42 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (66). 2008
HOAÏT ÑOÄNG DU LÒCH VUØNG HUEÁ TRÖÔÙC NAÊM 1975
Phan Thuận An*
So vôùi phöông Taây, hoaït ñoäng du lòch vaø nhaát laø toå chöùc cuûa ngaønh du
lòch ôû phöông Ñoâng ra ñôøi muoän hôn nhieàu. ÔÛ Vieät Nam noùi chung ôû Hueá noùi
rieâng, hoaït ñoäng du lòch cuõng chæ môùi manh nha sau khi theo böôùc chaân xaâm
löôïc cuûa ngöôøi Phaùp ñeán nöôùc ta vaøo nhöõng thaäp nieân cuoái theá kyû XIX, vaø toå
chöùc du lòch ñöôïc hình thaønh moät caùch chính thöùc sau khi thöïc daân Phaùp thieát
laäp xong neàn ñoâ hoä treân toaøn coõi Ñoâng Döông vaøo nhöõng naêm ñaàu theá kyû XX.
Töø ñoù trôû ñi, nhaèm khai thaùc kinh teá ñoái vôùi vuøng ñaát voán giaøu tieàm naêng vaên
hoùa vaø thaéng caûnh thieân nhieân taïi xöù thuoäc ñòa naøy, ngöôøi Phaùp ñaõ hoaøn thieän
daàn boä maùy phuïc vuï du lòch töø trung öông ñeán ñòa phöông. Nhöng, keå töø naêm
1945 ñeán naêm 1975, Vieät Nam bò laâm vaøo hai cuoäc chieán tranh khoác lieät vaø
tình hình an ninh baát oån, cho neân ngaønh du lòch trong nöôùc noùi chung, ôû Thöøa
Thieân Hueá noùi rieâng duø muoán cuõng khoù phaùt trieån ñöôïc.
I. Töø khaùi nieäm veà du lòch ngaøy xöa ñeán hoaït ñoäng du lòch ôû Hueá
döôùi trieàu Nguyeãn
Neáu hieåu theo yù nghóa chính thöùc vaø chaët cheõ cuûa töø du lòch hieän nay thì
coù theå noùi ngaøy xöa, döôùi caùc trieàu ñaïi quaân chuû, caùc hoaït ñoäng du lòch dieãn ra
moät caùch haïn heïp vaø thöa thôùt, chæ giôùi haïn trong ñôøi soáng cuûa vua chuùa, quan
laïi vaø tao nhaân maëc khaùch. Ñöông nhieân laø caùc hoaït ñoäng du lòch aáy ñeàu mang
tính töï phaùt, leû teû vaø ngaãu höùng tuøy theo hoaøn caûnh, ñòa vò vaø ñieàu kieän cuûa
moãi ngöôøi, chöù chöa trôû thaønh moät nhu caàu vaên hoùa tinh thaàn nhö trong ñôøi
soáng xaõ hoäi hieän nay.
Ñeå chæ caùc sinh hoaït nhö theá, ngöôøi xöa thöôøng duøng caùc töø vaân du, ngao du,
nhaøn du, du laõm, du quan, du ngoaïn v.v..., trong ñoù ñeàu coù töø “du”, nghóa laø ñi chôi.
Ñoái vôùi ñaïi ña soá daân chuùng ngaøy xöa, khaùi nieäm du lòch chæ laø:
Ñi cho bieát ñoù bieát ñaây,
ÔÛ nhaø vôùi meï bieát ngaøy naøo khoân.
Coøn vieäc du lòch cuûa caùc vua chuùa vaø quan laïi baáy giôø thì ñeàu coù mang ít
nhieàu tính chính trò, ngoaïi giao vaø “thaêm daân cho bieát söï tình”.
Saùch Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö ghi raèng töø thaùng 3 ñeán thaùng 11 naêm Taân
Söûu (1301), Thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng ñaõ “vaân du caùc nôi, sang Chieâm
Thaønh”.(1) Chuyeán “vaân du caùc nôi” suoát 8 thaùng aáy ñaõ mang laïi cho hai nöôùc
Vieät - Chieâm söï höõu haûo veà maët ngoaïi giao vaø seõ taïo neân moái hoân nhaân ñaày
chaát söû thi giöõa coâng chuùa Huyeàn Traân vaø quoác vöông Cheá Maân naêm 1306.
Ñoái vôùi quan laïi, khi coøn taïi chöùc, hoï thöôøng thöïc hieän vieäc du lòch baèng
caùch keát hôïp vôùi nhöõng chuyeán ñi coâng caùn trong nöôùc hoaëc lôïi duïng thôøi gian
tham gia vaøo caùc söù boä ñi ra laøm vieäc ôû ngoaïi quoác. Vaø, trong giai ñoaïn cuoái
ñôøi, khi lui veà vui thuù ñieàn vieân, hoï thöôøng coù thôøi gian thong thaû vaø ñieàu kieän
thuaän tieän ñeå ngao du sôn thuûy vôùi baàu röôïu tuùi thô.
* Thaønh phoá Hueá.
VAÊN HOÙA - LÒCH SÖÛ
43
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (66). 2008
Lòch söû vaø vaên hoïc thôøi tieàn chieán ñaõ ñeå laïi cho chuùng ta nhieàu taùc phaåm
thô vaên vaø haønh trình nhaät kyù coù giaù trò cuûa caùc vua quan Vieät Nam khi hoï ñi
du laõm, xuùc caûnh sinh tình vaø ghi cheùp nhöõng ñieàu môùi laï maét thaáy tai nghe.
Chaúng haïn nhö vua Thieäu Trò (1841-1847), tuy chæ laøm vua trong 7 naêm
vaø höôûng döông ñöôïc 40 tuoåi (1807-1847), nhöng ñaõ ñi thaêm thuù haàu heát caùc
danh lam thaéng caûnh vaø di tích lòch söû treân ñòa baøn kinh ñoâ Hueá. Mieàn nuùi
Ngöï soâng Höông voán laø nôi sôn kyø thuûy tuù, laø choán sôn thuûy höõu tình. Nhaø vua,
moät thi nhaân uyeân baùc vaø moät taâm hoàn nhaïy caûm, ñi du laõm ñeán ñaâu cuõng ñeàu
xuùc caûnh sinh tình, xuaát khaåu thaønh thô ñeå ca ngôïi maûnh giang sôn gaám voùc
ôû choán ñeá ñoâ thô moäng. Nhöõng ñieåm tham quan du lòch haáp daãn nhaát baáy giôø
ôû vuøng Hueá ñaõ ñöôïc vua Thieäu Trò choïn loïc, ñeà vònh, ca ngôïi vaø saép xeáp thaønh
moät taäp thô, nhan ñeà laø Thaàn kinh nhò thaäp caûnh, nghóa laø hai möôi thaéng
caûnh ôû ñaát Thaàn kinh.(2)
Trong soá caùc vua trieàu Nguyeãn, vua Khaûi Ñònh (1916-1925) laø ngöôøi ñi du
lòch nhieàu nhaát, chaúng nhöõng ôû trong nöôùc maø coøn ôû nöôùc ngoaøi.
Ngay töø khi coøn laø hoaøng töû, ôû tuoåi 25, oâng ñaõ môû moät chuyeán Nam du
ñeå tham quan Saøi Goøn, Chôï Lôùn, Thuû Ñöùc, Bieân Hoøa... OÂng leân ngoâi vaøo thaùng
5/1916. Sau ñoù 2 thaùng, nhaø vua lieàn môû moät chuyeán du laõm caùc thaéng caûnh töø
Hueá ñeán ñeøo Haûi Vaân. Thaùng 9 naêm aáy, nhaø vua “ngöï giaù” ñi tænh Quaûng Nam(3)
ñeå tham quan Ñaø Naüng, Hoäi An, Tam Kyø, moû vaøng Boâng Mieâu...
Sau ñoù gaàn hai naêm, vaøo muøa heø naêm 1918, nhaø vua môû cuoäc tuaàn du daøi
ngaøy hôn ôû caùc tænh thaønh phía baéc kinh ñoâ Hueá. Vua ñi tham quan moät soá cô
sôû saûn xuaát, danh lam thaéng caûnh vaø di tích lòch söû ôû Quaûng Trò; Ñoàng Hôùi, Luõy
Thaày (Quaûng Bình); Ñeøo Ngang, Haø Tónh (ñeán bieân giôùi Laøo); Vinh (Ngheä An);
baùi yeát laêng mieáu toå tieân nhaø Nguyeãn ôû Gia Mieâu Ngoaïi Trang, thaêm Phoá Caùt
(Thanh Hoùa); Vaên Mieáu, Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå, Nhaø Haùt Lôùn (Haø Noäi); Sôn
Taây; Baéc Ninh; Baéc Giang; hang ñoäng Kyø Löøa, Nhò Thanh, Tam Thanh, Ñoàng
Ñaêng (Laïng Sôn); Haûi Döông; Haûi Phoøng; vònh Haï Long, vònh Baùi Töû Long...(4)
Hai naêm sau, vaøo thaùng 8/1920, nhaø vua laïi “ngöï giaù” vaøo Ñaø Naüng ñeå xem
caùc chieán haïm cuûa Phaùp ñang ñaäu taïi ñoù.(5)
Vaøo naêm 1922, nhaân cuoäc “Ñaáu xaûo thuoäc ñòa” ñöôïc toå chöùc taïi Marseille,
trong ñoù coù söï tham gia cuûa Vieät Nam, vaø nhaän lôøi môøi cuûa Khaâm söù Trung
Kyø Pierre Pasquier, vua Khaûi Ñònh ñaõ ñaùp taøu thuûy qua Phaùp tham döï, roài ñi
thaêm thuù nhieàu nôi, keå caû vieäc ñeán xem 52 di vaät coù giaù trò lòch söû raát cao lieân
quan tôùi thôøi Gia Long taïi Hoäi Ñòa lyù Phaùp ôû Paris.(6) Chuyeán du haønh qua Taây
cuûa nhaø vua ñaõ keùo daøi töø thaùng 5 ñeán thaùng 9 naêm aáy, vaø ñaõ ñöôïc ghi cheùp laïi
trong quyeån Ngöï giaù nhö Taây kyù.(7)
Nhöng ñaùng ñeå yù nhaát trong caùc chuyeán du lòch cuûa vua Khaûi Ñònh laø
chuyeán “tuaàn tænh quan phong” cuûa nhaø vua vaøo muøa heø naêm 1916. Trong dòp
naøy, chính nhaø vua ñaõ phaùt hieän ra ñòa ñieåm du lòch nghæ maùt Laêng Coâ (caùch
Hueá 66,5km veà phía nam). Khi döøng chaân taïi ñaây, nhaø vua ñaõ nhaän ra vaø ñaùnh
giaù cao ñòa ñieåm nghæ maùt lyù töôûng naøy cuõng nhö caùc caûnh ñeïp töï nhieân ôû boán
beà chung quanh: Phía baéc laø cöûa bieån Caûnh Döông (ôû muõi Chaân Maây), phía nam
laø Haûi Vaân Quan (ôû nuùi Haûi Vaân), phía taây laø nuùi Phuù Gia chaäp choàng, môø aûo
trong maây khoùi vaø phía ñoâng laø soùng nöôùc ñaïi döông meânh moâng, trong laønh
vaø gioù maùt. Chính taïi ñieåm ngaém ñoù beân bôø bieån, nhaø vua ñaõ höôûng ñöôïc nhöõng
ngaøy nghæ thuù vò vaø caûm thaáy höng phaán töø theå xaùc ñeán tinh thaàn.
44 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (66). 2008
Sau khi trôû laïi Hoaøng cung Hueá, vua Khaûi Ñònh lieàn ban leänh cho Boä Coâng
ñöa vaät lieäu veà Laêng Coâ xaây döïng moät “haønh cung” ñeå nhaø vua veà nghæ maùt vaøo
muøa heø, vaø thænh thoaûng coøn röôùc hai baø meï laø baø Thaùnh Cung (meï ñích) vaø baø
Tieân Cung (meï ruoät) veà ñaây hoùng maùt vaø ngaém caûnh. Nhaø vua ñaõ ñaët teân cho
haønh cung naøy laø “Tònh Vieâm” (nghóa ñen laø laøm dòu söï noùng nöïc).
Sau ñoù gaàn 3 naêm, cuõng trong moät dòp ñöùng ôû ñieåm du lòch vaø nghæ maùt naøy,
nhaø vua laïi xuùc caûnh sinh tình vaø ñaõ vieát moät baøi vaên coù giaù trò veà vaên hoïc. AÙng
vaên ngöï cheá aáy ñaõ ñöôïc khaéc vaøo bia ñaù, döïng ôû Laêng Coâ ñeå kyû nieäm, nay vaãn
coøn taïi choã.(8) Veà caùc thöïc theå ñòa lyù vaø thaéng caûnh ñaõ ñöôïc taùc giaû moâ taû trong
baøi vaên bia, chuùng ta ñeàu coù theå kieåm chöùng vaø caûm nhaän raát roõ treân thöïc ñòa.
Hieän nay, khu nghæ maùt Laêng Coâ ngaøy caøng phaùt trieån, ñöôïc ngaønh du lòch phaùt
huy giaù trò moät caùch coù hieäu quaû vaø ñaõ trôû neân noåi tieáng.
Thieát töôûng caàn noùi theâm ôû ñaây raèng 16 naêm sau khi vua Khaûi Ñònh phaùt
hieän ra khu nghæ döôõng Laêng Coâ, thì khu nghæ maùt vaø du lòch sinh thaùi Baïch
Maõ môùi ñöôïc oâng Girard, moät ngöôøi Phaùp, phaùt hieän vaøo naêm 1932, vaø sau ñoù
maáy naêm môùi ñöa vaøo khai thaùc vaø phaùt huy taùc duïng.
Duø sao ñi nöõa, döôùi trieàu Nguyeãn, ngaønh du lòch cuõng chöa ñöôïc hình thaønh
moät caùch chính thöùc, maø chæ “gaëp chaêng hay chôù”. Thænh thoaûng, neáu coù vò
khaùch ngoaïi quoác naøo ñoù, phaàn lôùn laø ngöôøi Phaùp, ñeán Hueá muoán ñi tham quan
Hoaøng cung hoaëc laêng taåm caùc vua thì moät vò quan ôû Boä Leã hoaëc quan Chaùnh,
Phoù söù Hoä laêng ñöôïc trieàu ñình giao nhieäm vuï höôùng daãn vaø thuyeát minh. Hoï
laøm coâng vieäc naøy moät caùch nghieäp dö, thaäm chí laø raát yeáu. Moät chöùng nhaân
keå laïi raèng coù moät laàn vaøo naêm 1907, coù hai chuyeân gia Haùn hoïc ngöôøi Phaùp
ñeán Hueá. Khi hoï vaøo tham quan Hoaøng cung thì ñöôïc chính vò Thöôïng thö Boä
Leã cuûa Nam trieàu baáy giôø ñöa ñi. Khi döøng chaân ôû saân ñieän Caàn Chaùnh, moät
ngöôøi Phaùp ñaõ hoûi vò Thöôïng thö raèng coù phaûi hai caùi vaïc ñoàng ñaët hai beân saân
naøy ñaõ ñöôïc ñuùc cuøng moät laàn vôùi Cöûu ñænh ñaët ôû saân Theá Mieáu hay khoâng? Vò
Thöôïng thö traû lôøi raèng: “Phaûi”.(9)
Caâu traû lôøi cuûa vò Thöôïng thö laø thieáu chính xaùc, vì thöïc ra, hai caùi vaïc
ñoàng vaø chín caùi ñænh ñoàng ñaõ ñöôïc ñuùc caùch nhau treân döôùi 175 naêm. Ngay ôû
mieäng cuûa caùi vaïc thöù nhaát coù khaéc nieân ñaïi “Thònh Ñöùc baùt nieân” töùc laø naêm
1660, vaø cuûa caùi vaïc thöù hai coù khaéc nieân ñaïi “Thònh Ñöùc thaäp nieân”, töùc laø naêm
1662(*). Maõi ñeán ngaøy nay, chuùng ta vaãn coøn ñoïc raát roõ hai nieân ñaïi aáy treân hieän
vaät. Trong khi ñoù thì ôû phaàn coå cuûa chín caùi ñænh ñoàng ñeàu coù khaéc doøng chöõ
“Minh Maïng thaäp luïc nieân AÁt Muøi chuù”, nghóa laø ñuùc vaøo naêm AÁt Muøi, Minh
Maïng thöù 16, töùc laø naêm 1835.(10) Nhö vaäy, vò Thöôïng thö Boä Leã ñaõ khoâng quan
taâm ñeå phaân bieät hai nieân ñaïi khaùc nhau: Trong khi hai caùi vaïc ñöôïc ñuùc vaøo
nhöõng naêm 1660 vaø 1662 döôùi thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Taàn thì chín caùi ñænh
ñöôïc ñuùc vaøo naêm 1835 döôùi thôøi vua Minh Maïng. Töø “Phaûi” cuûa vò Thöôïng thö
coù haïi ít nhieàu cho quoác theå, vì caùc vò khaùch ñeàu gioûi chöõ Haùn vaø taát nhieân laø ñoïc
ñöôïc nieân ñaïi ñuùc nhöõng ñænh vaø vaïc ñoàng aáy.
II. Du lòch ôû Hueá thôøi Phaùp thuoäc
Sau khi chieám ñöôïc kinh ñoâ Hueá (1885), Toång thoáng Phaùp ñaõ kyù saéc leänh
ngaøy 3/2/1886 thieát laäp Toøa Khaâm söù Trung Kyø (Reùsidence Supeùrieure de l’Annam)
* Thònh Ñöùc laø nieân hieäu cuûa vua Leâ Thaàn Toâng, töø 1623-1658, sau ñoù laø Vónh Thoï: 1658-1662. Caùc
chuùa Nguyeãn ôû Ñaøng Trong thöôøng khoâng theo kòp vieäc thay ñoåi nieân hieäu cuûa caùc vua Leâ ôû Ñaøng
Ngoaøi. BBT.
45
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (66). 2008
ñoùng taïi bôø nam soâng Höông. Moät naêm sau, Toång thoáng Phaùp laïi kyù saéc leänh
ngaøy 17/10/1887 thaønh laäp Lieân bang Ñoâng Döông,(11) ñoùng thuû phuû taïi Saøi Goøn.
Taát nhieân, Toøa Khaâm söù Trung Kyø ôû döôùi quyeàn cuûa Phuû Toaøn quyeàn Ñoâng
Döông. Nhöõng naêm cuoái thaäp nieân 1880 laø thôøi ñieåm thöïc daân Phaùp baét ñaàu
chính saùch khai thaùc moïi loaïi taøi nguyeân kinh teá ôû xöù thuoäc ñòa naøy. Töø ñoù trôû
ñi, boä maùy haønh chính taïi Ñoâng Döông noùi chung, Trung Kyø noùi rieâng, ñöôïc toå
chöùc ngaøy caøng chaët cheõ vaø coù heä thoáng.
Trong cô caáu toå chöùc cuûa Phuû Toaøn quyeàn Ñoâng Döông, coù moät cô quan goïi
laø “Sôû nghieân cöùu caùc vaán ñeà veà kinh teá” (Service des Affaires EÙconomiques)
ñöôïc thaønh laäp vaøo ngaøy 21/12/1911. Tröïc thuoäc cô quan naøy, coù moät boä phaän
mang teân laø “Cuïc Du lòch vaø Tuyeân truyeàn Ñoâng Döông” (Office Indochinois du
Tourisme et de la Propagande).(12)
Ñoàng thôøi, trong cô caáu toå chöùc cuûa Toøa Khaâm söù Trung Kyø ñoùng taïi kinh
ñoâ trieàu Nguyeãn, coù thieát laäp moät phoøng lieân quan ñeán vaán ñeà ñang ñeà caäp laø
Phoøng Du lòch Trung Kyø (Bureau Officiel du Tourisme en Annam). Phoøng Du
lòch naøy naèm ngay beân trong khuoân vieân cuûa Toøa Khaâm söù (Nay laø ñòa ñieåm
cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Hueá).
Sau moät thôøi gian tieáp caän vôùi caùc nöôùc Ñoâng Döông noùi chung, Vieät Nam
noùi rieâng, ngöôøi Phaùp nhaän ra raèng ñaây laø vuøng ñaát coù lòch söû laâu ñôøi, coù nhieàu
di saûn vaên hoùa ñaëc bieät vaø nhieàu caûnh ñeïp thieân nhieân haáp daãn.
Do ñoù, vaøo ngaøy 9/11/1921, Phuû Toaøn quyeàn Ñoâng Döông ñaõ thaønh laäp UÛy
ban Danh thaéng (Commission des Sites). UÛy ban naøy coù nhieäm vuï tö vaán cho
Toaøn quyeàn Ñoâng Döông veà nhöõng vaán ñeà lieân quan ñeán vieäc baûo toàn vaø khai
thaùc caùc danh lam thaéng caûnh
cuõng nhö caùc di tích kieán truùc
ngheä thuaät treân toaøn coõi Ñoâng
Döông. Hoaït ñoäng cuûa UÛy ban
ñöôïc ñaët döôùi söï chæ ñaïo cuûa
Toaøn quyeàn vôùi söï tham gia
cuûa caùc cô quan chöùc naêng nhö
Cuïc Du lòch vaø Tuyeân truyeàn,
Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå.(13)
Sau ñoù gaàn hai naêm, vaøo
ngaøy 17/7/1923, Phuû Toaøn
quyeàn coøn thaønh laäp UÛy ban
Trung öông Du lòch Ñoâng Döông
(Comiteù Central du Tourisme)
vôùi nhieäm vuï tö vaán cho Toaøn
quyeàn veà ngaønh du lòch, vieäc baûo
toàn caùc danh thaéng, toå chöùc caùc
khu nghæ maùt, xaây döïng caùc khaùch saïn, caùc coâng vieân. UÛy ban naøy cuõng do Toaøn
quyeàn ñöùng ñaàu vôùi caùc thaønh vieân goàm Thuû hieán caùc xöù, Giaùm ñoác Taøi chính,
Thanh tra Coâng chính, Cuïc tröôûng Cuïc Du lòch vaø Tuyeân truyeàn, Giaùm ñoác Tröôøng
Vieãn Ñoâng Baùc Coå... (14)
Cuïc Du lòch vaø Tuyeân truyeàn Ñoâng Döông ñöôïc hoaøn chænh veà toå chöùc baèng
moät nghò ñònh do Toaøn quyeàn taïi ñaây kyù ngaøy 3/4/1928. Vaãn tröïc thuoäc Vaên
phoøng Phuû Toaøn quyeàn, Cuïc naøy chuyeân traùch hai coâng taùc chính laø toå chöùc du
Xe keùo cuûa du khaùch tröôùc cöûa Hieån Nhôn (1914)
46 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (66). 2008
lòch (nhö khai thaùc heä thoáng khaùch saïn, toå chöùc caùc tuyeán ñieåm du lòch, phaùt
hieän vaø baûo toàn caùc di tích danh thaéng...) vaø tuyeân truyeàn veà vuøng Ñoâng Döông
ra nöôùc ngoaøi baèng nhieàu hình thöùc khaùc nhau.(15)
Baáy giôø, tuyeät ñaïi ña soá caùc du khaùch ñeán Ñoâng Döông noùi chung, vuøng Hueá
noùi rieâng, ñeàu laø ngöôøi phöông Taây, ñaëc bieät laø ngöôøi Phaùp. Thaät ra, du khaùch
phöông Taây ñaõ ñeán ñaây töø nhieàu theá kyû tröôùc ñoù, nhöng phaàn lôùn vôùi tö caùch laø
giaùo só Thieân chuùa giaùo, nhaø ngoaïi giao, thöông gia, só quan... Hoï thöôøng ñeå laïi
haønh trình nhaät kyù cuûa mình, trong ñoù hoï ghi cheùp nhöõng gì maét thaáy tai nghe
vaø caûm nhaän cuûa hoï veà ñaát nöôùc vaø con ngöôøi ôû nhöõng nôi maø hoï ñi qua. Chaúng
haïn nhö ngay vaøo theá kyû XVII ñaõ coù giaùo só Cristophoro Borri (1583-1632) vôùi
quyeån Xöù Ñaøng Trong naêm 1621,(16) giaùo só Alexandre de Rhodes (1593-1660)
vôùi quyeån Divers Voyages et Missions (Haønh trình vaø Truyeàn giaùo)...(17) Ñeán theá
kyû XIX thì coù nhieàu ngöôøi Phaùp ñeán Vieät Nam hôn. Chaúng haïn nhö Dutreuil
de Rhins (1846-1894) ñaõ ñeán kinh ñoâ trieàu Nguyeãn vaøo naêm 1876 vôùi moät söù
maïng ngoaïi giao, nhöng oâng ñaõ ghi cheùp raát ñaày ñuû vaø saâu saéc veà Hueá trong
quyeån Le Royaume d’Annam et les Annamites (Vöông quoác An Nam vaø ngöôøi
An Nam”;(18) Baùc só quaân y Charles - EÙdouard Hocquard (1853-1911) ñaõ ñeán Hueá
vaøo naêm 1886 vaø ñaõ moâ taû khaù kyõ veà caûnh vaät vaø sinh hoaït cung ñình cuõng nhö
daân gian baèng chöõ vieát vaø baèng hình aûnh raát phong phuù;(19) Marcel Monnier
vôùi tö caùch laø nhaø du haønh ngöôøi Phaùp ñi khaép theá giôùi, ñaõ ñeán thaêm caùc nöôùc
Ñoâng Döông, trong ñoù coù Hueá, vaøo naêm 1898.(20)
Nhöng, phaûi ñeán nhöõng thaäp nieân ñaàu theá kyû XX thì guoàng maùy du lòch ôû
Ñoâng Döông noùi chung, Hueá noùi rieâng, môùi ñöôïc toå chöùc moät caùch chu ñaùo. Khi
du khaùch ñeán Hueá, ñieàu ñaàu tieân hoï laøm laø ñeán tieáp xuùc ngay vôùi Phoøng Du lòch
Trung Kyø taïi Toøa Khaâm söù ñeå naém baét moïi thoâng tin caàn thieát lieân quan ñeán
vieäc tham quan thaønh phoá vaø caùc vuøng phuï caän. Phoøng Du lòch chæ daãn cho hoï
bieát veà caùc khaùch saïn, nhaø haøng, caùc ñieåm tham quan, khoaûng caùch töø trung
taâm thaønh phoá ñeán caùc ñieåm, thôøi löôïng ñi tham quan töøng ñieåm, caùc phöông
tieän ñi laïi (xe keùo, oâ toâ, taøu thuyeàn).
Khaùch saïn ñaàu tieân ôû
Hueá ñaõ ñöôïc xaây döïng vaøo naêm
1901 ôû saùt ñaàu phía nam cuûa
caàu Tröôøng Tieàn. Ñaây vöøa laø
khaùch saïn, vöøa laø nhaø haøng
aên uoáng cuûa moät tö nhaân teân
laø Bogaert (Ngöôøi Hueá baáy giôø
goïi laø oâng Boà Gheø). Sau côn baõo
naêm Thìn (1904), noù bò hö hoûng
moät phaàn, oâng Bogaert chuyeån
nhöôïng khaùch saïn naøy cho oâng
A. Gueùrin. Ngöôøi chuû môùi cho
caûi taïo khaùch saïn thaønh to lôùn
hôn vaø ñaët teân laø “A. Gueùrin -
Grand Hoâtel de Hueù”. Ñeán naêm
1907, noù ñöôïc baùn laïi cho ba anh em thuoäc gia ñình Morin, cho neân ñoåi teân
thaønh “Khaùch saïn Morin Freøres”, thöôøng goïi taét laø Khaùch saïn Morin.(21)
Khaùch saïn thöù hai ôû Hueá baáy giôø laø Khaùch saïn Ga (Hoâtel de la Gare). Ga
taøu hoûa ôû Hueá ñöôïc xaây döïng xong vaøo naêm 1906. Qua naêm 1907, tuyeán taøu
Khaùch saïn Morin naêm 1930