từng chiến sĩ bị thương tới điểm cấp

cứu. Ông dành những thứ được cấp theo tiêu chuẩn riêng để bồi dưỡng cho lính.

Khi nhận được tin Lữ hy sinh, ông kìm nén nỗi đau riêng để điều hành công việc

chung trước sự cảm động và kính phục của mọi người. Chắc chắn là khi nhận được

tin dữ, ông như đứt từng khúc ruột. Nhưng trong hoàn cảnh ấy, ông đã “gồng

mình” chặn đứng mọi cảm xúc để tránh không gây nên không khí bi lụy, hoang

mang, ảnh hưởng không tốt đến tinh thần chiến đấu của đơn vị. Nhưng khi chỉ có

một mình, đối diện với nỗi mất mát quá lớn, ông lại sống bằng cảm xúc thật của

một người cha, lòng ông ngổn ngang, đau xót. Ông ân hận biết bao khi chưa làm

được gì cho con cái, chưa gần gũi để hiểu hết những suy nghĩ của con, chưa chăm

sóc con như lời vợ dặn: “Ông thấy thương con vô hạn, xen lẫn một niềm tự hào

ngấm ngầm, nhưng vẫn không khỏi lo lắng, một nỗi lo mơ hồ và gần như bất lực”

[22, T.1, tr. 865]. Xây dựng nhân vật Chính uỷ Kinh, Nguyễn Minh Châu đã khắc

hoạ một hình mẫu lý tưởng về một sĩ quan quân đội đã gắn bó cả cuộc đời với sự

nghiệp cách mạng, đã dẹp bỏ những nỗi buồn riêng tư, để hướng tới lợi ích cộng

đồng cao cả. Thân phận cá nhân, vì vậy, rất mờ nhạt. Nói cách khác, thay vì sự

khám phá thân phận con người, Nguyễn Minh Châu đã hướng tới một sự thay thế

bằng vận mệnh dân tộc.

Bên cạnh Chính uỷ Kinh, Lữ là một điển hình cho lớp trẻ trưởng thành trong

thời đại chống Mỹ. Vừa rời ghế nhà trường phổ thông, chứng kiến sự tàn phá của

kẻ thù trên mảnh đất quê hương, Lữ đã lập tức nhập ngũ, lên đường đi chiến đấu.

Tâm hồn, tính cách, nếp suy nghĩ và hành động của Lữ còn mang nhiều nét trong

sáng, bồng bột của tuổi mới lớn. Thậm chí, ban đầu Lữ cùng lũ bạn “rất hăng”, bỏ

nhà đi nhưng không biết mình sẽ đi đâu, chỉ biết đất nước đang cần, tiền tuyến đang

gọi: “Phải giã từ hết, phải ném vào lửa hết, phải ném vào lửa bằng hết mọi thứ sách

vở và bản thân những thằng học trò như mình cũng cần phải được ném vào lửa”

[22, T.1, tr. 367]. Cái cách Lữ xông pha vào chiến trường cũng chịu nhiều ảnh

hưởng từ sách vở, mang dáng dấp “một đi không trở về”. Với phong thái lãng mạn,

nghệ sĩ, trên những nẻo đường chiến đấu gian khổ, thi thoảng Lữ vẫn thẫn thờ bởi

ánh trăng trong đêm rừng ướt át, mơ màng về một làn khói bếp giữa rừng Trường

Sơn, tưởng tượng đó là “mái bếp và ngọn lửa của hàng vạn ngôi nhà đem tới đây”.

Khi được trực tiếp chiến đấu, với cương vị của một chiến sĩ thông tin, Lữ lại bộc lộ

khía cạnh khác của một phẩm chất người lính: dũng cảm, thông minh, bất chấp gian

nguy để hoàn thành nhiệm vụ. Đã có lần bị thương ngất đi, vậy mà tỉnh dậy “Lữ

mừng muốn đến trào nước mắt khi anh nhận ra cái vật đang đè trĩu ngay trên ngực

mình vẫn là chiếc điện đài” [22, T.1, tr. 548]. Lữ tiêu biểu cho thế hệ thanh niên

mới, say sưa với lý tưởng, tha thiết yêu quê hương Tổ quốc, sẵn sàng hy sinh đời

mình với một tâm hồn phơi phới, tin yêu cuộc sống. Ngay đến cái chết, anh cũng

đón nhận một cách nhẹ nhàng, thanh thản. Đó là một cái chết mang nhiều ý nghĩa,

thể hiện đúng phong thái của nhân vật, không hề gợi lên sự bi lụy, đớn đau: Lữ ra

đi trong tư thế “ngồi ôm chiếc đài, đầu gục xuống, y như sau một ngày làm việc

mệt mỏi, ngủ thiếp đi” [22, T.1, tr. 829]. Có thể nói, với nhân vật Lữ, Nguyễn Minh

Châu đã xây dựng thành công một hình tượng người lính cao đẹp, phụng sự Tổ

quốc bằng tất cả tâm hồn, tình cảm và sinh mệnh chính mình.

Bên cạnh Kinh, Lữ, Dấu chân người lính còn phác hoạ được nhiều gương

mặt và cuộc đời chiến sĩ thời chống Mỹ như Đàm, Khuê, Lương, Cận, Nết, Dự,

Uy… Tất cả đều có tuổi đời rất trẻ. Mỗi người có một hoàn cảnh, chặng đường đời

và tính cách riêng nhưng đều có điểm chung “trùng khít”, hợp nhất về lý tưởng:

“Họ từ giã gia đình, trường học, từ giã một cuộc sống tương lai đẹp đẽ hết sức bảo

đảm đã bắt đầu xây cho họ, từ bỏ trái hạnh phúc đang ửng hồng trong vườn nhà”

[22, T.1, tr. 586]. Giã từ tất cả, họ lựa chọn cuộc sống gian khổ hiểm nguy nơi

tuyến lửa không một mảy may tính toán. Trong cuộc chiến cam go ấy, không ít

người đã vĩnh viễn nằm lại nơi chiến trường như Lữ, Đàm… Người đọc thật sự xúc

động trước hình ảnh Nết, cô y sĩ ở trạm quân y nhận được tin mẹ và em ở nhà bị

chết vì bom Mỹ dội xuống: “Nết đã cầm lá thư ngắn ngủi của Khuê trong những

ngón tay cứng đờ như không còn biết cảm giác, cô kêu lên một tiếng rên rỉ đầy đau

khổ và phẫn nộ” [22, T.1, tr. 734]. Nhưng, như một phép ứng xử tiêu biểu của

“hành vi người lính”, dù rất đau đớn cô vẫn nén nỗi đau vào trong, không muốn

ảnh hưởng đến tinh thần của những người xung quanh, nghiến răng chiến đấu để trả

thù cho mẹ và em. Có thể nói, Nết là nhân vật nữ hiếm hoi của tác phẩm xuất hiện

trên chiến trường. Khác với những người phụ nữ ở hậu phương, nhân vật Nết hiện

lên vừa mềm mại vừa rắn rỏi, vừa giàu lòng thương người nhưng gan góc, dũng

cảm trong chiến đấu. Có thể nói, đó là nhân vật mang nhiều nét đẹp tiêu biểu cho

một lực lượng đông đảo các nữ chiến sĩ tham gia vào cuộc chiến. Đây là một kiểu

nhân vật mới của văn học chống Mỹ, nhưng Nguyễn Minh Châu và những nhà văn

cùng thời chưa đặt ra những vấn đề thuộc về thân phận – điều mà sau này trở thành

nỗi ám ảnh, day dứt của đa số các nhà văn khác giới.

Với Dấu chân người lính, Nguyễn Minh Châu đã khắc hoạ thành công một

thế giới nhân vật điệp trùng “dấu chân”, từ nhiều miền quê đã cùng hành quân tiến

ra chiến trường để giải phóng quê hương Trị - Thiên. Trong bản hợp ca đó, số phận

mỗi cá nhân người lính không tồn tại riêng lẻ mà hoà vào vận mệnh dân tộc, vào sự

tồn vong của đất nước. Nhìn chung các nhân vật người lính của Dấu chân người

lính đều mang vóc dáng của những người anh hùng theo kiểu sử thi, nguyên phiến

và một màu. Gần như không tìm thấy mặt trái ở những nhân vật này. Có thể trong

quá trình sử thi hóa tiểu thuyết, tính chất sử thi hào hùng đã lấn át tính chất tiểu

thuyết nếu nhìn vào khả năng khám phá số phận đời tư cá nhân và những khoảng

trống trong tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu. “Khoảng cách sử thi” ở những

nhân vật này còn gần như nguyên vẹn. Nhưng dĩ nhiên, chân dung người lính trong

tác phẩm của nhà văn là những biểu tượng đẹp, khơi dậy được tình yêu Tổ quốc

thiêng liêng trong mỗi con người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ.

3.4.2. Nhân vật người lính kết hợp chất sử thi và thế sự trong Đất trắng

Trong khuôn khổ của một “đại tự sự” và dáng dấp tiểu thuyết truyền thống,

việc nhìn nhận và khám phá số phận người lính trong Đất trắng vẫn nằm trong

đường ray quán tính cũ, nghĩa là thiên về âm hưởng ngợi ca. Dễ nhận thấy trong tác

phẩm những người lính mang trong mình những phẩm chất, lý tưởng và tinh thần

chiến đấu “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, sẵn sàng hy sinh mọi hạnh phúc cá

nhân vì sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đó là Ba Kiên,

Thêm, Nghĩa, An, Sáu Trang, Tám Trâm, Bảy Hường, Quá, Thị, Tư Quang, Lựu…

Qua thế giới nhân vật đông đảo này, Nguyễn Trọng Oánh đã diễn tả khá thành công

chủ nghĩa anh hùng Việt Nam ở vào một thời điểm cam go, “dầu sôi lửa bỏng” nhất

của kháng chiến chống Mỹ. Mỗi một cá nhân là “phiên bản” của thời đại nhưng

không thể tách chia. Họ sống, chiến đấu trong môi trường tập thể và chịu ảnh

hưởng sâu sắc của tâm thức cộng đồng. Trong cuộc sống, họ là những mảnh đời

bình dị, hiền lành chân chất, mộc mạc nhưng khi vận nước lâm nguy, họ trở thành

những tấm gương sáng anh hùng “vì nước quên thân”, sẵn sàng nhận về mình mọi

nhiệm vụ dù biết là gian nan, vất vả, thậm chí là nguy hiểm đến tính mạng. Với

hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, những lúc giặc bố ráp, xiết chặt vòng vây, họ không

do dự, sẵn sàng lao vào quyết sống chết với quân thù để giành thắng lợi. Đương

đầu với mọi tổn thất, chứng kiến sự ra đi liên tục từng ngày, từng giờ của đồng đội,

người lính cách mạng vẫn giữ được sự bình thản cần thiết, không phải là để tự trấn

an mình mà cốt tạo tâm lý đồng đội – tâm lý đám đông. Giữa thời khắc gian nguy

ấy, trong tâm trí họ chỉ tồn tại một ý chí sắt đá duy nhất: “Đánh đến người cuối

cùng! Đánh đến hầm cuối cùng” [151, tr. 125]. Họ kiên cường bám trụ giữa không

khí tang thương của một vùng “đất trắng”: “Họ băng qua bãi sình, người đằng sau

nhìn chừng cái bóng mũ người đằng trước (…). Ai không bám thì bị bỏ, mà bị bỏ

lại ở giữa cánh đồng sình mênh mông này thì thật là đáng sợ, bốn chung quanh đều

là địch. Hầu hết tân binh lần đầu tiên xuống đồng bằng, nào ai biết nước cái như thế

nào. Cứ vậy, các chiến sĩ ngã rồi lại chạy, chạy theo bám vào cái bóng đen trước

mặt. Đi suốt hai tiếng đồng hồ vẫn chưa ra khỏi bãi sình thì trời đã sáng” [151, tr.

135].

So với Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, trong Đất trắng,

Nguyễn Trọng Oánh đã có sự nới rộng góc nhìn khi khắc hoạ chân dung người lính

bên cạnh phẩm chất anh hùng lý tưởng có một phần đời sống tự nhiên mang bản

tính người. Điều này cho thấy sự chuyển hướng của nhà văn để hướng tới sự khám

phá nhiều thân phận người lính trong cuộc chiến tranh và đây cũng chính là điểm

khác biệt, là tín hiệu đổi mới từ Nguyễn Trọng Oánh. Những người lính trong Đất

trắng hiện diện với những tâm tư, suy nghĩ u buồn, lo sợ, hoài nghi…; đời thường

và gần gũi hơn. Đã xuất hiện những giây phút run sợ, khiếp đảm trước hoàn cảnh

dữ dội, khốc liệt, nhiều thương vong của cuộc chiến. Nhân vật Lựu từng trải qua

những giây phút hoang mang cực độ, định bỏ chạy trong một trận càn, thậm chí đã

trốn đơn vị và nói dối là bị lạc, nhưng anh đã thành thật thú nhận với thủ trưởng

của mình: “Em sợ lắm, nhờ thủ trưởng báo cáo cho em làm cấp dưỡng hay công

việc gì cũng được (…). Còn khi ra trận thì em cứ nghe tiếng đạn bom là tim nó đập

thình thịch” [151, tr. 259]. Quán khi nghĩ đến việc sáng mai phải đi trinh sát, bám

địch là lòng đầy sợ hãi. Ngay đến Thận, chính trị viên phó tiểu đoàn, người chuyên

trách công tác tư tưởng, đảm nhận công việc động viên, khích lệ tinh thần chiến sĩ

mà “nhiều lúc anh vẫn cảm thấy anh không tin điều mình nói lắm” [151, tr. 168].

Ba Kiên, người chỉ huy cao nhất của trung đoàn cũng không thể dối lòng: “Trong

con người của họ có một phần con người của mình. Mình cũng có lúc sợ hãi, mình

cũng có lúc hoài nghi” [151, tr. 169]… Có thể thấy đó là những suy nghĩ thường

tình của con người nẩy sinh trong những hoàn cảnh bất thường của chiến tranh.

Vậy mà phải chờ đến Đất trắng, hay Cửa gió của Xuân Đức chúng ta mới được

chứng kiến. Điều quan trọng và cần thiết là cuối cùng họ đã tự chiến thắng mình,

vượt qua nỗi run sợ, hèn nhát để lập công. Lựu đã chiến đấu như một người anh

hùng trong các trận chống càn của đơn vị khi nhận thức được rằng: “Không có cái

hạnh phúc nào mà không phải trả giá” [151, tr. 306]. Lựu bị thương nhưng khi biết

địch đang đến gần, anh đã từ chối sự cứu trợ của đồng đội. Anh ôm lựu đạn chiến

đấu đến hơi thở cuối cùng, bình thản, sẵn sàng đón nhận cái chết. Sự hy sinh của

ông Ba Kiên, ông Dũng… đều là những sự ra đi vì dân, vì nước, nó đã được chấp

nhận như một tất yếu của chiến tranh, trở nên “đơn giản, bình thường”. Có thể nói

mỗi nhân vật trong Đất trắng đều được khắc hoạ trên nền cảnh của cuộc chiến khốc

liệt. Chính vì vậy, nó là những phân mảnh của số phận người lính thời chống Mỹ -

một thời đại hướng thượng luôn đặt lợi ích cộng đồng, vận mệnh dân tộc cao hơn

hết thảy thân phận cá nhân.

Song, giữa thời điểm “một mất một còn” khốc liệt đó, trong hàng ngũ những

người lính trung kiên lại xuất hiện một nhân vật phản bội: đó là Tám Hàn. Có thể

nhận thấy đây là nhân vật đã từng gây “sốc” cho nhiều người, khiến Đất trắng trở

thành một hiện tượng và tạo nên những “sóng gió” trong cuộc đời cầm bút của

Nguyễn Trọng Oánh. Tám Hàn là một sĩ quan cao cấp nhưng đã không chịu đựng

nổi mọi gian khổ hy sinh như một người lính bình thường. Hắn vô cùng hoang

mang, dao động và đầu hàng địch một cách đê hèn. Nguyễn Trọng Oánh đã miêu tả

diễn biến tâm lý và hành động chiêu hồi của nhân vật này một cách khách quan,

chân thật: “Vào bộ đội gần hai mươi nhăm năm. Chưa lần nào ông thấy khó khăn

như bây giờ, cũng chưa lần nào ông thấy lòng tin của mình bị dao động như vậy.

Trong các cuộc họp, ông vẫn giải thích, vẫn động viên, nhưng cứ mỗi đêm, ngồi

trước tấm bản đồ vùng ven, ông cảm thấy lòng mình rối bời như những đường

ngang nét dọc chằng chịt trên đó vậy” [151, tr. 209]. Sau một đêm thức trắng với

những chao đảo, hoài nghi, … phó Chính uỷ phân khu Tám Hàn đã từ bỏ đồng đội,

đi về phía hàng ngũ địch. Đây là một nhân vật hiếm hoi cho thấy Nguyễn Trọng

Oánh đã có hướng tiếp cận táo bạo trên bình diện khắc hoạ nhân vật, vượt qua tầm

đón đợi thông thường. Với nhân vật này, ngòi bút của Nguyễn Trọng Oánh đã lách

sâu hơn vào mặt tối, mặt bị che lấp của cuộc chiến và lòng người, lý giải một cách

sâu xa và cặn kẽ hơn những tổn thất nặng nề của cuộc chiến, mang đến những bài

học và “kinh nghiệm chiến tranh” thiết thực, tỉnh táo. Chưa sẵn sàng hy sinh tất cả

cho quyền lợi nhân dân, chưa khắc chế được những dục vọng tầm thường…; sự

phản bội của Tám Hàn, dù là một nhân vật cấp cao, cần được xem xét trong hoàn

cảnh chiến tranh: nơi sự sống bị đe doạ từng phút, từng giây và mọi điều có thể xảy

ra. Sự hiện diện của nhân vật Tám Hàn là một bổ sung cần thiết vào bức tranh thân

phận người lính, đánh dấu một mốc quan trọng trong hành trình khám phá bản chất

của chiến tranh với cái nhìn thẳng thắn, đa diện.

Đất trắng là một thành công của Nguyễn Trọng Oánh về phương diện kết

hợp cảm hứng sử thi và cảm hứng thế sự. Điều đó thể hiện rõ rệt qua việc khắc hoạ

số phận người lính trong chiến tranh. Nếu trong Dấu chân người lính, nhân vật của

Nguyễn Minh Châu mang vẻ đẹp “toàn bích” từ trong ra ngoài thì với Đất trắng,

Nguyễn Trọng Oánh đã khám phá nhân vật nhiều chiều hơn, bên cạnh lý tưởng cao

cả, phẩm chất kiên cường đã xuất hiện những suy nghĩ và hành động “tầm thường”.

Nếu trong Dấu chân người lính, sự hy sinh của người lính là rất cao quý, báo hiệu

ngày toàn thắng “sắp về ta” thì cái chết của những người lính trong Đất trắng là hết

sức tang thương, đau đớn và nhuốm màu bi kịch. Người đọc bị ám ảnh nặng nề bởi

thi hài không còn nguyên vẹn, bị mất một cánh tay của tiểu đội trưởng Thắng; cái

xác của một du kích vắt lên một phiến đá sau đó bị giặc Mỹ kéo lê; hình ảnh Thân

chết úp mặt xuống bờ rạch, bị tên lính Ngụy lấy chân hất lên để nhổ một bãi nước

bọt; và rất nhiều những người lính trẻ chôn chung trong một cái huyệt đầy nước…

Đây rõ ràng là một cái nhìn thẳng, không né tránh tổn thất, đau thương, vượt qua

“lằn ranh” của cảm hứng ngợi ca một chiều, trong “hồ sơ” của tiểu thuyết thể tài

chiến tranh, Nguyễn Trọng Oánh là một tác giả có lối viết trung thực và bản lĩnh.

Một điểm nhấn đáng chú ý của Đất trắng là sự dịch chuyển từ cảm hứng sử

thi sang cảm hứng đời tư, thế sự. Đây không phải là hiện tượng đơn lẻ nếu đặt tác

phẩm của Nguyễn Trọng Oánh trong tương quan đồng đại với các tác giả cùng thời

như Chu Lai, Nguyễn Trí Huân, Thái Bá Lợi, Khuất Quang Thụy; nhưng xét theo

chiều lịch đại, lấy Dấu chân người lính để so sánh thì rõ ràng là một bước phát

triển. Ở đoạn kết của Đất trắng, cái nhìn thân phận đã chiếu vào những hình dạng

người lính sống sót sau chiến tranh: người thành danh, kẻ thất bại, người hạnh

phúc, kẻ bất hạnh, người được ân thưởng, kẻ phải trả giá cho những sai lầm của

mình. Tuy chỉ là những phác thảo nhưng tiềm ẩn nhiều day dứt, trăn trở về ý nghĩa

của sự sống chết, được mất khi cuộc chiến đi qua: “Chỉ có những người mất đi là

có một cuộc đời hoàn chỉnh nhất, đẹp đẽ nhất. Nếu họ còn sống đến bây giờ!

Nhưng biết đâu? Họ sống đến bây giờ thì lại không còn giống như con người đã

từng sống những năm gian khổ ấy…” [152, tr. 360]. Nói ra điều đó, Nguyễn Trọng

Oánh đã chạm vào tâm thế của một lớp người cầm súng. Chiến tranh dù tàn bạo

nhưng mọi suy nghĩ dường như đơn giản hơn bởi chỉ xoay quan quan hệ sống- chết,

thắng- bại,… Hơn ai hết, người lính phải lấy cái phi thường làm mẫu mực để thay

thế, thậm chí là triệt tiêu cái bình thường. Nhưng khi đất nước hoà bình thống nhất,

đi “từ trong rừng ra”, chứng kiến thực trạng rối ren, phức tạp, chằng chịt tốt- xấu,

trắng- đen, họ mới ý thức những éo le, trắc trở của thân phận mình và thấm thía

hơn nghịch lý “sống khó hơn là chết”… Bằng những dự cảm nhân văn, Nguyễn

Trọng Oánh đã mở ra một hướng tiếp cận mới để việc khai thác số phận người lính

trong và sau chiến tranh trở nên đa diện và sâu sắc hơn. Là một tác phẩm phản ánh

sự mất mát hy sinh nhiều hơn những chiến công, tổn thất, thương vong, người nằm

xuống nhiều hơn những kẻ may mắn trở về. Đó là những điểm mới chưa từng có

trong văn học chiến tranh trước đây. Có thể nói, với Đất trắng, Nguyễn Trọng

Oánh là tác giả đã mở ra một lối viết khác, một hướng tiếp cận hiện thực chiến

tranh cả bề rộng, lẫn chiều sâu.

3.4.3. Người lính nhìn từ góc độ số phận con người cá nhân trong Nỗi

buồn chiến tranh

Kế thừa thành tựu của tiểu thuyết chiến tranh tiền đổi mới 1975-1985 mà

Đất trắng là tiêu biểu, Nỗi buồn chiến tranh là một sự tiếp nối xuất sắc khi Bảo

Ninh nghiền ngẫm, tái tạo bộ mặt chiến tranh qua gương mặt và số phận con người.

Nhà văn Nguyên Ngọc đã từng nhận định: “Cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh

của Bảo Ninh là tác phẩm đầu tiên nói một cách khác biệt về cuộc chiến tranh vừa

qua ở Việt Nam. Tất cả các tác phẩm về chiến tranh trước đó đều đứng ở góc độ số

phận của dân tộc, cộng đồng dân tộc mà nhìn nhận cuộc chiến tranh. Bảo Ninh là

người đầu tiên trong văn học hiện đại ở Việt Nam nhìn chiến tranh từ số phận của

một cá nhân con người” [109, tr. 176]. Có thể nói, với cảm hứng nhân văn chan

chứa thể hiện qua góc nhìn thân phận người lính, Nỗi buồn chiến tranh đã được

đánh giá là “cuốn tiểu thuyết cảm động nhất về chiến tranh”, bởi “cuốn sách đã

chạm vào mẫu số chung của nhân loại”… Song, nhìn từ phía chủ thể sáng tạo, dễ

dàng nhận thấy Bảo Ninh đã thâm nhập sâu vào đặc trưng thể loại khi chọn nhân

vật để gửi gắm thông điệp và lý giải mọi vấn đề của hiện thực đời sống. Nhà văn

hiểu hơn ai hết sức ám ảnh, ấn tượng sâu đậm của một cuốn tiểu thuyết bao giờ

cũng thuộc về số phận nhân vật mà không phải là hệ thống sự kiện, biến cố.

Tuy không có “kích thước” của một “đại tự sự” nhưng thế giới nhân vật của

Nỗi buồn chiến tranh là tập hợp của nhiều gương mặt, nhiều cuộc đời, nhiều số

phận. Họ đều là những nạn nhân của chiến tranh, đặc biệt là những người lính tham

trận. Trên chiến trường và trong đời sống quân ngũ, nhân vật của Bảo Ninh đều là

những người trẻ tuổi, dễ thương, nặng tình đồng đội, giàu tình yêu quê hương, xứ

sở, coi hành động dấn thân ra chiến trường là biểu hiện cao nhất của lòng yêu nước,

chí nam nhi. Một số nhân vật dù hiếm hoi đã hiện diện trên chiến trường bằng

những nét vẽ mang màu sắc lý tưởng bởi những hành động chiến đấu hy sinh quên

mình như Cừ, Tư, Hoà… Hình ảnh của Hoà “đứng hơi nghiêng trước nắng tà (…).

Cái cổ cao yếu ớt, áo cộc, quần đùi, đôi chân trần đầy vết gai cào” [147, tr. 227];

vậy mà người giao liên với thân hình mong manh, yếu đuối ấy đã dám liều mình

đánh lạc hướng quân thù để giải cứu đoàn thương binh, nhận lấy cái chết thảm

thương. Qua điểm nhìn của Kiên – nhân vật chính của tác phẩm, đây là một sự sát

hại man rợ, thú tính: “Hoà gục ngã giữa trảng cỏ và đằng sau bọn Mỹ xô tới, vây

xúm lại, trần trùng trục, lông lá trên mình như những con đười ươi, phì phò thở,

giằng giật, nặng nề hộc rống lên” [147, tr. 50]. Những hình ảnh thương đau đó hằn

sâu vào ký ức chiến tranh của Kiên, trở thành “kỷ niệm bi thảm, thương tâm và

hiểm nghèo nhất” sau mỗi lần hồi tưởng. Nhưng nó cũng chỉ là một bức nhục hình

nhỏ trong bức tường thành đại thảm hoạ của cuộc chiến. Và càng ngày, càng “nhớ

lại và suy nghĩ”, Kiên đã nhận ra rằng: “Chiến tranh, với bộ mặt gớm ghiếc của nó,

với những móng vuốt của nó, với những sự thật trần trụi bất nhân nhất của nó sẽ chỉ

đơn thuần có ý nghĩa là một thời buổi và một quãng đời mà bất kỳ ai đã phải trải

qua, đều mãi mãi bị ám ảnh, mãi mãi mất khả năng sống bình thường, mãi mãi

không thể tha thứ cho mình” [147, tr. 101].

Số phận người lính trong Nỗi buồn chiến tranh được khai thác ở cả hai

quãng đời trong và sau chiến tranh. Ở quãng đời đầu, khác với đa số các tác phẩm

cùng đề tài chiến tranh, Bảo Ninh đã miêu tả chân dung người lính với ngoại hình

yếu ớt, thiếu sinh khí và một đời sống nội tâm yếu đuối, dễ tổn thương và quá nhiều

khiếp đảm. Đành rằng Kiên cũng như nhiều anh em khác đã tình nguyện ra chiến

trường, bỏ lại mối tình học trò đẹp như những trang thơ coi chiến tranh là một cơ

hội lập công… Nhưng khi tận mắt chứng kiến bộ mặt gớm ghiếc của chiến tranh,

mộng làm người hùng tiêu tan, tâm tính họ đã thay đổi gần như hoàn toàn. Chưa

bao giờ có trong văn học một tập thể những người lính rã rời và hành động mất

phương hướng đến thế. Trước cái chết, họ run sợ, hoảng loạn, khiếp đảm và tìm

cách chống trả. Để xua đi cái thực tại hàng ngày xương rơi, máu đổ, “khủng khiếp

và hồn hoang”, cái chết ập đến bất cứ lúc nào, họ đào ngũ, uống rượu, hít hồng ma,

chơi gái… Nhưng mọi con đường đều dẫn đến ngõ cụt, bế tắc và bi thảm. Can –

một chiến sĩ trinh sát quả cảm đã từ bỏ đồng đội, trốn chạy trong đêm với hy vọng

được trở về với người mẹ già đơn thân ở quê nhà. Anh vịn vào tâm linh “Mấy đêm

vừa rồi tôi toàn mơ thấy mẹ tôi gọi tôi. Có lẽ anh tôi đã chết mà mẹ tôi thành ra lâm

bệnh rồi chăng?” Đào ngũ để tìm cơ hội sống nhưng Can lại phải gánh lấy cái chết

thảm thương, chết bởi phát đạn trừng trị của những người cùng hàng ngũ, xác trôi

dạt trong mưa nguồn suối lũ, chết mà chưa kịp gặp mẹ… Rồi cảnh những người

lính giải buồn trong đám khói hồng ma, trong sự giải toả những ẩn ức libido bằng

hành động sex… Nhưng dường như những khao khát rất con người, nhất là những

người trẻ tuổi chỉ diễn ra trong những giấc mơ đúng như phán đoán của “ông tổ”

phân tâm học Freud. Chàng lính Vĩnh đêm đêm đắm chìm trong những “xen” hoà

hợp thể xác ảo để tìm khoái lạc: “Chỉ rặt mơ thấy đàn bà và hắn thường xuyên

khoái trá tả thực cho anh em nghe về những cuộc làm tình tưởng tượng vô cùng

tham lam, phức tạp, rất ngóc ngách, đầy lý thú và sống sượng với chị em huyền

thoại của hắn” [147, tr. 15]. Kiên xuất thân từ dòng dõi trí thức nên sự cảm nhận và

bộc lộ khía cạnh bản năng có phần tinh tế và thăng hoa hơn. Mỗi lần nghĩ đến

Phương là hình ảnh của một mỹ nhân mối tình đầu hiện lên với dáng hình tiên nữ,

ám ảnh anh suốt những đêm mưa dài, khiến mọi giác quan như được thức dậy, thân

thể anh “gai lên, xương thịt chờn rợn, run rẩy, rung động trong nỗi khát khao thèm

muốn được hưởng tới độ tột cùng cái cảm giác tiếp xúc êm ái, choáng ngợp, đáng

kinh hãi với cái hình hài yêu dấu, mong manh, mềm mại như cánh hồng ấy” [147,

tr. 32]. Những tình huống tương tự chúng ta có thể bắt gặp trong Ăn mày dĩ vãng

của Chu Lai, Lạc rừng – Trung Trung Đỉnh,… như một “hội chứng tập thể” biểu

hiện sự khủng hoảng tính dục của đời sống chiến tranh. Chính vì hiện tượng mất

cân bằng, thậm chí là “triệt tiêu giới” là phổ biến nên “mối tình” của ba cô gái Mây,

Thơm, Hơbia với những người lính trong đội trinh sát với những màn làm tình

“thật” là những trường hợp hy hữu, là “của hiếm” và thực sự có tính nhân văn sâu

sắc. Còn đại đa số những “hành vi tính dục” nói trên đã cướp mất bản năng “yêu và

sống” bình thường của người lính – một khía cạnh đáng buồn của thân phận, chính

vì vậy, nó là sự phản kháng dữ dội của con người trước chiến tranh.

Tiêu biểu nhất cho quãng đời chiến trận của người lính là những cuộc giao

tranh trên chiến trường. Với Nỗi buồn chiến tranh hành động nã súng, chém giết

nhiều khi vượt ra ngoài tầm kiểm soát của lý trí, ý thức và mang màu sắc bạo lực

tàn sát. Dẫu biết chiến tranh là sinh tử, là “một mất một còn” nhưng việc nả đạn xối

xả, đâm chém tới tấp vào những hình nhân không còn sức chống đỡ là đã vi phạm

vào nhân tính, là dã man, tàn bạo. Kiên khi đối mặt với tên thám báo bị thương

không đủ khả năng kháng cự vẫn “điên cuồng nã từng phát, từng phát đóng đanh

lên cái thân xác còn nóng hổi sức sống đang oằn oại đau đớn trong cơn rung giật,

giãy chết. Máu phọt toé lên ướt ống quần Kiên” [147, tr. 19]. Sự lạnh lùng, vô cảm

còn được nhân lên khi Kiên trút thù hận vào nữ thám báo của giặc: “Bắn trả thù. Và

kinh khủng hơn thế là khi bị cả chừng nửa băng đạn xô vật ra, cô ta vẫn còn thúc

cùi tay xuống sân và ngóc đầu lên, như toan ngồi dậy, Kiên bắn bồi luôn, không

phải một phát mà là trọn nửa băng nữa” [147, tr. 115]. Bản năng giết người trong

môi trường chiến tranh có khả năng lây lan, trở thành một thứ “vô thức tập thể”.

Hình ảnh Kiên cùng Tạo “voi” xả đạn từ khẩu đại liên vào đám tàn binh của trung

đoàn 45 đang bỏ chạy như xả vào hàng ngàn cái bia thịt trong con mắt của chính

Bảo Ninh là hành động tàn sát. Rùng rợn hơn là cảnh tượng người lính cao xạ “lôi

xác cô gái xuống bậc tam cấp. Tóc tai xoã tung, gáy và xác chết nảy bình bịch như

trái banh. Thằng chó má dã man kéo sền sệt cái xác khốn khổ qua mặt bê tông…

Hắn choãi chân, vặn lưng lấy đà, quăng mạnh, liệng bổng người ta lên. Xoay lộn

một vòng trong nắng, cái xác trắng rợn bay chênh chếch, rơi thịch xuống cạnh mấy

cái thây lính dù chưa ai dọn” [147, tr. 111]. Rồi giấc ngủ ngon lành của Kiên bên

xác một cô gái ở sân bay Tân Sơn Nhất, cuộc ăn mừng chiến thắng của đồng đội

anh ngay cạnh mấy cái thây của đối phương… cho thấy người lính do tiếp xúc quá

nhiều, bị “bội nhiễm” với cái chết, không còn cảm giác sợ hãi … Rõ ràng, chiến

tranh hiện diện trong tác phẩm với đầy đủ tính chất huỷ diệt, không chỉ là sinh

mệnh con người mà là nhân tính, đã biến những thanh niên trí thức mơ mộng,

những người lao động chân chất, mộc mạc, hiền lành thành những kẻ giết người

không biết ghê tay, những kẻ đầu óc đầy rẫy hận thù, thậm chí là điên cuồng, khát

máu…

Thế nhưng, giữa cõi mịt mùng thiếu khuyết sự sống của Nỗi buồn chiến

tranh vẫn loé lên một đốm sáng của lòng nhân ái. Đó là câu chuyện của Phán về

người thương binh Ngụy trong một trận đánh giáp lá cà. Lúc đầu, khi cùng bị hất

xuống một chiếc hố, như một thói quen phải chém giết, Phán đã đâm tới tấp vào kẻ

thù. Nhưng khi cơn “say máu” lắng xuống, Phán chợt nhận ra người lính phía bên

kia đã dính đạn từ trước, anh chợt thấy hành động của mình thật khủng khiếp, anh

“run sợ đến thấu tim và xót thương” tận đáy lòng, xé áo băng bó vết thương cho

người lính Ngụy. Sau đó Phán trèo lên khỏi hố để tìm kiếm thêm vải và bông băng

nhưng một cơn mưa rừng quái ác ập đến bất ngờ đã vùi lấp một vùng giao tranh

đẫm máu, không thể tìm thấy dấu vết nơi người lính Ngụy xấu số đang cần sự trợ

cứu khẩn cấp. Hình ảnh Phán – người lính giải phóng quân “lồng lên chạy tìm

cuống quýt” trong “đau đớn chồng chất” với lời gọi thảm thiết “Ngụy ơi! Ngụy ơi!

Em ở đâu? Ngụy ơi…” là một tiếng kêu lạ, phát ra từ đáy sâu tình người và có sức

lay tỉnh ghê gớm. Chiến tranh luôn tồn tại những nghịch lý, nhưng đây là một

nghịch lý chỉ có thể giải nghĩa bởi bản tính thiện trong mỗi con người trước đồng

loại, và về một mặt nào đó, nó là thứ tình cảm thiêng liêng, chưa bị xoá mờ của

những con người có chung “căn cước dân tộc”, máu đỏ da vàng dù thuộc về hai bên

chiến tuyến… Đây thực sự là một thông điệp mang ý nghĩa dự báo, thức tỉnh, mở

ra chiều hướng tái nhận thức về chiến tranh, xoá bỏ thù hận và tạo hoà hợp dân tộc.

Chính Bảo Ninh, trong lời tựa cuốn tiểu thuyết Chuyện của Paco của nhà văn – cựu

chiến binh Mỹ Larry Heinemann đã chia sẻ: “Chỉ trong những tác phẩm văn học

đích thực (Chuyện của Paco – N.A.V nhấn mạnh) mới hiện lên đích thực bi kịch

Mỹ trong và sau chiến tranh Việt Nam và mới thực sự cho ta thấy cuộc đời cùng số

phận những người Mỹ lính tráng, nông dân, thợ thuyền, tiểu thị dân… bị chiến

tranh đày đoạ và dày vò như thế nào. Các tác phẩm văn học ấy dù có thể rất gai góc

và gây sốc, song quyết liệt tính hiện thực và đậm tinh thần nhân đạo, sẽ cho người

đọc trực diện nhìn thấy những người Mỹ bình dân, họ sướng khổ, buồn vui như thế

nào, họ tốt đẹp và xấu xa, họ thù hận và yêu thương, họ thiết tha với hoà bình và

căm ghét chiến tranh…”. Suy cho cùng, người lính dù thuộc phía nào của cuộc

chiến đấu đều là nạn nhân của cỗ máy chiến tranh và những ngày tháng cầm súng

trên chiến trường là một khởi điểm đau thương đè nặng lên số phậm kém may mắn

của đời họ.

Như đã trình bày ở trên, quãng đời chiến trận chỉ là sự khởi đầu cho hành

trình số phận của người lính. Thời gian sống ngoài mặt trận là ngắn ngủi so với

khoảng đời sau, nhưng nó lại là trung tâm của mọi dư chấn tinh thần, là vết thương

và nỗi đau không gì khoả lấp. Cùng với một số nhà văn cầm súng như Chu Lai,

Nguyễn Trí Huân, Trung Trung Đỉnh, Khuất Quang Thụy…; Bảo Ninh qua Nỗi

buồn chiến tranh đã khắc hoạ thành công chân dung số phận của người lính trở về

sau chiến tranh lạc thời, cô đơn, buồn bã giữa đời thường.

Cùng chung trải nghiệm, suy tư về người lính với nhiều nhà văn cùng thời,

nhưng Bảo Ninh dường như có được dự cảm nhạy và sớm hơn. Ngay từ hình ảnh

đoàn tàu đưa những người lính, những thương phế binh trở về, hành động của nhân

viên kiểm toa – những người ở hậu phương, đã làm tổn thương và gây nên nỗi đắng

cay chua chát không thành lời trong lòng Kiên. Những người lính bị kiểm tra, khám

xét từng chiếc ba lô, từng vật dùng cá nhân, từng món quà nhỏ và một vài chiến lợi

phẩm lặt vặt bởi ý nghĩ thô bạo: “Một núi của cải ở miền Nam sau giải phóng bị hư

hao thất thoát, bị xâu xé tranh đoạt, bị hốt vơ vào cho đến sạch sành sanh là bởi anh

bộ đội chứ không phải bởi bọn người nào khác” [147, tr. 84]. Cùng với những hành

động xúc phạm ấy là tiếng loa phóng thanh vang lên trên các toa tàu nhưng chủ yếu

cũng chỉ nhằm “lên lớp” cho người lính rằng: cần phải “chống cầu an, chống đạn

bọc đường, chống thói đam mê tàn tích của xã hội phồn vinh giả tạo và nào là cần

đặc biệt chống tư tưởng công thần” [147, tr 84]. Trở về với ngôi nhà cùng gia đình,

người thân, Kiên đã thành người xa lạ, càng cố gắng càng không thể hoà nhập. Anh

có cảm giác như đang “mắc kẹt trên cõi đời này”. Những ám ảnh của quá khứ chết

chóc, đau thương không buông tha, luôn trở đi trở lại hành hạ anh. Đang đêm, nghe

tiếng quạt trần, Kiên lầm tưởng là tiếng rít của cánh quạt trực thăng đang quần

thảo. Xem tivi thấy cảnh lính Mỹ mặc áo giáp ra trận, oái oăm thay, lại khiến Kiên

rạo rực “như sẵn sàng nhập thân trở lại với cảnh lửa, cảnh máu, những cảnh chém

giết cuồng dại, méo xệch tâm hồn và nhân dạng” [147, tr. 188]. Sự “hoá thân” của

Kiên vào vai một nhà văn phường, tìm đến hành động viết là sự giải toả áp lực

ngoài sức chịu đựng của “hội chứng chiến tranh” và cứu vãn nhân tính. Tuy là một

nhà văn “cấp thấp” – cấp phường, lại “điên điên, khùng khùng”, tối ngày dầm mình

trong men rượu, xa lánh mọi ồn ào chụp giật đang diễn ra xung quanh…; nhưng

những trang viết với ngổn ngang mộng mị, chập chờn quên nhớ là một nghĩa cử trả

nợ quá khứ, tri ân đồng đội, bày tỏ sám hối và thức tỉnh nhân tâm.

Nhìn ra xung quanh, những người bạn chiến trường của Kiên cũng đều là

những con người bất hạnh, những số phận bi kịch, thậm chí họ còn rủi ro hơn Kiên

nhiều khi phải gánh thêm nỗi đau thể xác. Thương tật và những căn bệnh hiểm

nghèo luôn có nguy cơ quật ngã, đầy đoạ và cướp đi sự sống mong manh của

những mảnh đời tàn phế. Đó là Sinh, bị thương vào cột sống, liệt nửa người, quanh

năm suốt tháng gắn liền với giường bệnh, thân xác hoại tử bốc mùi hôi thối, trở

thành gánh nặng cho vợ con, anh em. Là Vượng, một cựu binh thiết giáp hành nghề

lái xe nhưng cứ đến những đoạn đường “êm êm, mềm mềm, nhũn nhũn” là anh lại

nôn oẹ, hồi tưởng là cảnh “ở rãnh xích đầy những thịt với tóc, giòi lúc nhúc – thối

khẳm” [147, tr 176]. Là “cái mặt sốt rét cơn thâm xịt”, “mò đâu từ bên Lào về”…

Những con người đã không tiếc đời mình để làm nên ngày 30 - 4 - 1975 huy hoàng

cho dân tộc ấy “phần lớn chưa công ăn việc làm, chưa định hình cuộc sống mới, và

như người ta nói, là còn chưa lại hồn” [147, tr. 174]. Hẩm hiu hơn, có người còn

phải đi ăn xin. Mỗi lần tụ tập cùng nhau ở một quán cà phê của một người lính giải

ngũ, sau khi cùng nhau ôn lại những kỷ niệm vui buồn đời lính, đã thành thông lệ

và quan trọng hơn là để bày cho nhau “nơi có thể có việc làm, về cách lo lót bọn

nha lại để xin nhập tịch, xin trợ cấp thương tật, xin vào học lại ở trường đại học, xin

trở về xí nghiệp… Nhưng nói chung đây là nơi tụ tập giải sầu, gặp gỡ hàn huyên,

nói chung là những sự cố kết uỷ mị” [147, tr. 174]. Hoà bình đã lập lại nhưng

người lính thì vẫn còn ở tư thế “không thể nhấc chân ra khỏi miệng hố chiến tranh”,

càng không thể hoà nhập với đời sống bon chen, ô trọc thời hậu chiến. Lời giã biệt

của Hiền – một nữ thương binh cụt chân, người bạn tình cùng chuyến tàu của Kiên

trở về từ chiến trường trên sân ga Hàng Cỏ ngày ấy – đã chất chứa trong nó bao

ngậm ngùi, mặc cảm, tủi phận: “Đời hoà bình biết nông sâu thế nào mà lường, anh.

Có phải là còn chiến tranh, còn trong bộ đội mà bảo rằng sẽ được điều gì. Thôi, mai

rày có nhớ nhau thì cứ cậy vào run rủi…” [147, tr. 85]. Trở về cuộc sống đời

thường, Kiên và đồng đội dường như “trắng tay”: không tình yêu, không tiền bạc,

không có khả thích nghi với môi trường xã hội… Họ chính là những kẻ “lạc thời”,

những số phận đau khổ nhất mà chiến tranh để lại.

Trong một lần chia sẻ với báo giới nhân sự ra mắt của Ăn mày dĩ vãng, khi

đề cập đến thân phận của người lính kinh qua chiến tranh, nhà văn Chu Lai đã khái

quát: “Sau khi “giã từ vũ khí, cuộc đời những người lính mấy ai vui? Mấy ai được

hạnh phúc trọn vẹn giữa đời thường!...” [179, tr. 262]… Khám phá chiến tranh từ

góc độ số phận con người, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là một diễn ngôn

phản chiến mang ý nghĩa nhân văn vô cùng sâu sắc.

3.5. Tình yêu trong chiến tranh

Tình yêu là một đề tài vĩnh cửu của văn học nghệ thuật bao trùm lên đời sống,

đồng hành cùng quá trình sinh trưởng của nhân loại qua mọi thời kỳ, ở mọi phương

trời thuộc hành tinh trái đất. Trong nền văn học Việt Nam, đây cũng là một nguồn

cảm hứng lớn, xuyên suốt quá trình vận động và phát triển từ văn học dân gian, văn

học trung đại đến hiện đại và đặc biệt thăng hoa ở những thời đoạn rực rỡ, thành

tựu. Là món quà ưu ái tạo hoá ban tặng cho đời sống con người, một đề tài vừa vô

cùng xưa cũ vừa mới mẻ, nhưng mỗi thời đại văn học, mỗi trường phái, mỗi nhóm

tác giả và tác giả sẽ có cách cảm nhận, khám phá và thể hiện riêng. Khi nằm trong

khuôn khổ và dưới sức phong toả của đề tài chiến tranh, tình yêu trong ba tiểu

thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, Đất trắng của Nguyễn Trọng

Oánh và Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã có sự thu hẹp về kích thước, mặc

dầu vậy, nó vẫn hiện diện như một hình tượng tình yêu có sức cảm hoá và mang giá

trị nhân văn sâu sắc. Giữa lằn ranh mong manh của sự sống và cái chết, trong hoàn

cảnh vô cùng gian khổ và ác liệt của cuộc chiến tranh, hơn lúc nào hết, người lính

rất cần sự yêu thương, cần những điểm tựa tinh thần để cân bằng lại cuộc sống

chiến trường vốn khốc liệt, dữ dội. Tình yêu, vì vậy, đối với họ là nguồn lực tiếp

thêm sức mạnh để đối đầu với thử thách gian nan, là ánh sáng lấp lánh trong tâm

hồn để hướng về Tổ quốc, là niềm tin, hy vọng về một ngày mai hoà bình, sum họp

và hạnh phúc. Những câu chuyện tình yêu trong ba tác phẩm dù đậm nhạt, dài ngắn

khác nhau đều là sự phóng chiếu, thể hiện cảm xúc lứa đôi mang tính đặc thù của

những năm tháng trong và sau cuộc chiến tranh chống Mỹ.

3.5.1. Vận mệnh dân tộc đặt trên hạnh phúc cá nhân trong Dấu chân người

lính

Dấu chân người lính, trước hết là một bản hùng ca chiến trận, một tiểu thuyết

mang âm hưởng sử thi tôn vinh vẻ đẹp và sức mạnh cộng đồng, chính vì vậy,

những cung bậc cảm xúc tình yêu đặt trong tương quan tác phẩm có phần mờ nhạt

và bị lấn át. Đó cũng là một tất yếu bởi những năm tháng ấy, vận mệnh dân tộc đặt

lên trên hạnh phúc cá nhân. Cả đất nước gồng mình chống chọi mưa bom bão đạn

quân thù. Biết bao người đã ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc. Có thể coi câu

thơ: Khi riêng tư ta thấy mình xấu hổ của Chế Lan Viên là sự tỏ bày thành thật gợi

nhớ về một thời cả dân tộc có cùng ý chí, chung “tâm hồn và ý nghĩ”. Nằm trong

quĩ đạo vận động đó, tình yêu trong Dấu chân người lính mang vẻ đẹp lý tưởng,

cao cả giữa “bầu khí quyển vô trùng” của ý thức tập thể. Nhân vật Nết, một cô gái

trẻ khi nhắc đến tình yêu đã để lại một “phát ngôn” thể hiện rất đúng sự lựa chọn và

cách ứng xử của tuổi trẻ chống Mỹ: “Tao chỉ biết công tác cho tốt đã” [22, T.1, tr.

760]. Tương tự nhưng có phần phức tạp hơn là mối cảm tình giữa Lượng và Xiêm.

Đây là một sự phải lòng thầm kín: “Tình trong như đã mặt ngoài còn e” nhưng có

phần éo le, trắc trở của một sĩ quan quân giải phóng và vợ một lính Ngụy. Ở vào

hoàn cảnh và thời điểm đó, kiểu “luyến ái” này rất dễ bị phản ứng từ phía khách

quan, thậm chí có nguy cơ bị quy kết là “hủ hoá”, “mất lập trường tư tưởng”… Sau

thương thầm, nhớ trộm, với Xiêm, có lúc cô như “bị ngọn lửa của tình yêu đốt

cháy” [22, T.1, tr. 751], với Lượng, mặc dù đã “cố quên đi để không bao giờ phải

100

nghĩ đến Xiêm. Thế nhưng hình như lúc nào anh cũng tưởng như trông thấy đôi

mắt Xiêm, đôi mắt như hai đốm hoa lửa bay qua một vùng sương mù của một đêm

mùa xuân đến rình đậu bên anh” [22, T.1, tr. 751]… Cuối cùng, Lượng đã khép lại

mối tình “chông chênh”, thiếu điểm tựa sức mạnh bằng một sự lựa chọn “an toàn”.

Anh dứt khoát “sẽ cắt đứt mối quan hệ tình cảm không biết nhen nhóm từ bao giờ

giữa anh và Xiêm” [22, T.1, tr. 751] nhưng vẫn không che giấu được một chút dối

lòng, một cái gì như tự an ủi bởi “mối quan hệ ấy đã có gì đâu” [22, T.1, tr. 751].

Đó là cái kết cục không thể khác, nằm trong dự đoán người đọc nhưng vẫn để lại

chút tiếc nuối bởi đây là một câu chuyện đời tư với những tình huống mang đậm

chất tiểu thuyết hơn cả.

Ấn tượng và tiêu biểu nhất là mối tình học trò, trong trắng giữa Lữ và Hiền.

Có thể nói đó là một mối tình của hai nhân vật được Nguyễn Minh Châu ưu ái và

cảm mến nhất của Dấu chân người lính, được mô tả với những diễn biến khá cặn

kẽ qua nhiều chương của tác phẩm. Họ là hai gương mặt đẹp đôi. Lữ gặp Hiền trên

đường giao liên, anh nhận ra đây là cô gái mình thầm yêu từ năm mười sáu tuổi

trong một lần cắm trại hè sau kỳ thi học sinh giỏi toàn khu vực. Giờ đây, Hiền đã

trở thành một diễn viên xinh đẹp trong đoàn văn công Mặt trận đi biểu diễn phục

vụ chiến sĩ Trường Sơn. Gặp lại Hiền trên chiến trường, những kỷ niệm tươi rói

của mối tình đầu ngây thơ, trong sáng sống dậy, dù Lữ đã đi qua tuổi học trò: “Anh

vẫn yêu Hiền. Anh vẫn yêu cô với tất cả sự hiểu biết và từng trải của anh hiện nay

trong khói lửa” [22, T.1, tr. 635] và hy vọng của Lữ lúc này chỉ thuần túy mang giá

trị tinh thần rằng tiếng hát của Hiền sẽ mang lại sức mạnh thực sự cho người chiến

sĩ cầm súng đang hàng ngày hàng giờ chịu đựng gian khổ và chiến đấu quên mình

trên chiến trường. Tuy nhiên, cũng có lúc Nguyễn Minh Châu chạm được vào

những cung bậc tình cảm thường tình trong tình yêu, nhưng nó vẫn hơi lên gân một

chút bởi tâm trạng nhân vật không chịu sự dẫn dắt của con tim mà vẫn giữ được sự

sáng suốt của ý thức, của lý trí. Đó là những lúc Lữ có tâm lý ghen tuông khi thấy

Hiền dành tình cảm cho Moan, người chiến sĩ cùng tổ máy đã nhận Lữ làm anh, và

101

chính Lữ là người giới thiệu Moan vào Đoàn – một “sự kiện quan trọng” và là niềm

vinh dự lớn của thanh niên thời đại chống Mỹ, nhưng khoảnh khắc “đáng xấu hổ”

đó qua đi rất nhanh, Lữ lại trở về với nhịp đập bình thường của “trái tim thời chiến”

và lấy lại tư thế cần có của người lính. Anh tự trách mình: “Sao có lúc mình lại sinh

ra lẩm cẩm vô lý đến vậy? Tại sao mình lại đi ghen với bạn? Tại sao Hiền lại không

thể quen biết và quan tâm đến Moan bằng tình đồng đội và tình bạn, cũng như

mình” [22, T.1, tr. 779]. Và mặc dầu rất yêu Hiền, Lữ vẫn xác định hy sinh cả hạnh

phúc cá nhân, chấp nhận thiệt thòi để dâng hiến tuổi xuân cho lý tưởng, cho Tổ

quốc: “Không biết bao nhiêu ngày đêm, anh đã ngồi một mình trong căn hầm này,

giữa miếng đất nóng bỏng lửa đạn này để viết cho Hiền những bức thư đầy các

trang nhật ký và chẳng bao giờ gửi đi” [22, T.1, tr. 780]. Có lúc anh tự giễu mình là

đã ấp ủ và theo đuổi một mối tình viển vông, một tình yêu đơn phương… Nhưng

vượt lên tất cả, anh hướng về một ngày mai toàn thắng. Khi đã hoàn thành sứ mệnh

với đất nước, nhân dân, tình yêu đôi lứa mới thưc sự vẹn tròn: “Rồi khi nào chiến

dịch kết thúc và thắng lợi, anh dự định sẽ chủ động đến tìm gặp Hiền… Anh sẽ thổ

lộ mối tình yêu chân thành của anh với người con gái ấy – như là anh trao cho cô

một trái cây đã chín đỏ trên cành cây tươi xanh. Anh sẽ cùng cô đứng giữa mảnh

đất chiến trường không còn bóng một tên Mỹ…, đã hình dung được thế nào là lòng

dũng cảm và tinh thần hy sinh quên mình, đã hiểu sâu xa hơn thế thế nào là chiến

thắng và niềm vui chiến thắng [22, T.1, tr. 781]. Lữ đã hy sinh và cái ngày “anh dắt

tay em trời chi chít sao giăng” (thơ Phạm Tiến Duật) đã không đến với Hiền. “Dàn

dựng” câu chuyện tình yêu này, Nguyễn Minh Châu dù ít nhiều tiếc nuối nhưng âm

hưởng chính vẫn là sự ngợi ca thứ tình yêu cao quí, lý tưởng, luôn biết hy sinh cái

riêng vì cái chung, hạnh phúc cá nhân vì cộng đồng. Đó là tiếng nói, là gương mặt

tình yêu tiêu biểu của thế hệ trẻ những năm đầu kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

3.5.2. Tình yêu lý tưởng mang xúc cảm đời thường trong Đất trắng

Tương tự Dấu chân người lính, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh tập trung

khắc hoạ bộ mặt chiến tranh ở vào một thời điểm cam go dữ dội nhất; chính vì vậy,

102

tình yêu người lính chưa phải là mối quan tâm thường trực của Nguyễn Trọng

Oánh. Trong tác phẩm nó chỉ được đề cập với một tỉ lệ ít ỏi và chưa thật sâu sắc.

Tuy nhiên, cùng với sự xuất hiện cảm hứng đời tư thế sự (dù chưa thực sự mạnh

mẽ) và ý thức khám phá số phận cá nhân; bên cạnh những mối tình ít nhiều vẫn

mang màu sắc lý tưởng, Nguyễn Trọng Oánh đã có những góc nhìn gần gũi, sẻ chia

hơn trong những nhu cầu, khao khát tình yêu của người lính. Những mối tình trong

Đất trắng cũng được nẩy nở trên chiến trường, cảm xúc lứa đôi chịu sự can dự và

chi phối trực tiếp của cảm hứng chiến trận. Mối cảm tình của ông Thêm với cô y sĩ

Út Lích là chân thực nhưng lại có quá nhiều những do dự, phân vân. Đầu tiên đó là

sự chênh lệch về tuổi tác. Tiếp đến và quan trọng hơn là vai trò, tư cách trợ lý tuyên

truyền trung đoàn của ông với nhiệm vụ chiến đấu hàng đầu: “Từ khi đi bộ đội, ông

Thêm chưa nghĩ đến một người con gái nào. Chẳng lẽ bây giờ ông lại nghĩ về một

cô gái kém ông gần 20 tuổi này” [152, tr. 107, 108] và: “Yêu iếc chi mặc, nhưng

phải đánh giặc xong cái đã” [152, tr. 394]. Nhưng tình yêu ở cái tuổi không còn trẻ

trong ông vẫn luôn trỗi dậy, đòi lên tiếng: “Mình yêu rồi ư? Cũng lần đầu tiên trong

đời ông tự hỏi như vậy. Yêu một cô gái kém mình đến gần hai chục tuổi. Rồi cả

trung đoàn này người ta cười cho, người ta bảo ông già còn chơi trống bỏi. Mà sao

mình lại sợ nhỉ? Thì đã sao? Mình yêu chính đáng mà” [152, tr. 180]. Chỉ đến khi

Út Lích, một cô gái trẻ Nam Bộ với tính cách mạnh mẽ, chân chất đã hoá giải dùm

ông những khúc mắc trong lòng bằng một thứ lý lẽ hết sức đơn giản, hết sức đời

thường nhưng cũng đầy sức thuyết phục: “Cương vị anh không lấy được vợ à anh

Hai (…). Sao anh cứ giữ gìn quá vầy cho khổ anh Hai, yêu em thì có chi mà sợ”

[152, tr. 282]. Xây dựng mối tình giữa ông Thêm và Út Lích, Nguyễn Trọng Oánh

đã mang đến cái nhìn hoà hợp giữa tình yêu và chiến tranh. Ông muốn lý giải nó

như một sự bù đắp, sự “làm đầy” và tăng thêm hương vị cho cuộc sống chiến tranh

vốn căng thẳng, quyết liệt. Người lính, bên cạnh hành động chiến đấu gan dạ, dũng

cảm, họ cần những góc cảm xúc riêng tư, những rung động tình yêu và cần được

103

hưởng hạnh phúc lứa đôi…

Theo bước chân nhân vật, Đất trắng còn để lại những mối tình hoặc dang dở,

hoặc luôn phải đón nhận những trở lực của chiến tranh mà những người tham gia

chiến đấu không thể khắc phục vượt qua để đến với tình yêu như mong đợi. Đó là

mối tình của An và Sáu Trang mà hoàn cảnh chiến đấu là nhân vật tạo ra khoảng

cách và trò chơi đuổi bắt giữa hai người mặc dầu họ không mong muốn: “Mối tình

của hai người cứ vậy, như trò chơi hú tìm với nhau, chẳng biết đến bao giờ anh cầm

được tay cô một lần nữa như hồi ở dưới hầm Tân Thới Hiệp. Một người thì giận,

một người thì buồn. Khoảng cách của tình yêu giữa họ chỉ có một tí, một tí, vậy mà

như hai con quay, nó quay tưởng như chạm vào nhau đến nơi thì vù một cái lại ra

xa” [152, tr. 147]. Sự lỡ nhịp, trò đùa đó, rõ ràng là do đời sống khách quan chiến

tranh mang lại. Cảm nhậm thấm thía điều đó, là người lính trẻ, khác với sự lưỡng lự

ở cái tuổi trung niên của ông Ba Thêm, hơn ai hết An muốn chạy đua với thời gian

và sự mong manh của sinh mệnh người lính trên chiến trường bằng quyết tâm thổ

lộ tình yêu: “Trong cuộc chiến tranh này, mọi chuyện có thể xẩy ra ngay trong đêm

nay, hay trong ngày mai. Cho nên, cái điều chưa nói phải được nói” [152, tr. 153].

Thế nhưng dù dứt khoát với lòng mình: “bằng bất cứ giá nào anh cũng phải gặp cho

được cô gái”, An cũng đành bất lực: “Tôi về tiểu đoàn thì cô ấy xuống đại đội. Tôi

xuống đại đội thì cô ấy sang sông. Tôi sang sông thì cô ấy vô trong ấp” [152, tr.

325] … Mối tình của Quá và Bảy Hường còn thương tâm hơn. Cũng bởi dự cảm về

khoảng cách nhỏ nhoi giữa sự sống với cái chết trong đời người lính trên chiến

trường nên Quá không dám bày tỏ trực tiếp tình cảm với Bảy Hường. Cái còn lại

giữa hai người cũng chỉ là những dòng chữ yêu thương sau những tấm hình trao

nhau làm kỷ niệm: “Khi nào hoà bình thống nhất đất nước anh sẽ đưa em về Hà

Nội” [152, tr. 209]. Và mơ ước đó đã vĩnh viễn không thành: Bảy Hường đã hy

sinh trên đường tải thương. Đất nước đã có ngày thống nhất, Nam Bắc đoàn tụ,

nhưng đôi lứa vẫn còn quá nhiều người không có ngày sum họp. Viết về tình yêu

trong chiến tranh, Nguyễn Trọng Oánh không có nhiều thứ ánh sáng lấp lánh của

Nguyễn Minh Châu, nhưng những trang văn của ông gần với xúc cảm đời thường,

104

ngậm ngùi, xót xa hơn trước những thiệt thòi, mất mát và người lính phải gánh

chịu. Với cảm quan tình yêu đó, Nguyễn Trọng Oánh đã mở ra một chiều hướng

tiếp cận với nhiều góc nhìn mới, buồn bã hơn nhưng cũng chân thực hơn.

3.5.3. “Thân phận của tình yêu” trong Nỗi buồn chiến tranh

Hoàn toàn không vô cớ khi lần đầu tiên xuất bản, Nỗi buồn chiến tranh mang

tên Thân phận của tình yêu mặc dầu như đã nói, cái tên này thu hẹp phần nào khả

năng chiếm lĩnh, phản ánh hiện thực và sức khái quát của tác phẩm. Thân phận của

tình yêu, hiển nhiên là một ẩn dụ nghệ thuật phản chiếu những xung động dữ dội

trong cảm hứng sáng tạo của Bảo Ninh. Một cách khái quát, Nỗi buồn chiến tranh

là sự xuyên thấm, hoà trộn giữa chiến tranh và tình yêu nhưng phần ngưng đọng,

kết tụ thành một hình hài có sức ám gợi vẫn là nỗi buồn thân phận tình yêu: “Tình

yêu, chiến tranh, viết tiểu thuyết, ba nhịp đó xen kẽ, đan chéo, gây chóng mặt, bàng

hoàng, nhức nhối. Mưa và đêm, chiến tranh và sáng tác; khủng khiếp và hồn hoang.

Len lỏi, bao trùm và dẫn dắt tất cả các biến động của tiểu thuyết (mưa và đêm) là

một mối tình đau xót, kéo dài, vang vọng, ầm ĩ và bùng nổ, huỷ hoại tất cả” [67, tr.

266].

Không chỉ ở những nhân vật chính, một số nhân vật chỉ thoáng hiện trong tác

phẩm cũng được Bảo Ninh mô tả với nhiều khao khát lứa đôi cùng những hành vi

tình dục. Đó là “mối tình” của ba cô gái liên lạc Mây, Thơm, Hơbia với các chàng

trai ở đội trinh sát. Đó chưa hẳn đã là tình yêu nhưng việc đêm đêm họ thầm lén,

vụng trộm tìm đến với nhau để được gửi trao thân xác, được nếm trải những giây

phút tột cùng ái ân ở nơi sự sống và cái chết chỉ là gang tấc cho thấy cái nhìn trân

trọng trước những nhu cầu đời sống tự nhiên của con người, nhất là những người

trẻ tuổi. Là cuộc tình ngắn ngủi nhưng cảm động chỉ diễn ra trong khoảng thời gian

vài ngày và trên không gian của một khoang tàu giữa Kiên và Hiền, cô thương binh

trở về từ mặt trận khu 9 trên chiếc tàu hoà bình cùng Kiên. Là mối tình yêu thầm

kín, trọn vẹn của Lan, người em gái hậu phương trải dài suốt những năm tháng

chiến tranh cho đến ngày đất nước thống nhất dành cho anh bộ đội Kiên với một

105

kết cục buồn… Song bao trùm và ám ảnh nhất vẫn là mối tình giữa Kiên và

Phương – một mối tình ngây thơ, trong trắng, mãnh liệt, thủy chung… nhưng lại bị

tổn thương nặng nề, bị chà nát, chia ly và tan vỡ bởi chiến tranh.

Câu chuyện tình yêu dài giữa Kiên và Phương đi qua suốt những năm tháng

chiến tranh và hậu chiến u buồn của hai chặng đời người lính. Thời kỳ đầu, Kiên và

Phương xuất hiện trong tác phẩm như một “cặp đôi hoàn hảo” về cả ngoại hình lẫn

sự ngây thơ, trong sáng, đắm say trong tâm hồn, đặc biệt là nhan sắc “hút hồn” của

Phương – cô nữ sinh có “vẻ đẹp trời ban, vẻ đẹp rực cháy sân trường Bưởi”. Kỷ

niệm mối tình học trò diễn ra nơi sân trường, lớp học, trong cảnh hoàng hôn với

vầng mặt trời đỏ rực ở Tây Hồ… Nhưng như “một thiên mệnh mù mịt xa khơi, tối

tăm và đau xót”, một dự cảm nghiệt ngã, đau thương, ngay từ những ngày đầu bình

yên, say sưa tận hưởng những giây phút bình yên trong sáng bên nhau trước lúc

Kiên bước vào cuộc chiến, Phương đã nói: “Em nhìn thấy tương lai – đấy là sự đổ

nát, sự thiêu hủy” [147, tr. 150]. Phương đã bày tỏ ý nghĩ của mình nhằm níu kéo

người yêu ở lại nhưng Kiên đã khước từ. Cũng như bao thanh niên cùng thế hệ,

Anh đã hăng hái lên đường nhập ngũ và lại còn ấp ủ một giấc mộng “tiểu tư sản” là

sẽ trở thành người hùng chiến trận. Để kéo dài thời gian được bên nhau và không

muốn chia tay người yêu quá đột ngột, bất chấp bom rơi đạn nổ, Phương đã theo

Kiên trên chuyến tàu ra mặt trận. Và ngay từ “chuyến tàu định mệnh ấy”, dự cảm

của cô về chiến tranh và thân phận của một mối tình bất an, đau khổ đã ập đến.

Chuyến tàu là một không gian chuyển động trong sự bao phủ của bóng đêm tăm

tối, mịt mùng. Những hình ảnh “phố xá tối câm”, “sân ga tối om”, con đường với

“bóng tối đặc sệt bụi”, ca-bin “không đèn tối om”, “bóng đêm cuồn cuộn”, “đường

đêm tăm tối”, một toa tàu mang hàng vào Vinh “tối đen, nghẹt thở” giữa “đêm tối

chiến tranh mênh mông”…; là sự dự báo cho hành trình đầy bão táp, rủi ro của số

phận. Trên một khoang đen hoảng loạn, bất trị, Phương đã bị một đám đông xô

đẩy, chen lấn, đã bị xâm hại, bị cướp mất sự trong trắng mà cô vẫn dành để trao

cho Kiên. Đó là cú xốc chiến tranh kinh hoàng nhất đối với Phương, giết chết hoàn

106

toàn cảm xúc thánh thiện về tình yêu, đẩy cuộc đời cô về phía bất hạnh, vĩnh viễn

mất đi những rung động từ con tim, để rồi sau ngày gặp lại, Phương luôn cảm thấy

tiếc xót, ê chề, cay đắng… Đối với Kiên, tuy không phải nạn nhân trực tiếp như

Phương nhưng chuyến tàu định mệnh trong đêm đen ấy là một ký ức đau buồn,

tuyệt vọng, một mất mát không gì bù đắp nổi ám ảnh suốt quãng đời còn lại của

anh, để rồi mỗi lần nhớ lại lời Phương: Chúng mình có lẽ “đến chết vẫn còn trong

trắng”, vậy mà, chúng mình đã “yêu nhau đến nhường nào”…, lòng anh quặn thắt,

dấy lên bao thương cảm, tủi nhục, bất lực…

Và chuyến tàu của chiến tranh ấy đã vĩnh viễn hủy hoại mối tình trong trắng,

ngây thơ của hai người. Những gì đã diễn ra trên “con tàu định mệnh”, đặc biệt

hình ảnh Phương nhàu nát, tả tơi, sau khi bị làm nhục ngay trước thềm mặt trận tiền

phương báo hiệu tính chất tàn khốc, dữ dội, phi đạo đức của chiến tranh, đánh dấu

cuộc chia ly mãi mãi của một mối tình ngây thơ, trong trẻo, đẹp như những trang

sách học trò nhưng phải nếm đủ vị đắng cay, chua chát và xót đau.

Bỏ lại Phương một mình sau cái đêm khủng khiếp ấy, Kiên dấn thân vào cuộc

chiến khốc liệt đầy rẫy cảnh xương rơi máu đổ. Phương một mình ngược tàu trở lại

Hà Nội mang theo cùng lúc hai vết thương vô phương cứu chữa cả trên thân thể lẫn

trong tâm hồn. Từ một cô gái thanh tân, kiều diễm, Phương trở thành người đàn bà

phóng túng, thác loạn, bất cần đời. Cái quí giá nhất của đời con gái đã bị tước đoạt,

dày xéo, Phương lao vào hoan lạc để phung phí và tự hủy diệt đời mình. Còn đâu

hình ảnh “trẻ trung, xinh đẹp, không một nét sầu thương” của cô thiếu nữ Hà thành

trong dáng dấp “bóng hình tiên nữ kỳ ảo” kiêu sa trong tâm tưởng Kiên suốt những

đêm dài của cuộc chiến thê lương, tàn độc; nâng đỡ, chở che và níu kéo anh khỏi

vực thẳm phi nhân, đưa anh trở lại cõi người. Tình yêu của Phương đã chết kể từ

giây phút thảm hoạ trên chuyến tàu cô đưa tiễn người yêu vào chiến trường, dẫu

sau này Kiên may mắn được sống sót trở về thì mối tình say đắm ngày xưa đã trở

thành vết thương lòng nhức nhối. Những tưởng sau bao thương nhớ, chờ mong,

khao khát suốt thời chinh chiến, loạn lạc sẽ được đền bù hàn gắn, vun đắp vào ngày

107

hòa bình. Trái lại sự tái hợp của hai người đã làm “đổ bể tâm hồn nhau”, xoáy sâu

vào thương tổn, càng gợi lại cái thời khắc nhân phẩm bị xúc phạm trắng trợn, thô

bỉ… Đành rằng Kiên và Phương cả trong và sau chiến tranh vẫn luôn thương nhớ

nhau, nhưng vốn là những tâm hồn trí thức yếu đuối, nhạy cảm, dễ tổn thương, họ

không thể vượt qua cái quá khứ đau xót, bẽ bàng để đến với nhau. Phương đã nói

với Kiên những suy nghĩ khiến mối tình của họ mãi mãi khổ đau và dang dở:

“Đằng nào thì anh cũng thành ra thế, mà em thì thành ra thế này mất rồi” [147, tr.

268]. Bi kịch tình yêu ở Kiên càng nặng nề, đau đớn hơn. Sau mười năm bị lửa đạn

của chiến trường vằm xé, quãng thời gian trở lại với đời thường của Kiên lại bị

“móng vuốt của tình yêu xéo nát”. Sự ám ảnh của ký ức về cái đêm định mệnh

khiến anh vĩnh viễn mất Phương luôn hành hạ, dày vò Kiên: “Nỗi đau ngày xưa

làm sao mà nhớ nổi. Cái vết thương lòng kinh tởm ấy lúc nào cũng đè bẹp ý chí của

anh. Đè bẹp mãi mãi” [147, tr. 184]. Đó là một trong những nguyên nhân tạo nên

chấn thương tinh thần khiến Kiên không thể tái hoà hợp với cuộc sống thường nhật,

tìm lại được những cảm xúc lứa đôi và khát khao ân ái. Phương lại còn đáng

thương hơn. Những gì thuộc về phẩm giá được cô giữ gìn nâng niu đã bị dày xéo

phũ phàng. Không còn trinh trắng, chứng kiến sự bất lực của Kiên khi không bảo

vệ được mình trước đám đàn ông thú tính, sự vô tâm, lạnh nhạt khi Kiên bỏ lại cô

trên sân ga, bơ vơ, đơn độc, tê dại, hãi hùng… Phương đã tự hủy hoại cuộc đời

mình, ban phát một cách dễ dàng những lạc thú thân xác với rất nhiều đàn ông, trừ

Kiên. Sự cự tuyệt đó cho thấy Phương là một người phụ nữ sâu sắc, đầy lòng tự

trọng, đầy ý thức nhân phẩm và cao thượng. Sự lựa chọn và “văn hoá tình yêu” của

Phương gợi nhớ về cách ứng xử của Thúy Kiều thuở xưa trước Kim Trọng: “Chữ

trinh còn một chút này…” Phương đã ra đi trong âm thầm, đau khổ, nhưng theo cô,

đó là sự lựa chọn không thể khác để gìn giữ một mối tình trong sáng, cao đẹp, thủy

chung. Đối với cô, đó còn là tình yêu đầu đời, duy nhất, như ngọn gió “mãi mãi

thổi trên đời”, không sức mạnh nào có thể xua tan, thay thế dẫu bị chà đạp, giày

xéo, xúc phạm nặng nề… Đó là phần có ý nghĩa nhất trong hành trình vui ít, buồn

108

nhiều của mỗi con người trước vòng xoáy nghiệt ngã của số phận, là hiện thân của

cái đẹp và tuổi trẻ đã tồn tại trong tác phẩm như một đối thoại với sức tàn phá, huỷ

diệt của chiến tranh.

Mối tình của Kiên và Phương trong Nỗi buồn chiến tranh chính là biểu tượng

cho nỗi buồn thê lương của “thân phận tình yêu”. Thông qua những tình tiết của

câu chuyện giữa hai người và những hồi ức vụn vỡ, dai dẳng của Kiên, có thể gọi

Nỗi buồn chiến tranh là khúc sầu ca về nỗi buồn tình yêu – một góc nhìn chan chứa

cảm xúc về thân phận con người trong và sau chiến tranh. Hai nỗi buồn lớn về tình

yêu và chiến tranh đã được Bảo Ninh kết nối, dẫn dắt dưới một cái nhìn “dằng dặc”

xót xa và trong sự đau thương tột cùng. Nhưng vượt lên trên tất cả, đó vẫn là một

diễn ngôn ngợi ca sự hiện diện vĩnh hằng của tình yêu, bởi “Tình yêu gắn liền với

cái đẹp, với nhân tính, là cái đối lập với bạo lực huỷ diệt nhân tính” [166]. Từ

những thân phận của bi kịch tình yêu qua số phận con người trong và sau chiến

tranh, Bảo Ninh đã khắc hoạ được một chân dung tình yêu với nhiều đồng cảm, sẻ

chia và giàu lòng nhân ái.

Cùng với những chuyển đổi về phương diện tiếp cận và tái tạo hiện thực,

khám phá số phận cá nhân, lĩnh vực tình yêu trong Dấu chân người lính, Đất trắng

và Nỗi buồn chiến tranh đã có nhiều tìm tòi, đổi mới. Dễ nhận thấy là từ Dấu chân

người lính của Nguyễn Minh Châu, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh đến Nỗi

buồn chiến tranh của Bảo Ninh, văn học chiến tranh của thời hiện đại đã đi từ

những vấn đề cộng đồng đến vấn đề của cá nhân. Điều đó cho thấy những nỗ lực

cách tân theo chiều hướng hiện đại hoá qua từng chặng đường của dòng tiểu thuyết

thể tài chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam nửa cuối thế kỷ XX.

Tiểu kết

Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, Đất trắng của Nguyễn Trọng

Oánh, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là ba tập “biên bản chiến tranh” khác

nhau về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Ở chương này, luận án đã khảo sát

các góc tiếp cận hiện thực chiến tranh qua ba tác phẩm, từ hiện thực chiến trường

109

đến hình tượng người lính và tình yêu trong chiến tranh để nhận thấy rằng, mỗi tác

phẩm là một lát cắt thời gian, một phân mảnh của cuộc chiến nhưng nếu kết nối

chúng vào một diễn trình văn học, chúng ta sẽ nhận diện được tính tổng thể của

hiện thực chiến tranh cũng như quá trình vận động và phát triển của dòng tiểu

thuyết chống Mỹ trong bức tranh chung của tiểu thuyết thể tài chiến tranh và cách

mạng Việt Nam hiện đại nửa cuối thế kỷ XX. Tiểu thuyết chiến tranh cũng như văn

xuôi và văn học viết về chiến tranh từ kháng chiến chống Mỹ đến thời hậu chiến đã

đi từ những niềm tin và các đại tự sự đến các dấu hiệu của tiểu tự sự, từ tâm thức

hiện đại đến ranh giới của hậu hiện đại để mở ra một giai đoạn hoàn toàn mới của

110

văn học Việt Nam.

CHƢƠNG 4:

THI PHÁP TIỂU THUYẾT CHIẾN TRANH

QUA DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH, ĐẤT TRẮNG

VÀ NỖI BUỒN CHIẾN TRANH

Thi pháp là hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật mang tính mở, bao gồm đặc trưng,

tổ chức, các phương thức, phương tiện, nguyên tắc làm nên tính chỉnh thể thẩm mỹ

của một văn bản tác phẩm. Luận án lựa chọn cách tiếp cận thi pháp cho tác phẩm

viết về chiến tranh để làm rõ quá trình vận động của những giá trị thẩm mỹ của một

bộ phận văn học trong thế kỷ XX. Qua cách tiếp cận này, luận án hi vọng không

chỉ nhìn thấy những giá trị bề mặt mà còn nhận diện được sự phát triển của các yếu

tố nội tại bên trong tác phẩm văn học. Trong khuôn khổ giới hạn của luận án,

chúng tôi chỉ lựa chọn một số yếu tố mà chúng tôi cho là tiêu biểu nhất, mang tính

biến động cao nhất là tổ chức kết cấu, không gian và thời gian nghệ thuật, nghệ

thuật trần thuật để khảo sát.

4.1. Nghệ thuật tổ chức kết cấu

Kết cấu tác phẩm văn học là toàn bộ tổ chức phức tạp của tác phẩm văn học.

Nó không chỉ giới hạn ở sự liên kết mang tính bề mặt mà bao hàm sự liên kết bên

trong, là kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm. Trong một tác phẩm văn học, kết

cấu đảm nhiệm rất nhiều chức năng: triển khai cốt truyện, cấu trúc hệ thống tính

cách, tổ chức điểm nhìn trần thuật, đồng thời tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như

là một chỉnh thể nghệ thuật. Kết cấu chính là phương tiện cơ bản tạo nên diện mạo

tác phẩm, là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của tác

phẩm. Mỗi tác phẩm đều có một kết cấu riêng, cụ thể phù hợp với nội dung và ý đồ

111

sáng tạo nghệ thuật của tác giả.

4.1.1. Kết cấu tiểu thuyết sử thi trong Dấu chân người lính

Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán- Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi

chủ biên định nghĩa như sau: "Tiểu thuyết sử thi (tiếng Pháp: roman- épopée). Còn

gọi là tiểu thuyết anh hùng ca. Tên gọi ước lệ (ghép tên gọi thể loại "sử thi" épopée

với tên gọi "tiểu thuyết" - roman) để chỉ những tiểu thuyết (từ thế kỷ XIX - XX) có

dung lượng lớn, thể hiện những đề tài lịch sử - dân tộc. Những tác phẩm này vừa là

tiểu thuyết, đồng thời vừa có nhiều thuộc tính gần gũi với thể loại sử thi cổ đại hoặc

trung đại (tầm bao quát, tính hoành tráng của sự kiện có tầm thời đại, cảm hứng dân

tộc hoặc lịch sử, mô tả các sự kiện và xung đột có tính chất bước ngoặc như chiến

tranh cách mạng...)" [61, tr. 339].

Còn "Từ điển văn học" (bộ mới) nêu định nghĩa của Nguyễn Văn Khỏa như

sau: "Tiểu thuyết anh hùng ca. Còn gọi là tiểu thuyết sử thi. Thuật ngữ chỉ một loại

hình của thể loại tự sự, là sự phát triển tổng hợp, nâng cao và đổi mới của loại hình

anh hùng ca dân gian cổ điển và loại hình tiểu thuyết. Tiểu thuyết anh hùng ca phản

ánh những sự kiện, những biến cố lịch sử quan trọng, lớn lao và có ý nghĩa quyết

định đối với vận mệnh của một nhân dân, một dân tộc. Đó là hiện thực lịch sử có ý

nghĩa toàn dân. Trên cơ sở của việc tái hiện đúng bản chất một giai đoạn lịch sử và

miêu tả khá cụ thể về sinh hoạt tư tưởng, tình cảm, đời sống xã hội, phong tục tập

quán, tiểu thuyết anh hùng ca gắn bó số phận những nhân vật của mình với sự kiện,

biến cố lịch sử, đặt số phận nhân vật trước câu hỏi, trước thử thách của lịch sử tạo

thành mối liên hệ quy định tất yếu của lịch sử đối với số phận nhân vật. Cảm hứng

chủ đạo của tiểu thuyết anh hùng ca là khẳng định sức mạnh của chủ nghĩa anh

hùng và chiến công của nhân dân như là động lực của lịch sử".

Trong sách "150 thuật ngữ văn học" (1999), Lại Nguyên n xếp tiểu thuyết

sử thi vào mục Anh hùng ca: "Ở các thế kỷ XIX - XX, văn học tiểu thuyết (vốn tập

trung khám phá sự hình thành tính cách của các cá nhân con người), do đào sâu sự

suy tư trên các vấn đề lịch sử dân tộc, đã đi tới chỗ sáng tạo ra thể tài tiểu thuyết

112

anh hùng ca, cũng được gọi là tiểu thuyết sử thi (roman - épopée)".

Ở luận án này, chúng tôi sử dụng khái niệm tiểu thuyết sử thi để gọi những

tiểu thuyết có dung lượng lớn, thể hiện đề tài lịch sử- dân tộc, hướng đến các vấn

đề dân tộc ở những bước ngoặt lịch sử, cộng đồng, phản ánh được những vấn đề

lớn của thời đại. Những tác phẩm tiêu biểu của tiểu thuyết sử thi là Chiến tranh và

hòa bình, Sông Đông êm đềm… "Tình huống phù hợp nhất với thơ sử thi đó là các

xung đột của trạng thái chiến tranh. Thực vậy, trong chiến tranh, chính là toàn bộ

dân tộc đang vận động. Nó bị kích thích phải hành động bởi vì nó phải bảo vệ toàn

bộ mình" (Hêghen) [62, tr. 594]. Tiểu thuyết sử thi xây dựng những số phận con

người cá nhân gắn với những biến cố lịch sử, với vận mệnh của cả dân tộc.

Biến cố lịch sử và các xung đột xã hội chính là xương sống kết cấu của một

tác phẩm sử thi. Trong khi đó, theo "Kết cấu của tiểu thuyết là logic vận động của

tính cách... Trong tiểu thuyết thì chính số phận nhân vật và logíc của sự phát triển

tính cách sẽ quy định cốt truyện" [43, tr. 173]. Tiểu thuyết sử thi đi giữa các xung

đột xã hội và số phận cá nhân. Có nghĩa là, tiểu thuyết sử thi triển khai các dòng số

phận và tính cách nhân vật trên nền cốt truyện theo dòng biến cố lịch sử. Trong tiểu

thuyết sử thi cách mạng, thông thường tính cách của nhân vật chính diện sẽ vận

động theo chiều tiến bộ của lịch sử, trong khi đó, các nhân vật phản diện sẽ vận

động theo thường theo chiều hướng ngược lại, thậm chí là bị đào thải. Kết thúc tiểu

thuyết sử thi, xung đột chính buộc phải được giải quyết theo chiều hướng tiến bộ

của lịch sử, cũng là mong muốn chung của cả cộng đồng. Lối kết thúc vừa khép

vừa mở của tiểu thuyết sử thi cho phép những xung đột nhỏ có thể còn tồn tại, và

dòng tính cách ngược chiều lịch sử suy thoái dần.

Trong văn học 1930- 1945, kết cấu thường thấy của tiểu thuyết là kiểu kết

cấu đơn tuyến, chỉ xoay quanh cuộc đời và số phận của một vài nhân vật chính.

Đến văn học cách mạng 1945- 1975 đã bắt đầu xuất hiện những tiểu thuyết có quy

mô sử thi, dựng lại bức tranh lịch sử - xã hội rộng lớn với nhiều biến cố, sự kiện và

nhiều tuyến nhân vật, nhiều tuyến tình tiết đan cài phức tạp. Dấu chân người lính là

113

một trong những tiểu thuyết tiêu biểu cho lối kết cấu này. Hình thức thời gian phổ

biển là thời gian hiện tại bình thường: “Con người kháng chiến hoàn toàn sống với

thời gian hiện tại, ngập chìm trong thời gian sự kiện. Họ rất hiếm khi có thể hồi

tưởng quá khứ hoặc mơ mộng tương lai” [141, tr. 55]. Mạch truyện tiếp diễn theo

trật tự thời gian tuyến tính, đôi khi xen kẽ những hồi tưởng của các nhân vật. Kết

cấu này mang tính truyền thống và phù hợp với mục đích của tác giả khi muốn ca

ngợi không khí hào hùng và hoành tráng của các sự kiện lịch sử.

Tác phẩm bao gồm 7 chương, chia thành ba phần. Phần 1: Hành quân phần

2: Chiến dịch bao vây; phần 3: Đất giải phóng. Quy mô sử thi đã được làm rõ ở

kiểu bố cục này. Tiểu thuyết lấy tuyến diễn biến chiến trận làm tuyến trung tâm,

các tuyến sự kiện và nhân vật đều được gắn kết và xâu chuỗi cũng như bị chi phối

bởi tuyến trung tâm này. Tác phẩm bao gồm nhiều tuyến sự kiện đan chồng nhau:

tuyến diễn biến chiến trận và tuyến sự kiện hậu phương, tuyến sự kiện lịch sử của

đất nước và tuyến đời tư của các nhân vật… Tuyến trung tâm chính là chiến dịch

Khe Sanh, sự kiện liên quan đến sự sống còn của cả dân tộc. Đó là những tháng

ngày gian khổ mà cả đất nước chuẩn bị cho chiến dịch, là hy sinh, mất mát, đầy đau

thương nhưng cũng vô cùng oai hùng của những con người như Kinh, Lượng,

Nhẫn, hay Lữ… Đây là quãng thời gian có ý nghĩa bước ngoặt quan trọng trong

cuộc cách mạng dân tộc. Tuyến số phận cá nhân bao gồm nhiều tuyến nhân vật đan

xen. Tác phẩm dường như không có nhân vật chính mà có nhiều nhân vật giữ vai

trò quan trọng như nhau, cuộc đời và số phận của các nhân vật Kinh, Lượng, Khuê,

Lữ, Đàm, Nết, cụ Phang… đều chỉ có ý nghĩa như những mảnh ghép trong toàn

cảnh chiến trận, trong toàn cục lịch sử dân tộc. Các sự kiện, các câu chuyện riêng

của từng nhân vật như cuộc đời Kinh, cuộc gặp gỡ với cậu con trai ở chiến trận,

chuyện Lữ bỏ học để tham gia chiến trận, cái chết thảm khốc của mẹ và em Khuê,

chuyện tình cảm giữa Lượng và Xiêm, Nết, đấu tranh nội tâm của cụ Phang có

thằng con trai duy nhất theo địch… tất cả đều hòa chung thành một bản hùng

114

ca Dấu chân người lính.

Cuốn tiểu thuyết có kết thúc mở, toàn dân tộc bước vào một cuộc chiến đầu

mới sau thắng lợi của chiến dịch Khe Sanh. Khó khăn gian khổ còn quá nhiều,

nhưng thắng lợi dường như đã là xu thế không thể đảo ngược. Hình ảnh kết thúc tác

phẩm "Bên phía Đồi không tên, một tiểu đoàn dân công vận chuyển hoả tuyến vừa

dừng lại bắc bếp thổi nấu, khói bếp bay chờn vờn trên nóc mấy chiếc hầm chữ Y đã

bị bom đánh sập"[22, tr. 879] gợi mở rất nhiều điều về một tương lai ngổn ngang

nhưng đã nhìn thấy rõ đường hướng.

Dấu chân người lính với lối kết cấu kiểu tiểu thuyết sử thi nhiều tuyến sự

kiện, nhân vật đan xen phức tạp đã bao quát được một phạm vi hiện thực vô cùng

rộng lớn. Lối tổ chức kết cấu trần thuật này đã giúp tác phẩm mở rộng phạm vi

phản ánh ra khỏi một chiến dịch cụ thể để đi đến bao quát toàn cảnh về cuộc kháng

chiến chống Mĩ của dân tộc.

4.1.2. Kết cấu tiểu thuyết phóng sự trong Đất trắng

Trong khi Nguyễn Minh Châu lựa chọn kết cấu sử thi cho Dấu chân người

lính thì Nguyễn Trọng Oánh trong Đất trắng lại phản ánh hiện thực cuộc chiến qua

kiểu kết cấu tiểu thuyết phóng sự. Nếu quan niệm tiểu thuyết phóng sự là phản ánh

chân thực hiện thực khách quan, không chấp nhận hư cấu nghệ thuật thì Đất trắng

không phải là một tiểu thuyết phóng sự. Nhưng nếu quan niệm về tính chân thực của

tiểu thuyết phóng sự là sự tôn trọng hiện thực khách quan qua các thủ pháp khái quát

hiện thực thì Đất trắng rất gần với tiểu thuyết phóng sự. Nó vừa mang tính thời sự vì

chú trọng chức năng phản ánh nhanh chóng và kịp thời một cách tương đối hiện thực

chiến trường vừa có tính chính luận vì có khuynh hướng chính trị rõ ràng.

Đặc biệt, kết cấu mà Nguyễn Trọng Oánh lựa chọn rất đặc trưng cho tiểu

thuyết phóng sự. Tiểu thuyết truyền thống lấy tình tiết làm đường dây liên kết, tiểu

thuyết tâm lý đương đại lấy tâm lý nhân vật làm sợi dây kết cấu, còn tiểu thuyết

phóng sự lấy sự thật cuộc sống ngổn ngang để tạo mạch triển khai trần thuật. Đó là

kiểu kết cấu dựa theo dòng sự kiện, lấy sự diễn tiến của các sự kiện nhỏ cụ thể làm

115

trục chính của mô hình tự sự. Có thể hình dung tác giả tiểu thuyết như một người làm

công việc ghi chép các sự kiện chiến trận mà ở đó trung tâm phản ánh là sự kiện chứ

không phải nhân vật. Tiểu thuyết phản ánh cuộc chiến đấu khốc liệt và cam go của

trung đoàn Mười Sáu với kẻ địch để bám trụ địa hình, giành đất, giành dân, qua hàng

loạt sự kiện liên tiếp dồn dập. So với tiểu thuyết sử thi, hiện thực trong Đất trắng như

được zoom vào cận cảnh hơn, người đọc có thể nhìn thấy chiến tranh ở góc hẹp hơn,

gần hơn, thế nên giữa những điều tuyệt đẹp, người ta thấy cả sự xấu xa, giữa màu

xanh của sự sống, người ta thấy cả màu đen của cái chết, giữa tình yêu và sự hy sinh,

người ta thấy cả sự bội phản, giữa màu sáng của hy vọng, người ta thấy màu tối tăm

của tuyệt vọng… Chiến tranh đã được nhìn nhận đa chiều hơn, phức tạp hơn, bộn bề

hơn từ cách lựa chọn kết cấu của Nguyễn Trọng Oánh.

Nếu ở Dấu chân người lính, Nguyễn Minh Châu triển khai nhiều tuyến sự

kiện khác nhau dàn trải trên phạm vi hiện thực không gian và thời gian rộng lớn, thì

ở Đất trắng, Nguyễn Trọng Oánh chỉ tập trung vào một tuyến sự kiện dồn nén với

nhiều nhân vật liên quan đến sự kiện đó. Các sự kiện được mô tả dồn dập như trong

một bản ký sự mặt trận, tỉ lệ số trang/ sự kiện rất thấp. Khác với Dấu chân người

lính, nhân vật trong Đất trắng ít có thời gian suy ngẫm và hồi tưởng hơn, ít thời gian

mơ mộng với chiêm nghiệm, họ hành động nhiều hơn, và bị các sự kiện cuốn đi. Có

khi chỉ trong một trang sách mà nhiều sự kiện dồn dập xảy ra. Sự xuất hiện với mật

độ dày đặc của các sự kiện khiến người đọc luôn ở trạng thái tâm lý căng thẳng đón

đợi những sự kiện liên tục xảy ra với các nhân vật, ít khi có những khoảng lặng thư

giãn với đoạn văn nhiều chất lãng mạn như Dấu chân người lính.

Tuy vậy, trong Đất trắng vẫn chứa đựng những miêu tả tâm lý, giới thiệu tiểu

sử nhân vật, những chi tiết tả cảnh và trữ tình ngoại đề. Các đoạn miêu tả tâm lý tiêu

biểu như Tám Hàn trước khi quyết định đầu hàng, cảm nhận của An sau khi biết

Tám Hàn đầu hàng, tâm lý của Quá khi anh nằm điều trị ở trạm xá phân khu… đều

khá hiệu quả, tuy rằng diễn biến tâm lý nhân vật đôi khi diễn ra quá nhanh. Các nhân

vật quan trọng trong Đất trắng vẫn có những đoạn được trình bày tiểu sử như ông

116

Ba Kiên, Tám Hàn, ông Năm Truyện, ông Thêm, ông Dũng, Nghĩa, Nam, Canh, Bảy

Hường, Sáu Trang..., những chi tiết tả cảnh quan môi trường (miêu tả khu vực ém

quân của trung đoàn, miêu tả quang cảnh vùng "đất trắng", cảnh nhà dân bị địch đốt

phá...), những dòng trữ tình ngoại đề... Song so với các tiểu thuyết khác, ví dụ như

Dấu chân người lính thì những yếu tố này trong Đất trắng tương đối ít.

Kiểu kết cấu này đã rất thành công trong việc tạo được cảm giác về một

không khí khốc liệt, căng thẳng và nặng nề của cuộc chiến đấu. Nó truyền tải một

cách nhìn của tác giả về hiện thực chiến tranh, không còn đâu chất lãng mạn của

Dấu chân người lính, mà chỉ còn hiện thực trần trụi: sự gian khổ của cuộc chiến

đấu, quân số ít, trang bị thiếu thốn, khó khăn trong liên lạc với các đơn vị bạn, với

cấp trên, phải tự lực cánh sinh đối mặt với kẻ thù mạnh gấp nhiều lần. Tác giả

giống như một phóng viên chiến trường vội vàng chạy theo ghi chép các sự kiện,

càng nhiều, càng chi tiết, càng cập nhật càng tốt.

Với kiểu kết cấu tiểu thuyết phóng sự, Nguyễn Trọng Oánh đã tạo được nét

đặc trưng cho tác phẩm của mình. Chất hiện thực, gay cấn và cận cảnh với chiến

tranh được nhấn mạnh từ cách lựa chọn kết cấu. Tính lãng mạn sử thi của thời Dấu

chân người lính đã không còn nhiều dấu vết. Đất trắng khác biệt với các tiểu thuyết

chiến tranh khác ở nhiều phương diện, trong đó có kết cấu đã truyền tải được ý đồ

nghệ thuật của tác giả.,

4.1.3. Kết cấu tiểu thuyết dòng ý thức trong Nỗi buồn chiến tranh

Thuật ngữ dòng ý thức (stream of consciousness) do nhà tâm lý học người

Mĩ William James đưa ra vào cuối thế kỷ XIX trong công trình Các nguyên lý tâm

lý học (1890), để biểu thị dòng tư tưởng và ý thức không bị đứt đoạn của một tâm

trí thức tỉnh. Trong công trình A Glossary of Literary Terms (Macmillan, Delhi,

1985), tác giả M. H. Abram đã định nghĩa “dòng chảy ý thức” như là “một phương

thức tự sự đảm nhận việc nắm bắt toàn bộ phạm vi và dòng chảy tiến trình tâm trí

của một nhân vật, trong đó những cảm nhận về ý nghĩa hoà lẫn với những suy nghĩ

có ý thức và nửa ý thức, với những kỷ niệm, tình cảm và những sự liên tưởng ngẫu

117

nhiên” [24]. Sau James, với sự phát triển lý thuyết phân tâm học Freud và thuyết

trực giác của Berson, văn học dòng ý thức đã hình thành và phát triển từ đầu thế kỷ

XX với các tên tuổi Marcel Proust (Đi tìm thời gian đã mất), James Joyce

(Ulysses), William Faulkner (Âm thanh và cuồng nộ)... Ở Việt Nam, thủ pháp dòng

ý thức bắt đầu manh nha như “một thủ pháp có tính cục bộ” trong các sáng tác của

Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng... rồi trở nên dần

thành một kỹ thuật dòng ý thức hoàn chỉnh trong các sáng tác của Bảo Ninh,

Nguyễn Bình Phương, Đoàn Minh Phượng, Châu Diên...

Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh được coi như một dấu một mốc quan

trọng trong sự phát triển của kỹ thuật dòng ý thức trong văn học Việt Nam. Không

phải người đầu tiên ở Việt Nam sử dụng kỹ thuật này một cách xuyên suốt như một

nguyên tắc nghệ thuật chi phối toàn tác phẩm, nhưng Bảo Ninh là người đầu tiên đã

sử dụng thành công trong việc vận dụng kỹ thuật dòng ý thức thấm đến từng chi

tiết, phương diện của tác phẩm, trong đó chi phối cách tổ chức kết cấu tác phẩm, có

thể gọi kết cấu của Nỗi buồn chiến tranh là kết cấu dòng ý thức.

Bảo Ninh rất ý thức về kĩ thuật dòng ý thức mà mình sử dụng. Ông thể hiện

điều đó một cách tường minh ngay trong dòng chảy tâm trạng, lẫn lộn giữa hữu

thức và vô thức, giữa hiện tại và quá khứ của nhân vật Kiên bằng một kỹ thuật điêu

luyện mà nhân vật trong tác phẩm tự thể hiện ra bằng những dòng chữ: “Mặc dù

vẫn hết trang này sang trang khác, chương này sang chương khác, song càng viết

Kiên càng âm thầm nhận thấy rằng, tuồng như không phải là anh mà là một cái gì

đấy đối lập, thậm chí thù nghịch với anh đang viết, đang không ngừng vi phạm,

không ngừng lật ngược tất cả những giáo điều cùng tất cả những tín niệm văn

chương và nhân sinh sâu bền nhất của anh. Và hoàn toàn không cưỡng nổi, mỗi

ngày Kiên một dấn mình thêm vào vòng xoáy của nghịch lý hiểm nghèo ấy của bút

pháp. Ngay từ chương đầu tiên cuốn tiểu thuyết của anh đã buông lơi cốt truyện

truyền thống, không gian và thời gian tự ý khuấy đảo, không kể gì đến tính hợp lý,

bố cục bấn loạn, dòng đời các nhân vật bị phó mặc cho ngẫu hứng. Trong từng

118

chương một Kiên viết về cuộc chiến tranh một cách rất tuỳ ý như thể ấy là một

cuộc chiến tranh của riêng anh. Và cứ thế, nửa điên rồ, Kiên lao đầu vào chiến đấu

lại cuộc chiến của đời mình một cách đơn độc, phi hiện thực, một cách cay đắng,

đầy rẫy va vấp và lầm lạc” [147, tr. 53- 54].

Dường như Bảo Ninh đã thực sự chắp những mảnh vỡ của một đồ vật một

cách ngẫu nhiên không theo trật tự như nó vốn có. Đó là chi tiết đêm Kiên bỏ đi,

cửa phòng để ngỏ, gió mùa tràn về bật tung cửa sổ, đống bản thảo bị hất tung dưới

nền nhà, vương vãi khắp sàn, và người đàn bà câm tỉnh dậy một mình đi thu gom

từng mảnh giấy, dồn lại thành một đống. Nhân vật trần thuật xưng “tôi” xuất hiện

cuối truyện, người cầm đống bản thảo ấy đọc đã kể lại: “Dần dà, chính tôi đã đi đến

chỗ cho phép mình đọc theo một phương thức rất tùy nghi. Tôi đọc cả núi giấy ấy

một cách giản đơn là tờ trước rồi đến tờ sau bất kể trình tự đó là ngẫu nhiên, bất kể

đó là một trang bản thảo hay là một lá thư, một trang ghi ghép rời ra từ sổ tay, một

trang nhật ký, một bản nháp của bài báo. Tôi đọc gộp cả lại, giở lần lượt từng tờ ra

mà đọc…” [147, tr. 284- 285]. Đó chính là cách hình dung một cách hình tượng về

cấu trúc của Nỗi buồn chiến tranh, dường như là tùy tiện, là không theo bất kỳ

logic, trật tự lý tính nào đối với người ngoài cuộc, nhưng thực chất nó dựa trên

dòng ý thức, dòng tâm tưởng của nhân vật chính, nó chính là sự phá vỡ cái đại tự

sự, là tuân thủ một thứ logic của cái tự nhiên, của sự chấp nhận những ngổn ngang,

vụn vỡ và hoài nghi của tâm thức hậu hiện đại. Nhân vật xưng “tôi” này chính là

người đã định dạng cuốn tiểu thuyết ở hình thức cuối cùng. Chính điều này tạo

thành hai lớp hư cấu và đã chi phối toàn bộ nguyên tắc kết cấu của Nỗi buồn chiến

tranh khiến nó vừa mang dáng dấp tiểu thuyết dòng tâm tưởng, vừa là tiểu thuyết

trong tiểu thuyết. Chính với kết cấu dòng ý thức đi quá xa khỏi lối kết cấu trật tự

thời gian truyền thống theo kiểu Dấu chân người lính, Đất trắng mà Nỗi buồn

chiến tranh quả thực khó đọc với người độc giả ở thời điểm mà nó ra đời.n làiả

Tác phẩm không có những xung đột người- ta (ta- địch, tốt- xấu…), không

được phân chia thành những chương với các đường dây cốt truyện mạch lạc. Các

119

hồi ức của Kiên bị chia vụn ra, có những hồi ức xuất hiện dang dở ở phần đầu và

chỉ được làm rõ ở phía cuối, cơ bản không có logic, không có sự tiếp nối hay báo

trước cho sự xuất hiện của các hồi ức. Nỗi buồn chiến tranh dường như là một sự

lắp ghép ngẫu nhiên các mảnh vỡ của vô thức, tiềm thức và ý thức. Thủ pháp “dòng

ý thức” là một cách thức để khai quật được những khối quặng dưới lòng đất trong

tâm thức con người. Bảo Ninh không mô tả, không kể, tái hiện đời sống xã hội của

một con người mà tái hiện một thế giới tâm lý đầy ẩn ức, những hồi ức, sám hối,

dằn vặt, đau đớn qua những cơn xung đột tinh thần khủng khiếp của nhân vật Kiên.

Bằng cách thức đó, ông đã tái hiện được toàn vẹn “hai nửa sự thật” của hiện thực

chiến tranh, và đồng thời, qua “hội chứng sau chiến tranh” của nhân vật nhà văn

Kiên, Bảo Ninh muốn truyền đi những thông điệp đa chiều về chiến tranh, những

đau đớn, vụn vỡ, những hoang mang, mất hướng của con người sau chiến tranh.

4.2. Không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian nghệ thuật là một trong những phương diện đặc

trưng tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật. Hai phạm trù này không những

biểu hiện cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học mà còn cho thấy chiều sâu thế giới

quan cũng như đặc điểm tư duy của tác giả và thời đại. Qua không gian và thời gian

nghệ thuật, người đọc có thể tìm thấy một cơ sở để phân tích cấu trúc bên trong,

tính độc đáo cũng như loại hình của các hình tượng nghệ thuật. Nghiên cứu hiện

thực chiến tranh qua ba tác phẩm Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn

chiến tranh, chúng tôi nhận thấy có sự vận động của không gian và thời gian nghệ

thuật phù hợp với ý đồ nghệ thuật của các tác giả.

4.2.1. Không gian nghệ thuật

4.2.1.1. Không gian sử thi trong Dấu chân người lính

Tiểu thuyết sử thi phản ánh những số phận cá nhân gắn liền với vận mệnh và

những biến cố dân tộc, chính vì vậy không gian nghệ thuật trong dạng tiểu thuyết

này thường là không gian rộng lớn mang tính sử thi, mang tầm vóc đất nước. Dấu

120

chân người lính cũng như xu hướng tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1945- 1975

lựa chọn phong cách sử thi, hướng đến những biến cố lịch sử lớn lao của dân tộc

nên không gian nghệ thuật của những tác phẩm đó chủ yếu là không gian mang tính

sử thi: bề thế hoành tráng, rộng lớn và phản ánh một dòng chảy liên tục và có tính

nhân quả của lịch sử.

Trước hết, đó là không gian chiến trận của chiến dịch Khe Sanh được mô tả

hoành tráng trên diện rộng. Dĩ nhiên, đây là chiến trường, nên màu sắc chủ đạo của

không gian ấy vẫn là tiếng súng, đạn bom và những cuộc chiến đấu ác liệt giữa ta và

địch: "Trên khoảng đất nằm van vát đầy mảnh kim khí sáng lấp lánh có một búi cỏ

khô, rễ nằm chổng ngược lên. Nắng đỏ rực lên mãi chung quanh cái búi cỏ trước

cửa hầm, y như một vồng hoa mười giờ. Không gian tưởng như đang vỡ ra bởi

tiếng động cơ của các loại máy bay. Chung quanh hầm Lữ, chỗ nào cũng có địch.

Trên khoảng sườn đồi B chật hẹp, chúng đã vứt xuống hầm hai đại đội. Chúng

đang tràn ra, đang di động, đang hò hét, đang hô khẩu hiệu và phất cờ. Tiếng súng

trường và súng máy nổ khắp bốn phía." [22, tr. 824-825]. Không gian chiến trận

mở rộng cả sang phía căn cứ của địch, ra những vùng đất đã giải phóng.

Nhưng đặc biệt, không gian dữ dội, ác liệt của đạn bom của chiến trận trong

Dấu chân người lính luôn được cân bằng, thậm chí lấn át bởi cái lãng mạn, thơ

mộng của thiên nhiên và con người. Ngay đầu tiểu thuyết, tác phẩm mở ra không

gian của một cuộc hành quân đông vui, rộn rã như không khí tưng bừng của ngày

hội, là nơi gặp gỡ của nhiều thế hệ, đến từ nhiều vùng quê, cùng hướng về chung

một mục đích: "Dọc con đường giao liên bấy giờ, khu rừng hai bên có những quãng

dòng thác người tự nhiên cứ quẩn lại, phình to ra, đông đúc và ồn ào như dòng

nước lũ chảy qua một cái xoáy lớn. (…) Đông đúc quá! Không ai có tài nào mà

phân biệt hoặc đếm được có bao nhiêu đơn vị, cũng không thể biết đây là đường

rừng hay quảng trường, là rừng cây hay là rừng người và rừng súng đạn. Người ta

chỉ biết đông đúc và chật chội, là hơi nóng của hơi thở, của mùi mồ hôi người, là

tiếng nói ồn ào của cuộc sống, là đàn ong cần lao đang san một nửa tổ đi đánh giặc,

121

là cơn giận dữ của đất nước lại một lần cầm lấy súng. Người ta cũng không thể

phân biệt hiện tại hay khung cảnh lịch sử, hay là tương lai đang bước ra từ đây trên

đôi bàn chân đất của người lính?" [22, tr. 333- 334]. Suốt cả tác phẩm, thiên nhiên

ở nơi thường trực đạn bom luôn hiện lên đẹp đẽ, đầy chất thơ qua cái nhìn thấm

đẫm chất lạc quan: "Bom đạn đào xới lên tất cả vậy mà có một giống cỏ được các

chiến sĩ gọi là cỏ vạn thọ vẫn mọc tươi tốt, mùa xuân đến vẫn khoe một sắc hoa

vàng sẫm như nghệ." [22, tr. 495], “Dọc theo bờ dốc thẳm của những vách đá sâu

hun hút và tối tăm, ở đó không khí bao giờ cũng ẩm ướt, các giống cây có gai và

không có gai không tên tuổi vẫn mọc sum sê, cành lá chen khít nhau; mùa xuân đến

các giống cây ấy cũng thi nhau nở rộ những bông hoa nhỏ li ti khoe một thứ màu

sắc mộc mạc như hạnh phúc của những người bình thường.” [22, tr. 554- 555].

Giữa không gian chiến trận khốc liệt ấy, luôn luôn xuất hiện nụ cười lạc quan của

người lính, tình cảm đồng đội, đồng chí, tình cha con, và nảy nở những khát vọng

yêu đương nam nữ... Cảnh cuối cùng của Dấu chân người lính là khung cảnh chiến

trường trong mắt chính ủy Kinh, người cha vừa mất đứa con trai út- người đồng

đội- trong trận chiến trước đó không lâu: “Bên kia phía Đồi không tên, một tiểu

đoàn dân công vận chuyển hỏa tuyến vừa dừng lại bắc bếp thổi nấu, khói bếp bay

chờn vờn trên nóc mấy chiếc hầm chữ Y đã bị bom đánh sập.” [22, tr. 879] Giữa

cái chết luôn có sự xuất hiện của sự sống mới len lỏi.

Nhưng không gian sử thi của Dấu chân người lính không chỉ giới hạn ở

chiến trường Khe Sanh mà còn bao gồm cả hậu phương rộng lớn. Không gian hậu

phương thường được hiện lên qua hồi ức, có thể là những hồi ức buồn về những gì

đau thương diễn ra trong quá khứ của các nhân vật. Đó có thể là những cảnh đau

buồn như căn nhà bị ném bom với cái chết của mẹ và đứa em út của Khuê, là bản

A-lâu bên bờ sông A-si bị giặc Mĩ đốt phá trong nhật ký của Lữ... Nhưng nó cũng

có thể là kí ức rực rỡ tươi đẹp của Lữ về gia đình, và tình yêu và niềm hy vọng của

122

Kinh đối với vợ con.

Không gian nghệ thuật mang màu sắc sử thi đã góp phần thể hiện chất hào

hùng, oanh liệt của thời đại đánh Mĩ. Nó cho thấy lý tưởng, niềm tin và khát vọng

chiến thắng của cả một thời đại mang tính lịch sử đã phản ảnh trong văn chương.

4.2.1.2. Không gian chiến trường mang đậm tính phóng sự của Đất trắng

Đất trắng là kiểu tiểu thuyết phóng sự, lấy chiến trường làm trung tâm khai

thác các sự kiện, nên không gian bao trùm tác phẩm là không gian chiến trường

dưới các góc nhìn cận cảnh. Vẫn là chiến trường, nhưng tính chất khốc liệt của bom

đạn ở Đất trắng đã ở mức độ khác hẳn so với Dấu chân người lính. Chất bi kịch đã

khiến không gian chiến trận trở nên cực kỳ căng thẳng. Ngay đầu tác phẩm là tranh

chấp giữa hai bên ta- địch trong một khoảng không gian khá hẹp: “Đó là một khu

vườn vuông, mỗi chiều không đầy một ki-lô-mét rưỡi (…) Họ đào hầm chiến đấu ở

dưới những gốc giâu, gốc dừa, men theo các bờ rạch, các ụ chiến đấu ở ngoài cánh

đồng dưới lùm cây hoặc bên bãi mía để có thể đánh địch từ xa. Trong lúc chiến

đấu, men theo bờ cây hoặc lòng rạch, họ di chuyển từ khu vực này qua khu vực

khác, từ trong vườn ra ngoài cánh đồng và từ cánh đồng vào trong vườn, Sau khi

đánh xong, tùy theo hướng địch, họ có thể lội qua những con rạch, rút về bưng Voi

Nhỏ hay khu vực Vườn Cau theo ý định của họ.” [151, tr. 24]. Trong những khoảng

không gian khá cận cảnh ấy, các sự kiện, hành động xảy ra dồn dập đầy căng thẳng.

Cảm giác không gian trong Đất trắng luôn căng lên trong từng trang viết: “Họ

nhằm phía tiếng súng nổ mà đi tới, người sau đi cách xa và nhìn chừng người đi

trước. Tiếng súng nổ mỗi lúc một dữ. Chỉ năm phút sau, đạn đại bác đã nhằng lửa

trên bờ rạch. Thấy đạn lửa bắn vào ngôi nhà bỏ đầu ấp đỏ rực, Thị biết Thân đã

chiếm được ngôi nhà đó. Anh vòng theo bờ ruộng lên chiếm con đường, đứng chỉ

hướng cho đoàn thương binh lần lượt vượt qua. Tiếng súng trong ngôi nhà vẫn nổ.

Thị nhìn đồng hồ: cái kim phút nhích lên từng tý một, đoàn cáng đi qua rồi. Còn

năm người chưa qua được con rạch. Bỗng nhiên tiếng súng AK im bặt. Anh nhìn

đồng hồ: mới có hai mươi phút. Đoàn đi đầu có thể chưa vượt ra ngoài ấp được.”

123

[151, tr. 51]. Không gian chiến trận luôn căng thẳng như thế, từng tấc đất đang ở

trong thế bị tranh giành quyết liệt. Sự dồn nén về không gian ấy khiến cho tác phẩm

đạt được sự ngột ngạt, bức bối khác hẳn chất lãng mạn sử thi của Dấu chân người

lính.

Đất trắng hầu như không có không gian thiên nhiên thơ mộng của núi rừng

như Dấu chân người lính, thiên nhiên của Đất trắng hiếm hoi mới xuất hiện, nhưng

xám xịt u ám trong mùa mưa càng làm tăng cảm giác bức bối của không khí truyện:

“Cuối tháng tám trời đổ mưa ào ào. Nước sông Sài Gòn dâng lên mênh mông. Ngồi

trong cứ d Bảy nhìn ra, chỉ thấy trời đất mù mịt. Những mái nhà tôn trong ấp 3

cũng lẫn vào trong màn mưa. Xa xa chỉ còn trông thấy vệt xanh mờ của hàng cây

tiếp với bờ sông trắng xóa” [152, tr. 238], “Những đám mây đen dày đặc ở phía

chân trời cứ ùn lên, lan ra mãi, gió từ phía đông thổi về phía tây, làm cho những

đám mây bay đi, hạt mưa không kịp rơi xuống. Người đi dưới bầu trời xám xịt đã

tưởng thoát nạn.” [152, tr. 340]. Tiểu thuyết chú trọng sự kiện hơn là tâm lý của

nhân vật, nên trong tác phẩm rất ít những dòng mô tả thiên nhiên có chút màu sắc

tâm trạng như trên.

Dĩ nhiên Đất trắng cũng có những khoảng không gian hiện lên qua hồi

tưởng hoặc các đoạn kể về tiểu sử các nhân vật. Đó là những không gian khác hẳn

với hiện thực mang tính chất bi kịch, đó hoặc là quê hương gắn với hình ảnh người

mẹ của Nam, đầy ngọt ngào dù vô cùng nhọc nhằn và cay đắng, hình ảnh hào hùng

quê hương Canh qua câu chuyện bắn máy bay địch ở cảng sông Gianh, những

chiến công đầy tự hào của ông Ba Kiên và trung đoàn Mười Sáu thời chống Pháp,

thậm chí đó là bang Ten-ni-xi tươi đẹp yên bình, quê hương của tên tù binh Mỹ

Điloong qua lời kể của hắn… Nhưng do ít chú trọng tới nội tâm nhân vật nên

những không gian hồi cố này cũng rất ít xuất hiện trong Đất trắng.

Không gian nghệ thuật trong Đất trắng tương đối hạn hẹp trong phạm vi một

vùng chiến sự được nhìn cận cảnh, từ một cách tiếp cận hiện thực chiến tranh ở

124

chiều kích và cảm hứng khác so với Dấu chân người lính, đã có tác dụng chuyển

tải những thông điệp phức tạp hơn, đa chiều hơn về một giai đoạn lịch sử của đất

nước.

4.2.1.3. Không gian đa chiều trong tâm tưởng của Nỗi buồn chiến tranh

Với thể loại tiểu thuyết dòng thời gian, với sự hướng đến một diễn ngôn đa

thanh, với việc nhìn hiện thực chiến tranh từ những chiều kích khác của một thời

đại mới, không gian trong Nỗi buồn chiến tranh đa chiều nhưng đều bị giới hạn

trong tâm tưởng của nhân vật. Nó phù hợp nhất quán với tư duy của kết cấu tự sự

dòng ý thức mà tác phẩm theo đuổi.

Toàn bộ truyện được hiện ra qua những dòng ý thức triền miên không logic,

không trật tự của nhân vật Kiên về quá khứ, một quá khứ mà mọi chuyện đều gắn

liền với chiến tranh. Không gian chiến trường được tái hiện nhiều nhất trong dòng

thời gian hồi tưởng của Kiên: “Bắt đầu vào tiểu thuyết, ánh đuốc hồi ức đã đưa

Kiên lạc sâu vào trong mê cung, vòng vo trong muôn ngóc ngách rồi lại dẫn anh về

những với những rừng rậm hoang vu của thì quá khứ” [147, tr. 94]… Không gian

chiến trường được nhớ lại với ký ức kinh hoàng, tàn khốc "Trời ơi, và từ đấy… cả

thế hệ anh đã lao vào trận chiến một cách hăng say, một cách hung dữ, đã làm đổ

máu mình, đổ máu người. Hàng đọi máu, sông máu. Ập tới, trực diện trận giáp lá

cà kinh khủng dưới chân Ngọc Bơ Rẫy. Quân lính hai bên xông vào nhau, thọc lưỡi

lê, phang báng súng. Những hình người toán loạn chạy dích dắc trên đầu ruồi súng

máy rồi nhảy dựng lên…" [147, tr. 132] Văn chương của Bảo Ninh tuyệt đẹp và

đầy chất thơ, nhưng những không gian chiến trận trong Nỗi buồn chiến tranh mang

đầy tính bi kịch và nỗi đau của con người trước chiến tranh. Thiên nhiên được mô

tả trong không gian rừng núi nơi chiến trường xưa đầy huyền bí và ẩn giấu những

bí mật khủng khiếp và bi thảm của cuộc chiến tranh: “Trong trời thì cứ mưa, ngày

này qua ngày khác. Cuộc chiến có vẻ như bị vùi lấp trong biển mênh mông, mịt mù

mùa mưa, thế nhưng nếu cứ để tâm lắng nghe mãi tiếng mưa rơi trên mái rừng và

ngước nhìn mãi bầu trời thâm xám, thấp và tối như vòm hang thì người ta chỉ có

125

thể nghĩ tới duy nhất nó mà thôi: chiến tranh, chiến tranh.” [147, tr. 16] Nó không

mơ mộng, không một màu lý tưởng và hoài bão như thời của tiểu thuyết sử thi, mà

pha trộn nhiều màu sắc, có vẻ đẹp của chất bi hùng, nhưng nổi trội là sắc u ám của

cái chết, nỗi đau, sự tuyệt vọng và hủy hoại cả thể xác lẫn tâm hồn. Các không gian

rừng núi mơ hồ hiện ra lộn xộn hoang mang từ đầu đến cuối, những hình ảnh của

truông Gọi hồn với loài hoa hồng ma mà trung đội trinh sát của Kiên bị chôn chân

suốt mùa mưa; những nơi diễn ra những cái chết bi thảm đầy ám ảnh của đồng đội;

không gian nhà ga Thanh Hoá và chuyến tàu bi kịch của Kiên và Phương- nơi khởi

đầu của chiến tranh đối với Kiên và Phương... Đó là nơi mà chiến tranh giáng đòn

đầu tiên và bi thảm nhất lên mối tình ngây thơ cũng như tâm hồn trong trắng của

họ, đó là nơi mà “tâm hồn Kiên ngay sau cảm nhận đầu tiên về tính chất hung tàn

của đời sống thời chiến đã là một tâm hồn chết lặng đi, không thể ngóc đầu lên

được nữa” [147, tr. 214].

Một loại không gian nữa chiếm tỉ lệ lớn trong Nỗi buồn chiến tranh là không

gian của Hà Nội, phố phường, ngôi trường cấp ba, ngôi nhà và căn phòng của Kiên.

Đó là không gian trước chiến tranh với những ký ức ngọt ngào, êm ả, buồn bã và ẩn

chứa những tiên lượng đầy giông bão về tuổi trẻ, về gia đình và về Phương. Nó

không phải là một không gian có tính khách quan mà đã bị tái hiện lại bằng tâm

hồn của một con người đã gánh chịu những vết thương của chiến tranh. Đây là Hà

Nội gắn với ký ức về người cha mộng du, người phải gánh chịu những nỗi đau của

thế hệ ông mà ngày ấy Kiên không thể nào hiểu nổi: “Hà Nội thuở đó tử tế và tốt

bụng, người ta sẽ sàng nhường lối cho ông già lạc nẻo, không ai xen ngang vào cõi

phiêu diêu bát ngát của ông, ngay cả trẻ con cũng không chọc phá ông, chúng chỉ

trông chừng để giấc ngủ không đưa ông xuống hồ Thuyền Quang.” [147, tr. 136].

Đó là căn phòng áp mái mà cha Kiên đã một mình đánh vật với sự cô đơn, đã vẽ ra

những tác phẩm bị người đời ruồng rẫy, và đã tự mình ném tất cả vào ngọn lửa.

Không gian Hà Nội trước khi Kiên lao vào chiến tranh được nhìn bằng lăng kính

của thời hậu chiến, đầy những đau đớn và khắc khoải. Sau chiến tranh, không gian

126

này vẫn vậy mà đã hoàn toàn đổi khác, vừa hiện thực vừa bị chồng lấp bởi quá khứ.

“Anh chỉ từ rất xa, mé đường Thanh Niên mà hướng nhìn về góc trường đó. Mặt hồ

dường như ngước nhìn anh bằng đôi mắt lấp lánh màu nâu của Phương, với vẻ kỳ

diệu và nỗi ngậm ngùi của tuổi thơ ấu, của tình yêu đã đi qua, đã xa vời vợi.” [147,

tr. 148]. Nó là một Hà Nội đã khác xa ngày xưa, là nơi mà khi trở về Kiên thấy

mình lạc lõng, không bao giờ còn trở lại được cảm giác của ngày xưa. “Ký ức

chẳng buông tha” [147, tr. 89] như lời Phương nói trước khi bỏ Kiên mà đi, tất cả

bọn họ đều bị chiến tranh ám ảnh và hủy hoại, nó khiến Kiên không cách nào hòa

nhập trở lại với cuộc sống đời thường, với Hà Nội tuổi thơ của anh. Nó là không

gian căn phòng của Kiên, nơi anh đối diện với chính mình, như cha anh thuở trước,

nơi anh đã chong đèn thâu đêm để rút ruột, buộc mình đối diện với quá khứ, buộc

mình quên đi, buộc mình nhớ lại những ký ức làm anh đau đớn, để trút tất cả lên

từng trang giấy: “Không khí căn phòng này khi ấy thật kỳ lạ, như thể bị hút vào

trường hấp dẫn của quá khứ, cũng rung lên, xô giật, đập thình thịch vì sóng xung

kích của hàng trăm trái đạn pháo dội cấp tập xuống lòng truông Gọi Hồn. Và tường

vách căn phòng rầm rầm rung lên trong tiếng động cơ máy bay bổ nhào. Kiên giật

mình bật lùi khỏi cửa sổ. Hồn phách xiêu lạc, ý thức mờ mịt, lú lẫn, mê mẩn, Kiên

đi đi lại lại, ký ức lóe chớp.” [147, tr. 91].

Không gian của Nỗi buồn chiến tranh trong quá khứ không mang tính hiện

thực mà dường như là những không gian ảo giác của khói hồng ma thời truông Gọi

Hồn vẫn mãi ám ảnh trong tâm hồn của Kiên. Bảo Ninh đã tạo dựng bối cảnh

không gian bị mờ nhòe giữa quá khứ và hiện tại, giữa thực và hư trong dòng ký ức

của nhân vật, từ đó hiện thực chiến tranh hiện lên trong tính đa chiều và phức tạp

của nó.

4.2.2. Thời gian nghệ thuật

4.2.2.1. Thời gian hiện tại hướng tới tương lai của Dấu chân người lính

“Con người kháng chiến hoàn toàn sống với thời gian hiện tại, ngập chìm

trong thời gian sự kiện. Họ rất hiếm khi có thể hồi tưởng quá khứ hay mơ mộng

127

tương lai” [141, tr. 55]. Theo Bakhtin thì thời gian trong sử thi là thời gian tương

lai, nhưng có thể miêu tả thời hiện tại trong sử thi với điều kiện là, phải nhìn hiện

tại từ điểm nhìn tương lai. "Tất nhiên, có thể tri giác cả "thời đại của chúng ta" như

một thời đại sử thi anh hùng, từ giác độ ý nghĩa lịch sử của nó, tri giác từ xa, từ cự

ly thời gian (không phải bằng con mắt mình, con mắt người đương thời, mà dưới

ánh sáng tương lai)”. [10, tr. 37] Như vậy, xét về mặt lý thuyết, thời gian trong tiểu

thuyết sử thi là thời gian hiện thực được lý tưởng hóa, được nhìn từ phía tương lai.

Trong Dấu chân người lính, thời gian hiện tại chi phối toàn bộ hệ thống tổ

chức thời gian nghệ thuật của tác phẩm. Với quan niệm thời gian gắn liền với bước

đi của lịch sử, mỗi cá nhân đều bị đặt trong dòng thác các biến cố lịch sử, nên thời

gian hiện tại trong tác phẩm cũng mang tính lịch sử - sự kiện. Các mốc thời gian

hiện tại trong tác phẩm đều gắn liền với một sự kiện lịch sử cụ thể và có mối quan

hệ nhân quả theo trật tự tuyến tính với nhau. Cách xây dựng cấu trúc thời gian như

vậy phù hợp với tư duy thể loại tiểu thuyết sử thi. Thời gian trần thuật trong Dấu

chân người lính diễn ra đồng thời với thời gian của truyện kể, gắn với các sự kiện

lớn, chia thành các phần Hành quân, Chiến dịch bao vây, Đất giải phóng. Ở trong

dòng chảy thời gian đó, diễn ra các cuộc gặp gỡ cha con, đồng đội, bạn bè, đồng

hương, các cuộc chiến lớn nhỏ. Đó là một cách cảm nhận thời gian từ tầm nhìn trên

cao xuống. Tương ứng với không gian nghệ thuật hoành tráng trải rộng thì thời

gian nghệ thuật của Dấu chân người lính cũng trôi chậm chạp. Các mốc thời gian

tuyến tính của các sự kiện diễn ra theo lối kể truyện truyền thống.

Nhưng đôi khi dường như người kể chuyện như đón trước ở thì tương lai:

“Đến sau này Lượng vẫn còn ngượng, một người cứng cỏi như Lượng mà vẫn

không khỏi hết sức ngượng mỗi khi anh tới …” [22, tr. 385] “Cho mãi về sau này

Lữ vẫn còn bực bội và hết sức ngạc nhiên về thái độ của anh lúc bấy giờ” [22, tr.

624]. Thời gian hiện tại của Dấu chân người lính là hiện tại được nhìn từ phía

tương lai. Tương lai là một chuẩn mực lý tưởng. Đây là cách tư duy về thời gian

luôn hướng về tương lai đó: “Tiếng ngáy của những người lính đều đặn như mặt

128

đất đang thở - “Ngủ đi, ngủ đi các ông. Nay mai ta sẽ bước vào chiến đấu!”” [22, tr.

381] “Bên phía Đồi không tên, một tiểu đoàn dân công vận chuyển hỏa tuyến vừa

dừng lại bắc bếp thổi nấu, khói bếp bay chờn vờn trên nóc mấy chiếc hầm chữ Y đã

bị bom đánh sập.” [22, tr. 879]. Cách cảm nhận về thời gian này xuất phát từ cảm

hứng khẳng định hiện tại và tương lai của thời đại chống Mỹ.

Bên cạnh thời gian hiện tại, tác phẩm cũng xuất hiện thời gian quá khứ. Đó

là khi các nhân vật hồi tưởng lại quá khứ của mình. Đó là khi “ký ức Lữ như một

con ngựa thả lỏng cương lững thững quay trở lại một khung cảnh cũ trong đời

chiến sĩ của mình” [22, tr. 649], hoặc đó hồi ức của Kinh về đứa con trai mới hi

sinh của mình “Những kỷ niệm về đứa con trai lần lượt hiện ra, mỗi kỷ niệm mang

một vết máu rỉ ra từ trong lòng Kinh” [22, tr. 865]. Nhưng thường quá khứ của các

nhân vật được người kể chuyện kể lại qua các đoạn tiểu sử của Kinh, Lượng, Lữ,

Khuê, Cận, Moan… Kiểu thời gian quá khứ này góp phần làm rõ quá khứ và một

phần thế giới nội tâm của các nhân vật. Tuy nhiên, thời gian quá khứ xuất hiện

không nhiều và không đóng vai trò đáng kể đến sự phát triển của các sự kiện trong

tác phẩm. Hiện thực chiến tranh trong Dấu chân người lính thuộc về thời hiện tại

và tương lai.

4.2.2.2. Thời gian hiện tại căng thẳng trong Đất trắng

Cũng giống như Dấu chân người lính, thời gian nghệ thuật trong Đất trắng

vẫn chủ yếu là thời gian hiện tại, nhưng nó là một thực tại được nhìn cận cảnh hơn,

mang nhịp điệu căng thẳng, gấp gáp hơn của tiểu thuyết phóng sự. Các mốc thời

gian được đo bằng các đơn vị nhỏ với tính chính xác cao như "sáu giờ tối", "buổi

chiều", "bốn giờ", "nửa đêm", "mười một giờ đêm", "khoảng 7 giờ sáng", “bảy giờ

tối”, "chín giờ ba mươi phút"... như cách ghi chép nhật ký chiến trường. Các sự

kiện chính xảy ra trong thì hiện tại là chủ yếu. Thời gian trần thuật và thời gian diễn

ra sự kiện cũng gần như đồng thời, khoảng cách của hai loại thời gian này hẹp hơn

trong Dấu chân người lính. Vì các sự kiện dồn dập xảy ra trong khoảng thời gian

tương đối ngắn nên sự nồn nén về mặt thời gian hiện tại trong Đất trắng rất cao.

129

Các khoảng thời gian được chú ý và đôi khi rất chi tiết theo kiểu ghi chép nhật ký:

“Cuộc oanh kích kéo dài từ bảy giờ sáng đến năm giờ chiều. Đến sáu giờ, tiểu đoàn

cho người sang Vườn Giâu và tìm thấy thi hài của ba chiến sĩ, nhưng không thấy

Sâm và Mạn” [151, tr. 115]. “Bốn giờ. Một chiếc trực thăng bị bắn cháy bay về

phía Vườn Cam” [151, tr. 115]. Cách thức diễn đạt về thời gian đó luôn đặt người

đọc trong tâm thế căng thẳng đón đợi các sự kiện xảy ra. Nó cũng hiệu quả trong

việc diễn giải một cách nhìn nhận về chiến tranh không còn một màu giống như

thời của tiểu thuyết sử thi, mà đã đa sắc hơn và nhiều góc khuất hơn. Tuy vậy, tâm

thế của Đất trắng vẫn cứ là khẳng định hiện tại, là nhìn về phía trước, chưa có gì

khác biệt so với Dấu chân người lính.

Trong Đất trắng, thời gian quá khứ, thời gian hoài niệm xuất hiện nhiều hơn

trong Dấu chân người lính. Thời gian quá khứ thường là hồi ức được kể lại qua

những từ chỉ thời gian mơ hồ, không định vị được như: "hồi đó", "trước đây",

"trước đó", "lần đó", "ngày xưa"... Nhưng nhiều khi thời gian quá khứ được gắn

liền với những sự kiện lớn, các trận đánh: “ngày vỡ mặt trận ở thành phố Huế”,

"trong trận càn Thanh Hương", "đầu đợt một Tết Mậu Thân", "trước lệnh tổng công

kích và tổng khởi nghĩa hai tháng"... Các mốc thời gian ấy thường là khi người kể

chuyện kể lại quá khứ của các nhân vật. Số phận của mỗi cá nhân dường như đều

gắn liền với số phận của cả dân tộc. “Ông Thêm nhìn các cậu tân binh và bỗng nhớ

đến ngày vỡ trận ở thành phố Huế. Cái ngày ấy ông bỏ nhà ra đi, bỏ lại cái thành

phố sau lưng ngùn ngụt lửa khói. Cũng từ đó, đến nay hơn hai chục năm rồi, ông

biền biệt không còn tin tức gì của gia đình nữa. Ông đã lấy cái trung đoàn này làm

một gia đình thứ hai của ông” [151, tr. 246]. Cách thức tổ chức thời gian quá khứ

này đã góp phần tạo nên một diễn ngôn về mối quan hệ giữa số phận của mỗi cá

nhân và số phận của cả dân tộc trong tác phẩm Đất trắng.

4.2.2.3. Thời gian đồng hiện trong Nỗi buồn chiến tranh

Thời gian nghệ thuật trong Nỗi buồn chiến tranh là một dòng thời gian hỗn

độn không theo quy luật và trật tự của hiện tại và quá khứ, trong đó quá khứ hoàn

130

toàn chi phối hiện tại. Đó là những cơn đau, những biểu hiện của một tâm hồn đầy

thương tích của chiến tranh đi giữa hiện tại và quá khứ của nhân vật Kiên, như

chính nhân vật tự thú nhận: “Nhưng mà tâm hồn tôi thì đã ngưng bước lại ở những

ngày tháng ấy chứ không tài nào mà đổi đời nổi như là bản thân đời sống của tôi.

Một cách trực giác, tôi luôn nhận thấy quanh tôi quá khứ vẫn đang lẩn khuất. Đêm

đêm, giữa chừng giấc ngủ, tôi nghe thấy tiếng chân tôi từ những thuở nào đó rất xa

rồi vang lên trên hè phố lát đá.” [147, tr. 48]. Phần lớn câu chuyện được nhìn từ

điểm nhìn quá khứ. Kiên là một nhà văn trở về sau cuộc chiến, đang cố gắng viết

một tác phẩm đầu tay về cuộc chiến mà anh vừa đi qua, về những điều đang ám ảnh

tâm hồn anh: tuổi học trò trước chiến tranh, gia đình, mối tình với Phương, những

năm tháng chiến tranh, hòa bình lập lại. Thực chất toàn bộ quá khứ, hiện tại và

tương lai của Kiên đã bị chiến tranh ám ảnh. Kiên như một kẻ lạc bước giữa hiện

tại mà tâm hồn vẫn để lại nơi quá khứ. Quá khứ, chiến tranh và những vết thương

nó gây ra đã ám ảnh tâm hồn, cuộc sống và toàn bộ phần đời còn lại của con người.

Nó đã khiến số phận con người hoàn toàn thay đổi, không có cách gì vãn hồi được:

“Chính nghĩa đã thắng, lòng nhân cũng đã thắng, nhưng cái ác, sự chết chóc và bạo

lực phi nhân cũng đã thắng. Cứ nhìn mà xem, cứ ngẫm nghĩ mà xem sự thực là như

thế đấy. Những tổn thất, những mất mát có thể bù đắp, các vết thương sẽ lành, đau

khổ sẽ hóa thạch nhưng nỗi buồn về cuộc chiến tranh thì sẽ ngày càng thấm thía

hơn, sẽ không bao giờ nguôi” [147, tr. 231]. Quá khứ đã hủy hoại tất cả, tuổi trẻ,

mối tình trong trắng và tương lai của Kiên, của Phương và của cả một thế hệ.

Phương đã đau đớn mà nhận ra rằng: “Ký ức chẳng buông tha. Chúng mình đã lầm

tưởng có thể vượt qua được một hạt sạn” [147, tr. 89]. Quá khứ trở thành một dòng

tâm tưởng của những mê man, ảo giác mà Kiên bị đắm chìm trong đó. Cái nhìn của

Nỗi buồn chiến tranh là cái nhìn ngược về quá khứ với dòng ý thức miên man

không đầu không cuối như những giấc mơ hỗn loạn, nhưng lại trọn vẹn trong ý

thức của Kiên.

Theo Genette, sự thể hiện trình tự thời gian chỉ ra mối liên hệ giữa “trật tự

131

thời gian kế tục các sự kiện trong sự nói đến và trật tự thời gian giả của sự trình bày

chúng” [68, tr. 114]. Trong tiểu thuyết truyền thống như Dấu chân người lính và

Đất trắng, câu chuyện diễn ra trình tự theo thời gian biên niên, do vậy thời gian

trần thuật và thời gian sự kiện gần như trùng khít. Thế nhưng, ở Nỗi buồn chiến

tranh, kiểu trần thuật phi tuyến tính của kiểu tiểu thuyết dòng ý thức đã khiến thời

gian trần thuật và thời gian sự kiện bị sai lệch tương đối lớn, trật tự thời gian bị xáo

tung. Thời gian quá khứ, hiện tại của tác phẩm trở thành một khối hỗn độn thách

thức “tầm đón đợi” của người đọc ở thời điểm tác phẩm ra đời. Theo Đặng Anh

Đào, “Trong dòng tâm tư, quá khứ, hiện tại, tương lai xuất hiện cùng một lúc,

không bị ngăn cách, liên tục như một dòng chảy, đó là hiện tượng mà người ta gọi

là thời gian đồng hiện” [40 ,tr 77]. Câu chuyện bị ngắt quãng liên tục, dường như

tác giả đã sử dụng thủ pháp lắp ghép hình ảnh của điện ảnh, các hình ảnh bị xáo

trộn lên rồi sắp xếp lại một cách ngẫu nhiên. Ví dụ như chuyện về cô giao liên Hòa

xuất hiện ở đầu tác phẩm bỗng bị dừng lại bằng việc Kiên đang viết tiểu thuyết ở

Hà Nội, tiếp đến chuyện quay lại đồi Mơ, ký ức về người cha dượng, quay lại

chuyện Kiên viết tiểu thuyết, chuyện về Hạnh, về Phương, người bạn học tên Sinh

sau chiến tranh… Xen kẽ vào những hồi ức ấy là những giấc mơ, những cơn mộng

mị, giữ vai trò đồng hiện, dự báo, lắp ghép… Kiên thường mơ về Phương, những

giấc mơ ẩn chứa hồi ức, khát vọng, sức mạnh tình yêu và tuổi trẻ của anh, cả những

ẩn ức tình dục ấu thơ, những giấc mơ chập chờn suốt quãng thời gian chiến trận:

“những giấc mơ đậm đặc cảm giác, nóng bỏng và ngọt lịm như mật ứa ra, trào lên

lấp đầy cõi mộng mị. Trong những đêm mưa ấy, giữa từ giữa miền không gian xa

xanh, sâu thẳm, khuất chìm sau sương mù ký ức, người con gái của thành phố quê

hương lại hiện lên và bước tới với anh trong bóng hình tiên nữ mờ ảo. Cả người gai

lên, xương thịt chờn rợn, run rẩy, rung động trong nỗi khát khao thèm muốn được

hưởng tới độ tột cùng cảm giác xúc tiếp êm ái, choáng ngợp, đáng kinh hãi với cái

hình hài yêu dấu, mong manh, mềm mại như cánh hồng ấy” [147, tr. 32]. Những

giấc mơ ấy là một phần hồi tưởng, một phần khát khao, một phần ẩn ức sâu thẳm

132

của Kiên nối liền hiện tại với quá khứ. Có thể nói, “khi tiếp xúc với Nỗi buồn chiến

tranh, ta như chạm vào, nhập vào dòng ý thức của nhân vật, “xem trộm” những bí

mật của anh ta” [164, tr. 401].

Với kiểu tiểu thuyết dòng ý thức, thời gian trong Nỗi buồn chiến tranh của

Bảo Ninh chủ yếu là dòng hồi tưởng, suy tư, hoài niệm, mộng mị, mê loạn… của

nhân vật về quá khứ gắn liền với cuộc chiến tranh. Cách cấu trúc thời gian bằng sự

xáo trộn quá khứ- hiện tại- tương lai thành những mảnh vỡ ấy hoàn toàn khác biệt

so với thời gian tuyến tính của tiểu thuyết truyền thống từ Dấu chân người lính đến

Đất trắng. Nỗi buồn chiến tranh là một diễn ngôn chấn thương, một lối tư duy của

thời đại đang hoang mang trước sự đổ vỡ niềm tin vào những trật tự, những tín

niệm tưởng như đã trở thành bất khả xâm phạm. Tác phẩm cũng là một bước

chuyển mình theo hướng hiện đại hóa của tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam.

4.3. Nghệ thuật trần thuật

4.3.1. Điểm nhìn trần thuật

Điểm nhìn trần thuật là "Vị trí từ đó người trần thuật nhìn ra và miêu tả sự

vật trong tác phẩm" [61, tr. 113]. Có thể nói, không có điểm nhìn thì không thể có

nghệ thuật. Đây chính là yếu tố thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ

thể sáng tạo trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật, đồng thời cung cấp cho người đọc

một phương diện để nhìn sâu vào cấu tạo nghệ thuật và nhận ra đặc điểm phong

cách ở trong đó. Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần bắt nguồn từ sự thay đổi

điểm nhìn, đem lại cho người đọc một cái nhìn mới đối với cuộc sống. Do đó, việc

lựa chọn và tổ chức điểm nhìn trần thuật có ý nghĩa quyết định tới sự thành công

hay thất bại của tác phẩm tự sự.

4.3.1.1. Điểm nhìn “toàn tri” trong Dấu chân người lính và Đất trắng

Theo Genette thì có hai kiểu trần thuật là trần thuật ngôi thứ nhất và trần

thuật ngôi thứ ba. Stanzel thì có ba loại trần thuật: trần thuật ở ngôi thứ nhất, trần

thuật của tác giả và trần thuật của nhân vật. Trong Dấu chân người lính và Đất

133

trắng, giống như kiểu tiểu thuyết truyền thống, người viết đã chọn điểm nhìn ngôi

thứ ba- điểm nhìn tác giả (điểm nhìn biết tuốt" hay điểm nhìn “toàn tri”)- làm điểm

nhìn chủ đạo để quan sát và trần thuật. Người kể chuyện kiểu này thường đứng

ngoài câu chuyện nên khiến người đọc dễ dàng chấp nhận quyền năng “biết tuốt”

vô hạn của Chúa trời. Cách nhìn thế giới bao quát của người kể chuyện- tác giả-

như “Trời nhìn” rất phổ biển ở các kiểu tự sự truyền thống, đặc biệt thích hợp với

việc phát hiện sức mạnh cũng như khiếm khuyết tinh thần của nhân vật. Điển hình

cho kiểu văn bản trần thuật theo điểm nhìn tác giả là các tác phẩm tiểu thuyết hiện

thực xã hội. Ở Dấu chân người lính, người trần thuật xuất hiện ở ngôi thứ ba, và

đứng về phía “quân ta” để kể các sự kiện tuần tự từ cuộc hành quân đến bao vây và

tiêu diệt kẻ địch của “quân ta” với thái độ ngợi ca, tự hào. Người trần thuật thường

đứng ngoài nhân vật để kể chuyện, luôn giữ một “khoảng cách sử thi” nhất định đối

với các nhân vật của mình. Trong Đất trắng, người kể chuyện đứng ngoài câu

chuyện để khách quan kể về cuộc chiến đấu căng thẳng, khốc liệt của trung đoàn

Mười Sáu với kẻ địch để giành giật từng tấc đất. Điểm nhìn tác giả giữ vai trò

thống trị ở cả hai tác phẩm này.

Tuy nhiên, ở cả hai tác phẩm, chúng tôi cho rằng các tác giả cũng đã bắt đầu

có ý thức xây dựng các điểm nhìn nhân vật. Đã bắt đầu xuất hiện trường hợp một

số nhân vật trong tác phẩm được nhìn qua điểm nhìn của những nhân vật khác.

Trong Dấu chân người lính, các nhân vật thường được nhìn từ nhiều góc như thế.

Ví dụ như Lữ nhận xét về Khuê: “Cái thằng cha này, Lữ nghĩ, không biết bố mình

tìm ở đâu ra mà nó có cái nhìn như muốn lột người ta ra vậy” [22, tr. 356], hay như

Khuê nghĩ về Kinh: “Ông cụ Kinh nhà mình nói chuyện với con trai cũng chẳng

khác gì nói chuyện với bộ đội” [22, tr. 687]…

Đất trắng tiến xa hơn một chút, đôi khi có trường hợp lẫn lộn giữa người kể

chuyện và nhân vật. Đấy là trường hợp người kể chuyện mượn điểm nhìn nhân vật,

đến mức như hoá thân vào nhân vật và người đọc phân vân không rõ đây là giọng

của tác giả hay là giọng của nhân vật. Ví dụ trường hợp: "Phó chính ủy định đi ra

134

bến, thấy tình hình như thế thì ngồi nán lại chờ, nhưng năm phút, mười phút, rồi ba

mươi phút trôi qua đi, người ta vẫn chẳng thấy gì. Anh em lai ra ngoài hầm ngồi tán

chuyện. Chiếc “đầm già” cũng đã biến mất. Như thế nghĩa là thế nào? Một đòn

chiến tranh tâm lý chăng?" [151, tr. 258]... Ở những trường hợp thế này, người kể

chuyện có vẻ như lùi lại một bước so với vị trí quen thuộc, nhưng không ẩn đi mà

vẫn hiện diện ở đó. Xét cho cùng, thực chất điểm nhìn vẫn cứ là của một người kể

chuyện ở bên ngoài, biết hết mọi điều.

Cách nhìn thế giới theo kiểu toàn năng “biết tuốt” của người kể chuyện trong

các tiểu thuyết này góp phần khiến tác phẩm mang tính chất độc thoại, đơn thanh,

như là kể về một hiện thực đã xong xuôi, đã hoàn toàn được biết hết, không còn tồn

tại tranh cãi hay hoài nghi, một siêu tự sự- hay một đại tự sự của thời đại chống Mỹ

cứu nước.

4.3.1.2. Sự di chuyển của các điểm nhìn trần thuật trong Nỗi buồn chiến

tranh

Một trong những dấu hiệu chuyển mình của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

và đặc biệt là sau Đổi mới là sự gia tăng các điểm nhìn trần thuật. Nhà văn bắt đầu

phá vỡ quyền uy của người kể chuyện tác giả để trao cho nhân vật của mình quyền

phát ngôn bình đẳng với chủ thể trần thuật. Đó là kết quả của sự gia tăng tính đối

thoại trong tác phẩm.

Nỗi buồn chiến tranh được xây dựng từ nhiều điểm nhìn trần thuật khác

nhau. Mạch truyện được kể lại thông qua hai điểm nhìn chính là nhân vật Kiên và

điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi”. Ngoài ra, một số nhân vật khác trong

tác phẩm cũng tham gia kể chuyện. Các điểm nhìn này được di chuyển liên tục.

Phần lớn tác phẩm được nhìn bằng cái nhìn của nhân vật Kiên, dù đa phần

được kể ở ngôi thứ ba. Đây là kiểu trần thuật của nhân vật (figural narrative), kiểu

truyện kể mà các sự kiện diễn ra trong truyện được phản ánh bên trong ở ngôi thứ

ba. Người kể chuyện ở đây là người kể chuyện ở ngôi thứ ba ẩn tàng, giấu mình sau

135

sự hiện diện của ý thức. Người kể chuyện đã lùi lại đằng sau nhân vật, chỉ còn dòng

hồi ức của nhân vật đang tự kể lại câu chuyện của mình. Toàn bộ câu chuyện là hồi

ức của Kiên về quá khứ và chiến tranh, nhưng không phải là một câu chuyện được

kể gãy gọn, mạch lạc từ đầu đến cuối, mà chỉ là những lát cát, những miếng ghép

lộn xộn và đứt quãng của Kiên về những điều ám ảnh tâm trí anh. Đó là những kỷ

niệm ngọt ngào và cay đắng về tuổi hoa niên, về mối tình đầu, về cô gái duy nhất

mà anh đã yêu suốt cuộc đời, về gia đình, khu phố, về Hà Nội của anh. Đó cũng là

những ký ức đau đớn về chiến tranh, về những người đồng đội đã ngã xuống, về

những người phía bên kia, về cái chết, về sự sống, về sự cao cả và nỗi đớn hèn, về

cái thiện và cái ác… Kiên không có ý định kể lại một câu chuyện trọn vẹn về cuộc

đời mình, anh chỉ kể lại những mảnh vỡ của ký ức trong dòng suy tưởng vụt qua

tâm trí anh.

Đôi khi, Bảo Ninh để nhân vật Kiên kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Đó là những

đoạn ngắn ngủi Kiên như mê sảng: “Ôi năm tháng của tôi, thời đại của tôi, thế hệ

của tôi! Suốt đêm nước mắt tôi ướt đầm gối bởi nhớ nhung, bởi thương tiếc và cay

đắng ngậm ngùi.” [147, tr. 49] “Và như thế là đằng đẵng bao nhiêu năm trời rồi trôi

qua. Mười năm. Rồi mười một. Rồi mười hai, mười ba năm. Ngay cả cái tuổi bốn

mươi ngày nào xa lạ và khó tin biết mấy cũng chỉ còn lại nốt mùa đông này. Từ

chân trời dĩ vãng, ngọn gió buồn vô hạn của tình yêu và tự do như là niềm tiếc nuối

không nguôi cứ mãi hoài thổi qua thành phố, qua làng mạc, và trong đời tôi…”

[147, tr 52]. Chắc hẳn, sự lộn xộn khi lúc viết ngôi thứ ba, lúc thì ở ngôi thứ nhất là

sự lựa chọn có chủ đích của nhà văn. Tác giả muốn tạo dựng một diễn ngôn đa

chiều cho truyện của mình ngay từ cách chọn điểm nhìn trần thuật.

Với kết cấu truyện hai lần hư cấu, trong Nỗi buồn chiến tranh ẩn dấu một

nhân vật người kể chuyện xưng “tôi” đến cuối tác phẩm mới lộ diện. Đây là người

đã có vai trò thu thập và sắp xếp lại đống bản thảo lộn xộn bị vứt bỏ của Kiên.

Điểm nhìn trần thuật và mạch trần thuật của nhân vật này đã bị ẩn giấu suốt chiều

dài truyện và chỉ xuất hiện ở cuối tác phẩm. Sự xuất hiện của nhân vật này đã đẩy

136

lùi khoảng cách giữa nhân vật Kiên và người đọc về hai phía. Người đọc nhận ra

mình đang theo dõi hai mạch trần thuật khác nhau, nhưng thực ra hai mạch này lại

rất thống nhất. Nhân vật “tôi” khẳng định tính khách quan của mình: “Không hề có

một chữ nào của tôi trong bản thảo mới, tôi chỉ xoay xoay vặn vặn như một người

chơi Ru- bic vậy thôi” [147, tr. 285]. Nhân vật ấy có xuất thân cũng là một cựu

chiến binh, đồng cảm với Kiên trong câu chuyện về chiến tranh, họ là “chúng tôi”:

“Dường như do sự tình cờ của câu chữ và bố cục, tôi và tác giả đã ngẫu nhiên trở

nên hòa đồng tư tưởng, trở nên rất gần nhau. Thậm chí thôi ngờ rằng có quen anh

trong chiến tranh” [147, tr. 285], “Nhưng chúng tôi còn có chung một nỗi buồn, nỗi

buồn chiến tranh mênh mang, nỗi buồn cao cả, cao hơn hạnh phúc và vượt trên đau

khổ.” [147, tr. 286]. Tạo thêm điểm nhìn của nhân vật người kể chuyện xưng “tôi”

này, tác giả đã thêm vào cho tiểu thuyết một tầng đa nghĩa nữa.

Ngoài hai điểm nhìn chính là nhân vật Kiên và người kể chuyện xưng “tôi”,

Nỗi buồn chiến tranh còn có những điểm nhìn từ các nhân vật khác: Phương, cha

của Kiên, Can, Phán, người đàn bà câm… Phương là một nhân vật nữ khác lạ trong

văn học viết về chiến tranh ở Việt Nam, quá đẹp, quá kiêu hãnh, quá nhạy cảm, quá

nghệ sĩ, quá độc lập và quá thông minh. Cô đã có những dự cảm về chiến tranh

khác hẳn với Kiên. Khi Kiên của tuổi 17 non nớt say sưa với lý tưởng như tất cả

mọi thanh niên của thời đại mình thì Phương đã có lối suy nghĩ khác hẳn: “Chiến

tranh, hòa bình, vào đại học, đi bộ đội khác nhau lắm hay sao? Và thế nào là cuộc

đời tốt, cuộc đời xấu?” [147, tr. 153]. Phương đã đi quá xa so thời đại của cô trong

cách nhìn về chiến tranh. Cả trong cách nhìn nhận về cuộc đời nói chung, chính

Phương là người có thể đồng cảm với người họa sĩ già là cha của Kiên khi ông còn

sống chứ không phải Kiên, người nghệ sĩ đã không gặp thời, sống ở một thời đại

mà thứ nghệ thuật cao siêu của ông bị chà đạp, hắt hủi đến mức ông đã ném hết

mọi thứ vào ngọn lửa trước khi qua đời. Các nhân vật khác đã ít nhiều đem lại các

điểm nhìn từ nhiều phía, nhiều góc khác nhau cho tác phẩm.

Sự đa dạng về điểm nhìn trần thuật, người trần thuật cũng như mạch trần

137

thuật đã tạo nên tính đa thanh, đa âm cho Nỗi buồn chiến tranh, cho diễn ngôn về

hiện thực chiến tranh của thời Đổi mới, điều mà những tác phẩm viết về chiến tranh

trước đó như Dấu chân người lính và Đất trắng chưa có được.

4.3.2. Giọng điệu trần thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, giọng điệu là "Thái độ, tình cảm, lập

trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện

trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm

thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm,...” [61, tr.

134]. Giọng điệu là một phạm trù thẩm mỹ của tác phẩm văn học, mang nội dung

khái quát nghệ thuật, phù hợp với từng đối tượng thể hiện, là nơi tác giả biểu lộ lập

trường xã hội, thái độ, tình cảm, phong cách, tài năng cũng như thị hiếu thẩm mĩ

của mình. Do đó, việc nhận biết giọng điệu của tác phẩm văn chương rất quan

trọng trong việc hiểu được nội dung tác giả muốn truyền tải.

4.3.2.1. Giọng điệu ngợi ca hào hùng trong Dấu chân người lính

Giọng điệu cơ bản của sử thi cổ điển thường là trang trọng, hùng tráng, phù

hợp với cảm hứng ngợi ca, khẳng định, đề cao sự nghiệp anh hùng. Dấu chân

người lính cũng giống các tiểu thuyết sử thi trước năm 1975 mang giọng điệu đơn

thanh: ngợi ca hào hùng. Văn chương của Nguyễn Minh Châu khỏe khoắn, mạnh

mẽ, đầy những câu văn nghiêm trang, hào hứng, tầng tầng lớp lớp: “Các con đường

mòn chạy xuyên qua Trường Sơn bao giờ cũng lõng bõng một lớp bùn nhão đầy vết

giày in chi chít ngang dọc. Các ngả đường ngập những lính, đâu đâu trong rừng

cũng sực lên hơi người, đâu đâu cũng gặp những bếp than cháy dở, những cái túp

cỏn con kề bên suốt bên trong ba hòn đá vực dưới suối lên đã cháy đen thui.” [22,

tr. 298- 299]. Giọng điệu hào hùng thể hiện qua cái chết của người chiến sĩ: “Người

chiến sĩ điện thanh ấy trước khi hy sinh còn ngẩng cao đầu lên một lần cuối: Trên

nền trời cao, rất cao và xanh, lá cờ đỏ mỗi lúc một thắm tươi đang bay, lá cờ mỗi

lúc càng tiến dần đến trước mặt. Rồi anh nhắm mắt hẳn. Những món tóc rất xanh

rối bù dính bết máu phủ kín cả vầng trán lấm tấm mồ hôi đã trắng nhợt. Dường như

138

từ trong ngực anh, chiếc đài vẫn đang nói sang sảng” [22, tr. 827].

Sự ngợi ca, hào hùng không chỉ biểu hiện qua giọng điệu ngợi ca, hào hùng

ở những đoạn văn trang trọng, đầy hào khí như ở trên mà nó còn thể hiện ở những

sắc thái giọng điệu khác. Đó là giọng trữ tình đầy chất thơ khi mô tả cảnh thiên

nhiên, những đoạn nhật ký của Lữ. Đó là giọng điệu hài hước, lãng mạn khi nói về

cuộc sống của những người lính: cảnh đuổi bắt lợn, cảnh con chó bị buộc củ riềng

ở cổ của Lữ. Đó là giọng cảm động như đoạn kể về hoàn cảnh của Nết và Xiêm.

Đó là giọng trữ tình – tha thiết (như những đoạn miêu tả thiên nhiên, những đoạn

miêu tả tâm trạng của các nhân vật hay một số đoạn trong nhật ký của Lữ...)... Nó

cho thấy những màu sắc khác nhau trong cuộc sống của người lính, những khía

cạnh đáng tự hào và ngợi ca trong hoàn cảnh như thế. Do đó, có thể khẳng định,

trong Dấu chân người lính, ở phương diện giọng điệu trần thuật, chất đơn thanh

của sử thi vẫn hoàn toàn chiếm ưu thế, tính chất ngợi ca, khẳng định xung quanh

đại tự sự vẫn là xu thế chính của tác phẩm.

4.3.2.2. Giọng điệu khách quan bi hùng trong Đất trắng

Đất trắng không dùng giọng điệu trần thuật ngợi ca hào hùng dễ nhận thấy

như Dấu chân người lính. Thực chất vẫn là kiểu tiểu thuyết đơn thanh truyền

thống, nhưng trong cái đơn thanh của Đất trắng đã thấp thoáng dấu hiệu của những

màu sắc khác nhau. Dường như nhà văn đang đóng vai trò của một người khách

quan ghi ghép lại hiện thực chiến trường. Người kể chuyện thản nhiên kể lại các

cuộc đụng độ của trung đoàn Mười sáu với kẻ địch, thản nhiên kể về sự hi sinh, cái

chết, sự phản bội, sự cao cả và sự thấp hèn… Vẫn có những nhân vật được tác giả

nhìn cả điểm tốt và điểm xấu bất kể thuộc phía nào, bằng giọng điệu khách quan,

như nhân vật Huy ở phía bên kia, và như nhân vật Tám Hàn ở phía bên này. Dĩ

nhiên, tư duy nhìn nhân vật tốt- xấu như thế vẫn chưa thoát khỏi kiểu tiểu thuyết

truyền thống. Tuy nhiên, bên trong sự thản nhiên ấy, người đọc vẫn nhận ra nhiều

tầng âm điệu khác của tiểu thuyết. Ở sau ấy ẩn chứa một giọng điệu chủ đạo là hào

hùng ngợi ca, dù không thuần nhất như Dấu chân người lính. Nó thể hiện qua việc

139

miêu tả cuộc chiến đấu anh dũng trung đoàn cũng như khi miêu tả các nhân vật

mang màu sắc chính diện: "Sau bốn mươi phút, tuy không diệt hoàn toàn cụm địch,

nhưng ta làm chủ trận địa. Ba chiếc xe tăng địch bị bắn cháy. Hai chiếc chạy thoát

nhưng không dám quay lại bắn. Một số bộ binh địch lợi dụng đêm tối long theo bờ

rạch, chạy trốn” [151, tr. 68] ; "ông Ba Kiên vốn là một người rất thích sống cởi

mở, yêu ghét rõ ràng, nghĩ sao nói vậy" [151, tr. 232]... Niềm tin duy nhất vẫn

xuyên suốt tác phẩm: “Cái còn lại duy nhất vững chắc nhất trong con người những

cán bộ vùng ven lúc bấy giờ là lòng tin ở sự lãnh đạo sáng suốt của Trung ương

Đảng. Mỗi lần khẳng định lại điều này cho mình thì họ lại yên tâm vượt qua mọi

khó khăn” [151, tr. 168]. Với sự lựa chọn giọng điệu ca ngợi hào hùng, tác giả

muốn truyền đạt một diễn ngôn về chiến tranh mang tính khẳng định lý tưởng

không đổi của thế hệ mình.

Tuy nhiên, giọng điệu ngợi ca hào hùng của Đất trắng không phải là chủ âm

duy nhất như Dấu chân người lính, mà xen vào đó đã có những giọng điều khác,

không đối lập, nhưng đã bắt đầu khác biệt. Đó là giọng điệu bi hùng, phản ánh

chiến tranh ở cả phía hiện thực nhất của nó, là những bế tắc, gian khổ, hi sinh, mất

mát. Chiến tranh không còn là một cuộc dạo chơi lãng mạn nữa, mà nó nhiều cay

đắng, đau thương: “Lúc đánh nhau, chiến sĩ của chúng ta phải đứng ở dưới nước

như vậy mà bắn. Đêm đến, họ trải vải mưa ngủ trong hầm và khi có đại bác bắn, họ

lại phải nhảy xuống nước” [151, tr. 128]; “Còn một việc nữa: gạo đâu, quân đâu bổ

sung? Đó là chưa kể thương binh không biết đưa về đâu?” [152, tr.139]; "Đời lính,

Thị đã từng chứng kiến bao nhiêu cuộc chia ly, vậy mà chưa lần nào anh thấy đau

xót như lần này. Đúng như ông Hai nói: nhà cha chết thì anh cả phải lo. Bọn Thị

bây giờ chẳng khác gì con mất cha..." [152, tr. 191].

Giọng điệu chủ đạo của Đất trắng thực chất vẫn là ngợi ca bi hùng, nhưng

được ẩn sau giọng điệu khách quan lạnh lùng. So với Dấu chân người lính, tiểu

thuyết của Nguyễn Trọng Oánh đã tiến xa hơn trong việc phản ánh hiện thực chiến

140

tranh một cách khách quan từ nhiều góc độ, vừa hùng vừa bi.

4.3.2.3. Giọng điệu đa thanh trong Nỗi buồn chiến tranh

Nỗi buồn chiến tranh là một bước tiến về phương diện nghệ thuật tự sự trên

quá trình hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam nói chung cũng như tiểu thuyết

phản ánh hiện thực chiến tranh nói riêng. Giọng điệu đa thanh, đa tầng mang tính

đối thoại của Nỗi buồn chiến tranh đã đem đến một bức tranh nhiều màu sắc cho

văn học viết về chiến tranh của Việt Nam.

Nỗi buồn chiến tranh không còn giọng điệu ngợi ca, hào hùng của tiểu

thuyết sử thi, Bảo Ninh đã mang đến cho tác phẩm của ông một giọng điệu buồn

thương, đau đớn khi tiếp cận hiện thực chiến tranh qua thân phận của con người.

Bao trùm lên cuốn tiểu thuyết là nỗi đau đớn, tiếc nuối, buồn thương về chiến

tranh, tình yêu, thân phận của kiếp người. Ngập tràn trong văn ông là những “nỗi

buồn”, càng về cuối càng đậm đặc và lên cao trào: “Kiên biết rằng thời gian của

cuộc đời anh đang ruổi nước mã hồi. Anh chẳng sợ gì cái chết. Cái chết không đáng

sợ, chỉ buồn thôi và nó trĩu nặng những dang dở cùng những nuối tiếc” [147, tr.

129]; “Tuy nhiên, cứ nghĩ mà xem, cứ nhìn vào sự sống sót của bản thân mình, cứ

nhìn kỹ vào nền hòa bình thản nhiên kia và nhìn vào cái đất nước đã chiến thắng

này mà xem: đau xót, chua chát và nhất là buồn xiết bao” [147, tr. 231]. Các kiểu

câu dài và các cấu trúc trùng điệp mang những dòng suy tưởng triền miên của nhân

vật như: "là cõi... là cõi...", "người thì... người thì…", “cũng ngập lòng... cũng trải

qua... cũng ngốc nghếch... cũng từng tan nát... cũng đáng..."... Đó là giọng điệu đầy

day dứt khi Kiên nghĩ về những kỷ niệm cũ, trước chiến tranh, về chiến tranh, về

những người thân, người yêu và những người đồng đội đã ngã xuống. Bên cạnh

giọng điệu buồn thương, đau đớn đóng vai trò chủ âm, trong tác phẩm, Nỗi buồn

chiến tranh còn mang nhiều giọng điệu khác. Đó là giọng suy tư, chiêm nghiệm về

chiến tranh, cuộc đời, về con người. Nỗi buồn chiến tranh đặt ra hàng loạt câu hỏi:

Chiến tranh là gì? Chết là gì? Hào quang của chiến thắng có thật hay không? "Một

người ngã xuống để những người khác sống, điều đó chẳng có gì mới, thật thế.

141

Nhưng khi anh và tôi thì sống, còn những người ưu tú nhất, tốt đẹp nhất, những

người xứng đáng hơn ai hết quyền sống trên cõi dương này đều gục ngã, bị nghiền

nát, bị cỗ máy đẫm máu của chiến trận chà đạp, đày đọa, bị bạo lực tăm tối hành

hạ, làm nhục rồi giết chết, bị chôn vùi, bị quét sạch, bị tuyệt diệt, thì sự bình yên

này, cuộc sống này, cảnh trời êm biển lặng này là cả một nghịch lý quái gở" [147,

tr. 231]... Ở đây có sự dằn vặt, day dứt trước chiến tranh, trước số phận con người

đối diện với chiến tranh. Chiến tranh dù đã qua lâu nhưng vết thương ấy vẫn còn

ám ảnh những người trong cuộc mãi mãi.

Ngoài ra, Nỗi buồn chiến tranh còn mang giọng điệu trữ tình tha thiết, giọng

điệu đầy chất thơ của một cuốn tiểu thuyết viết về tâm hồn của con người, những

dòng suy tưởng, những nỗi đau, những bi kịch của kiếp người. Văn của Bảo Ninh

đẹp như thơ, nhưng là thứ thơ buồn thương đau đớn nhất có thể với những câu văn

dài trùng điệp, về triết lý về cuộc đời, về cõi người: “Đêm tối đen, hoang vu như

đêm đồng nội. Và thêm nữa, mưa gió rét mướt. Trong cái buồn của đêm đen thành

phố, anh như thấy được cảm thông, nỗi buồn riêng dường như dịu đi. Đôi khi lò mò

đi trong những ngõ hẻm câm lặng như hang sâu, lòng anh lại bừng lên cảm giác

ngọt ngào nao nức như thể đang đứng trước một khoảng trời rộng mở. Một ý tưởng

lơ vơ có thể được làn gió lùa dọc phố bốc mạnh lên như một cánh buồm” [147, tr.

167].

Sự kết hợp của các giọng điệu mang tính đối thoại, đa thanh, nhất là giọng

điệu đau đớn, buồn thương, sự triết lý, sự dằn vặt đã cho thấy hiện thực chiến tranh

ở một góc tiếp cận hoàn toàn khác biệt so với các tác phẩm trước đó. Bảo Ninh đã

nhìn chiến tranh từ góc độ những bi kịch và những vết thương nó gây ra cho đời

sống tinh thần, tâm hồn, và số phận của con người bằng thái độ không phán xét,

không khẳng định, không phủ định. Ông đã nhìn chiến tranh bằng cách đi sâu vào

phía bên trong thẳm của tâm hồn, ký ức, đời sống tinh thần của con người. Giọng

điệu tự vấn ấy cứ day dứt, dằn vặt, tự đối thoại với chính mình, không cố gắng tìm

kiếm một chân lý cuối cùng, hoặc có chăng, chân lý cuối cùng chính là số phận của

142

con người.

Tiểu kết

Thi pháp thể hiện hiện thực chiến tranh qua ba tác phẩm Dấu chân người

lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh đã đi từ những đặc trưng của tiểu thuyết sử

thi đến tiểu thuyết phóng sự và tiểu thuyết dòng ý thức. Trong giới hạn của luận án,

các yếu tố được khảo sát bao gồm nghệ thuật tổ chức kết cấu, không gian và thời

gian nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật. Ở từng yếu tố nghệ thuật, ba tác phẩm Dấu

chân người lính, Đất trắng và Nỗi buồn chiến tranh đều có sự vận động phù hợp

với sự biến đổi của hệ tư tưởng cũng như tư duy tiếp cận hiện thực chiến tranh ở

từng giai đoạn khác nhau. Sự vận động này cùng chiều với quá trình hiện đại hóa

của văn học nói chung và thể loại tiểu thuyết nói riêng, đi từ đơn thanh tới đa thanh,

từ một chiều đến nhiều chiều, từ một mặt phẳng tới đa diện. Quá trình hiện đại hóa

của thể loại tiểu thuyết sẽ còn tiếp diễn trong văn học viết về chiến tranh của thế kỷ

143

XXI cùng với văn học viết về những đề tài khác.

KẾT LUẬN

1. Phản ánh hiện thực là một bản chất của văn chương, tuy vậy cách thức

nhận thức cũng như phản ánh hiện thực mỗi thời lại không giống nhau. Ở mỗi giai

đoạn, văn học viết về chiến tranh đều có những đặc thù riêng. Chịu ảnh hưởng của

lý tưởng thời đại cũng như của hệ tư tưởng cách mạng, văn học viết về chiến tranh

cách mạng trước thời kỳ đổi mới được bao trùm bởi phương pháp sáng tác hiện

thực xã hội chủ nghĩa, cho nên những tác phẩm văn chương 1945-1975 và những

năm đầu sau chiến tranh gắn liền với chính trị, phục vụ sự nghiệp cách mạng của

dân tộc. Cảm hứng sử thi lãng mạn đã khiến mảng văn học viết về chiến tranh

mang màu sắc đặc trưng rõ rệt. Sau năm 1986, cảm hứng sử thi đã trở nên mờ nhạt,

sự xáo trộn của xã hội thời hậu chiến dẫn đến những biến động của tư tưởng, nhận

thức và quan niệm thẩm mỹ, cùng với sự đổ bộ của các trào lưu hiện đại và hậu

hiện đại từ phương Tây đã khiến văn học nói chung và văn học viết về chiến tranh

nói riêng đi xa khỏi phương pháp sáng tác xã hội chủ nghĩa một thời độc tôn để tiến

gần hơn với thế giới bên ngoài thông qua các cảm thức mới về cuộc sống và con

người.

2. Khảo sát trường hợp ba tác phẩm Dấu chân người lính, Đất trắng và Nỗi

buồn chiến tranh, chúng tôi nhận thấy rằng, từ các góc tiếp cận hiện thực chiến

tranh đến thi pháp thể hiện hiện thực chiến tranh này đều tiêu biểu cho tiến trình

hiện đại hóa của văn học cũng như tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

Dấu chân người lính và Đất trắng đều thuộc về hệ thống đại tự sự của thời

hiện đại, của thời đại chiến tranh cách mạng. Dù Đất trắng đa chiều hơn, phản ánh

nhiều mặt phức tạp hơn của hiện thực chiến tranh, nhưng nó vẫn thuộc về mô thức

tư duy của tiểu thuyết truyền thống, vẫn chưa bao giờ hồ nghi những định đề chung

đã được khẳng định. Nỗi buồn chiến tranh đã bước xa hẳn vào thời hậu chiến với

sự khủng hoảng niềm tin vào những chân lý tưởng chừng bất biến của một thời, đã

144

bắt đầu đặt ra những vấn đề gần với tinh thần của hậu hiện đại. Nỗi buồn chiến

tranh là sự nhìn nhận lại chiến tranh từ một tâm thế hoàn toàn khác, của một thời

đại khác, đã tách mình ra khỏi những ánh hào quang kéo dài của cuộc chiến nhiều

thập kỷ của một dân tộc để hướng về những vấn đề mang tính bản thể, vĩnh cửu

hơn của nhân loại, vấn đề về nhân tính, về số phận con người, về hạnh phúc và khổ

đau trên thế gian này.

Hiện thực chiến trận là góc tiếp cận hiện thực chiến tranh ngắn nhất. Dấu

chân người lính đã phản ánh một khung cảnh chiến trường hào hùng đầy khí thế

của cả dân tộc thời chống Mỹ với cảm hứng sử thi kết hợp cảm hứng lãng mạn

dưới sự chi phối của nguyên tắc và đặc trưng thẩm mỹ của văn học chiến tranh

cách mạng. Với Đất trắng, hiện thực chiến tranh bắt đầu được khai thác ở nhiều

chiều hơn, quyết liệt hơn, cả vinh quang và những góc khuất của cuộc chiến. Nỗi

buồn chiến tranh nhìn lại hiện thực chiến trận từ hậu chiến, thế nên chiến tranh

được chiêm nghiệm từ những đau thương mất mát của số phận cá nhân con người

đã mang màu sắc hoàn toàn khác, nó tàn khốc hủy diệt nhân tính.

Nhân vật người lính cũng là một góc tiếp cận chiến tranh cơ bản mà chúng

tôi khảo sát qua ba tiểu thuyết Dấu chân người lính, Đất trắng, Nỗi buồn chiến

tranh. Ở Dấu chân người lính, nhân vật người lính được xây dựng theo nguyên tắc

của tiểu thuyết sử thi, mẫu hình người anh hùng lý tưởng mà số phận cá nhân phụ

thuộc và bị chi phối bởi vận mệnh của cộng đồng được đề cao. So với Dấu chân

người lính, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh đã mở rộng góc nhìn khi khắc hoạ

chân dung người lính bên cạnh phẩm chất anh hùng lý tưởng có một phần đời sống

tự nhiên mang bản tính người. Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đi xa hơn bằng

cách tái tạo bộ mặt chiến tranh qua số phận con người.

Tình yêu nam nữ là một góc tiếp cận chiến tranh đặc biệt của tiểu thuyết,

những câu chuyện tình yêu trong ba tác phẩm dù đậm nhạt, dài ngắn khác nhau đều

mang tính đặc thù của những năm tháng trong và sau cuộc chiến tranh chống Mỹ.

Ở Dấu chân người lính, vận mệnh dân tộc đặt trên hạnh phúc cá nhân, những cung

bậc cảm xúc tình yêu đặt trong tương quan tác phẩm có phần mờ nhạt và bị lấn át.

145

Tình yêu trong Dấu chân người lính mang vẻ đẹp lý tưởng, cao cả giữa sự lấn át

của ý thức tập thể. Những mối tình trong Đất trắng cũng được mang màu sắc lý

tưởng dù đã bắt đầu nhuốm màu sắc hiện thực. Nỗi buồn chiến tranh là một nỗi đau

mang tên Thân phận của tình yêu, mà ở đó tác giả đem tình yêu đối lập với chiến