Sựhồi sinh của yếu tốkì ảo trong
văn xuôi đương đại Việt Nam
1. Vấnđề vềmối quan hệgiữa văn học và hiện thựcđã đượcđề cập
đến từlâu. Nếu ví cuộc sống là "chất liệu" còn văn học là "sản phẩm" thì
thực tiễn văn học từsau 1986 đến nay là một trong những minh chứng
sống động. Sựchuyển tiếp từthời chiến sang thời bình với những quy luật
bình thường của nó, ảnh hưởng của công cuộcđổi mới tưduy mà Đảng
khởi xướng, những vấnđề bức thiết cộm lên trong lịch sửdân tộc thời hậu
chiến, thời xây dựng và mộtđộ lùi thời gian tương đối thích hợp... là những
nguyên nhân cơbản dẫnđến những thay đổi quan trọng của văn học.
Khách quan mà nói, một trong những vai trò có tính chất "bà đỡ" của
đổi mớiđối với văn học là đã góp phần củng cốmối dây liên hệgiữa nhà
văn và bạnđọc nhờsựra đờiđúng lúc của những sáng tác mang đầy hơi
thởcủa cuộc sống và con người hiệnđại. Vềphía người viết, để làm được
điềuđó, trước hết họphải tựlàm mới chính mình; cùng với một quan niệm
mới mẻvềhiện thực là một văn phong táo bạo, đầy "ma lực" mà "những
trang viết lạ" gắn với yếu tốkì ảo xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống
văn học hôm nay là một biểu hiện của nỗlực giàu tính nhân vănấy. Hành
trình từâm thầm lặng lẽ đến sôi nổi, ồn ào có phần thái quá để rồi trởlại
trạng thái bình thường vốn có của dòng chảy kì ảo cũng góp phần phản ánh
sựphức tạp và không kém phần sinh động của thực tiễn văn học gần hai
mươi năm qua.
2. Sựchuyển biến của một giai đoạn, thời kì văn học, theo Bakhtin,
đượcđặc trưng bởi sựthay đổi củađời sống thểloại. Thếnhưng, thểloại
đang sống trong hiện tại bao giờcũng nhớ đến quá khứcủa nó bởi "đằng
sau mỗi một loại văn họcđều có một truyền thống lớn lao tuy ẩn mà hiện:
truyền thống này bằng cách gánh vác chung để cùng hưởng chung một nền
văn hóa”(1). Nghệthuật biểu hiện của dòng truyện hiệnđại có yếu tốkì ảo
không đơn giản chỉlà những kì hoa dịthảođột ngột xuất hiện nhưmột sự
"thất cước với giống nòi" mà vẫn là một bước tiếp nối và sáng tạo, bổsung.
Sẽlà đoản mệnh đối với bộphận văn học này nếu tất cảcác cây bút hiện
nay chỉkếthừa truyền thống một cách máy móc - nghĩa là chỉdựa vào tình
tiết li kì để thu hút bạnđọc, bởi vì lạmãi sẽ đến lúc bão hòa - đó là quy luật
trong tâm lí tiếp nhận. Sởdĩcái kì ảo trong văn xuôi hôm nay đủ sức làm
rung động trái tim ngườiđọc nhấtđịnh phải có những nguyên nhân thuộc
vềxã hội - lịch sửbên cạnh kĩxảo nghệthuật và nội dung tưtưởng đặc thù
nào đó tồn tại.
Những đổi thay trong giao lưu văn học
Nếu như ở giai đoạn trước, giao lưu văn học nhìn chung mang tính
chất khu vực (phương Đông và các nước thuộc hệthống Xã hội chủnghĩa
(cũ)) thì bây giờnó đã mang tính chất toàn cầu. Mỗi biếnđộng của văn học
phương Tây và văn học thếgiới lúc này đều nhanh chóng ảnh hưởng đến
văn học Việt Nam. Giờ đây văn học mởrộng cửađón nhiều luồng gió lạ
của văn học nhân loại, nhất là của các nước tưbản phương Tây. Những
sáng tác văn học ngoại nhập ngày càng trởnên phong phú, đa dạng, có
sức hấp dẫnđặc biệt và là nguồn bổsung không thểthiếuđược củađời
sống văn hoá dân tộc. Thành tựu của văn học thếgiới, đặc biệt là của văn
học hiệnđại và đương đại, đã mởra những vùng hiểu biết mới, những cảm
nhận mới và đã góp phần thúc đẩy sựsáng tạo, mang lại sựsinh động, mới
mẻcho văn học trong nước.
Một thời gian dài, đến non một nửa thếkỉ, văn học thiên vềtính chất
"nệthực", "vụthực", tài liệu và sựviệc có thực là cơsởcủa hầu hết các
sáng tác tựsự, loại truyện mang màu sắc kì ảo, quái dịvắng bóng trên văn
đàn. Ngay cả đến giới nghiên cứu, phê bình văn học cũng công khai bày tỏ
thái độ kì thị, "bất hợp tác" đối với loại truyện này - không loại trừ đây là
những sản phẩm thuần tuý dân tộc - vì e ngại chúng sẽ"làm sống lại trong
đầu óc ngườiđọc bình thường những quan điểm phản khoa học lỗi thời"(2).
Sựthay đổi trong cơchếquản lí văn hoá văn nghệkhiến người ta mạnh
dạn truyền bá loại sáng tác văn học kỳ ảo, nhất là đối với các tác phẩm có
giá trịnghệthuật cao của các nhà văn thếgiới. Tâm nguyện của những
người bắc nhịp cầu văn họcở đây không gì khác hơn ngoài việc góp phần
thay đổi diện mạo văn học nước nhà nhưLời giới thiệutrong Truyện ngắn
Edgar Poe sau đây: "Xuất bản tập sách nhỏcủa Edgar Poe không chỉ đơn
thuần giới thiệu khuôn mặt văn học - cho dù đó là gương mặt của một nhà
văn lớn - mà xa hơn nữa, trong quá trình đổi mới tưduy, phải chăng cần
tránh lối suy nghĩ đơn giản, một chiều, cần tiếp cận với những gì phức tạp
hơn, đa dạng hơn"(3). Việc tiếp thu các nền văn nghệ đi trướcđể phát triển
văn nghệdân tộc, theo Phương Lựu, là "quy luật phổbiến vô cùng quan
trọng", bởi "sựtiếp thu đích thực không bao giờlà sựsao chép nô lệ, mà là
một sáng tạo"(4). Riêng đối vớiđội ngũsáng tác, việc xuất hiện rầm rộkèm
theo sựchào đón nồng nhiệt và thái độ trân trọng củađộc giảdành cho bộ
phận văn họcđộcđáo này chắc chắn sẽgợi lên ởhọnhững suy nghĩ, nhận
thức và tìm tòi, khám phá mới.
Sựmởrộng trong quan niệm vềhiện thực và đối tượng phản
ánh của văn học
Nguyên nhân chủyếu của sựchuyển biến trong quan niệm vềhiện
thực, tính hiện thực... của văn học hôm nay xuất phát từphía đội ngũnhà
văn. Với họ, hiện thực lúc này không đồng nghĩa với tính có thật, giống như
thật, mà cao hơn thế, nó là "vẻ đẹp huyền thoại của sựtái hiện tựnhiên
theo cách nhìn độcđáo của nhà văn vềsựvật"(5). Phản ánh hiện thực
không phải là sựsao chép hiện thực mà là sựsáng tạo của người nghệsĩ
nhằm tạo ra hiện thực. Cho nên, tính hiện thực của tác phẩm lúc này nằmở
chỗnó đã đề cập và giải quyếtđược những vấnđề gì của thực tế. Quan
niệm này đã phần nào khắc phụcđược cách hiểu có phần ngây thơvềhiện
thực trướcđây. Từsau 1986 đến nay, trong cao trào đổi mới tưduy, đội
ngũnhững người làm công tác văn học, trong đó có nhà văn, có dịp thuận
lợiđể nhìn lại chặng đường đã qua của văn học. Họsớm nhận ra rằng:
Không thểkhuôn đối tượng nhận thức, phản ánh của văn học vào những
lĩnh vực hạn hẹp, cứng nhắc nhằm phục vụcho những mục tiêu, nhiệm vụ
không thực sựphù hợp với bản chất của nó, mà chính là phải mởrộng
phạm vi khám phá của văn họcđể loại hình nghệthuật này ngày càng đáp
ứng được những đòi hỏi mới của ngườiđọc, với tưduy của người thời nay,
phù hợp với tốcđộ phát triển của xã hội hiệnđại, và quan trọng hơn là khắc
phục tình trạng phản ánh sơlược, một chiều vềcuộc sống. Biên độ của
hiện thực trong quan niệm của người cầm bút hôm nay đã được mởrộng
hơn, được soi chiếu từnhiều góc độ tạođiều kiệnđể họcó thểthâm nhập
vào những địa hạt mới mẻphù hợp với cá tính sáng tạo của mình. Quan
niệm hiện thực - nói nhưHồAnh Thái - gồm "những gì ta thấy, ta nghe, ta
trải nghiệm là chưađủ. Hiện thực còn là cái ta cảm nữa (...) Cảmộtđời
sống tâm linh cũng là hiện thực(B.T.T. nhấn mạnh)"(6). Tương tựHồAnh
Thái, Ngô TựLập cũng cho rằng: Ngay cảhiện thực cũng chỉlà một giấc
mơ, một giấc mơhỗn loạn, vô tận, giấc mơvới những đường bay của mê
lộ(7). Bên cạnh những hiện tượng cuộc sống có quy luật thì cái ngẫu nhiên,
bất ngờ, kì quái cũng hiện diện làm nên bộmặt hấp dẫn của văn xuôi hôm
nay: "Kì quặc và lẩn thẩn, hoàn toàn khó tin, tuy vậy giờ đây kì quặc nhất
hay bình thường nhất cũng thếcảthôi" (Bảo Ninh - Nỗi buồn chiến tranh). Ý
tưởng này cũng bắt gặp qua lời tâm sựcủa tác giảtiểu thuyếtChó Bi đời
lưu lạc: "Khốn nạn, nhiều khi cái dịdạng, không phải quy luật lại chi phối
cuộc sống mới trớtrêu chứ". Bức tranh cuộc sống không phải lúc nào cũng
ánh sắc hồng, và chân dung con người chưa hẳn mọi lúc, mọi nơiđều "vui
vẻtrẻtrung" mà đôi khi "trầm hóa" bởi sựphức hợp nhiều sắcđộ. Nói như
Ma Văn Kháng thì đó là "một kết cấu của cảcái tốt lẫn cái xấu, cái thiện và
cái ác" (Bồnông ởbiển), cũng như"trên cơsởnhững điều dựtính được lẫn
những yếu tốbất ngờkì quái" (Ngườiđánh trống trường). "Bên cạnh Chúa
có Quỷ, bên cạnh Phật có Ma. Ma quỷcũng dựphần bất tử để làm mặtđối
lập, để thếgiới này tiếp tục vậnđộng và tồn tại" (Nguyễn Khải - Thời gian
của người). Từhiện thực kháng chiến hào hùng, tràn ngập âm hưởng sử
thi, con người bước vào một mặt trận mới vắng xa tiếng súng nhưng cũng
không kém phần dằng dai, khốc liệt: Cuộc chiếnđấu chống tiêu cực xã hội,
và một cuộc chiến khác cũng hết sức cam go để chống lại chính "ma quỷ
trong lòng ta" với những nỗlực, quyết tâm mới: "phê phán cái sai", "lên án
cái xấu", "tích cực cổvũcho cái mới thắng lợi"... Điềuđó đặt nhà văn trước
những trách nhiệm, thửthách mới, với sựý thức mới vềthiên chức của
người nghệsĩ: "Nghệthuật cũng sẽkhông là gì nếu không ôm hết cái dữ
dằn, đanh đá của cuộc sống, cảcuộc chết nữa! Sẽchẳng điđếnđâu một
thứnghệthuật không thấy hết, không nói hết cái bờbên kia của hiện thực"
(Trương VũThiên An - Nước mắt Chí Phèo).
Việc thay đổi trong quan niệm vềhiện thựcđã dẫnđến sựbùng phát
về đề tài trong văn học, phá vỡcái gọi là "chủnghĩađề tài" của văn xuôi
giai đoạn trước nhưnhiều nghiên cứu gầnđâyđã chỉra. Sựbùng nổ đề tài
nhưvậy giúp nhà văn có điều kiện khám phá mọi phương diện của cuộc
sống, đi sâu vào những góc khuất của hiện thực khách quan và hiện thực
tâm hồn với bao chiêm nghiệm và dựcảm vềnhân thế, mởra một chân trời
thoáng rộng cho sựliên tưởng và suy ngẫm của ngườiđọc.
Sựmởrộng trong quan niệm vềphương pháp sáng tác và tiếp
cận hiện thực
Trước sựchuyển mình của thờiđại, văn họcđã thực sựbắt gặp một
môi trường thuận lợi cho sựnảy nởcác dạng thức khái quát, các thủpháp
nghệthuật tiếp cận và tái hiện cuộc sống, sự đa dạng trong phong cách của
nhà văn. Một cách tựnhiên, đời sống văn học xuất hiện thái độ cởi mở, dân
chủ đối với những cách thức tiếp cận cuộc sống không đi theo con đường
của chủnghĩa hiện thực. Đã đến lúc người ta nhận thấy "không nhất thiết
chỉcó phương pháp hiện thực chủnghĩa. Chúng ta chấp nhận cảlãng mạn,