Khái niệm cơ bản trong nhiếp
ảnh và ảnh kỹ thuật số (1)
Trong bài viết này, VinaCamera.com giới thiệu các khái niệm cơ bản
trong nhiếp ảnh và ảnh số (Basic concepts in photography and digital
photography). Bài viết sẽ thường xuyên được bổ sung và cập nhật. Để các bạn
tiện theo dõi trên máy ảnh số hiện chưa được Việt hóa, VinaCamera.com sẽ
giải thích kèm các thuật ngữ tiếng Anh.
Cửa chập (shutter):
Là mành chắn được đóng mở cho phép ánh sáng lọt qua để đi tới phim hay
bộ cảm biến khi bấm máy chụp. Khoảng thời gian mành mở để ánh sáng lọt (qua
mành) vào phim hay bộ cảm biến nhận ánh sáng đối với máy ảnh số - cũng chính
là thời gian phơi sáng của phim hay bộ cảm biến (exposure time) - được điều
chỉnh bởi tốc độ cửa chập (shutter speed) và thường được tính bằng giây và phần
của giây, ví dụ 1 giây, 1/60 (một phần 60 của giây), 1/3200 (một phần 3200 của
giây). Tốc độ cửa chập càng nhanh cho phép chụp được các đối tượng di chuyển
nhanh mà không bị nhòe hình do “dừng” được hình ảnh trong một khoảnh khắc rất
nhỏ, ví dụ để “dừng” được chuyển động của một con chim đang bay, tốc độ cửa
chập phải đạt được tối thiểu từ 1/1250 đến 1/1600 giây mới đảm bảo không bị
nhòe. Tốc độ cửa chập càng nhanh đòi hỏi ánh sáng càng mạnh mới đảm bảo ảnh
không bị quá tối.
Khẩu độ mở (apature):
Là lỗ lọt sáng nằm trên ống kính của máy ảnh. Độ to nhỏ của khẩu độ được
điều chỉnh bằng thông số f (f-number), ví dụ f/2.8 hay f/32, và phụ thuộc khả năng
của ống kính. Các khẩu độ phổ biến gồm f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16,
and f/22. Lưu ý: thông số f này càng nhỏ thì độ mở của lỗ lọt sáng càng lớn, ví dụ
f/5.6 cho lỗ lọt sáng lớn hơn so với f/8, như vậy, f/5.6 cho nhiều ánh sáng lọt qua
hơn so với f/8 - đây là cánh tính hay làm nhiều người nhầm lẫn về khẩu độ mở.
Các ống kính càng tốt (và càng đắt tiền do đòi hỏi công nghệ sản xuất cao hơn)
cho phép mở khẩu độ càng to, hiện nay hãng Leica đã sản xuất ống kính thông
thường với độ mở lên tới f/0.95. Khẩu độ mở to (thông số f nhỏ) cho phép ánh
sáng lọt vào phim nay bộ cảm biến nhiều hơn, tạo khả năng tăng tốc độ cửa chập
(shutter speed) giúp đảm bảo hình không bị nhòe (do rung tay hay vật chuyển
động), nhất là trong các môi trường ánh sáng yếu mà vẫn bảo đảm ánh sáng của
ảnh. Tuy nhiên, khẩu độ mở còn chi phối chiều sâu của ảnh (depth of field): Khẩu
độ mở càng to càng làm giảm chiều sâu của ảnh.
Căn nét / lấy nét (focus):
Điều chỉnh ống kính (nhiều khi là cả vị trí của máy ảnh) để căn chỉnh tạo
hình ảnh sắc nét trên phim hay bộ cảm biến. Ở một số máy ảnh, khi điều chỉnh, vị
trí của phim hay bộ cảm biển cũng di chuyển để tạo độ nét. Lưu ý: có nhiều người
còn gọi việc này là “canh nét”.
Tiêu điểm (focal point):
Là điểm trên trục quang học (của ống kính) ở đó các tia sáng (sau khi đã đi
qua các thấu kính) tạo thành hình ảnh sắc nét của đối tượng được chụp ảnh. Việc
điều chỉnh ống kính (và vị trí của máy ảnh) để hình ảnh sắc nét nằm trên phim hay
bộ cảm biến gọi là lấy/căn/canh nét.
Tiêu cự (focal length):
Khoảng cách giữa bề mặt của phim (hay bộ cảm biến nhận sáng ở máy ảnh
số) tới trung tâm quang học của ống kính (gồm hệ thấu kính). Tiêu cự thường
được tính bằng milimet (mm) và được ghi trên ống kính. Đối với định dạng phim
(kích cỡ cảm biến toàn khổ) 35mm, tiêu cự ở 50mm được coi là tiêu chuẩn
(normal, thường được đọc là nóc-man - ở tiêu cự này hình ảnh qua ống kính sát
thực với hình ảnh nhìn thông thường qua mắt người nhất, và cho độ chính xác cao
nhất). Các tiêu cự ngắn hơn 50mm được gọi là góc rộng (wide) và các tiêu cự dài
hơn 50mm có thể được gọi là lớn hay tê-lê (tele). Ở cùng một khoảng cách giữa
máy ảnh và đối tượng cần chụp, ống kính góc rộng cho hình ảnh rộng hơn (phù
hợp với chụp một nhóm người hay toàn cảnh trong nhà, v.v…) còn ống tele giúp
chụp được đối tượng to hơn trong ảnh. Ghi chú: Việc sản xuất các ống tele có
khẩu độ mở lớn (f-number nhỏ) đòi hỏi kỹ thuật cao, nên các ống kính này rất đắt).
Ống phóng và ống cố định (zoom lens & fixed lens):
Các ống kính có khả năng thay đổi tiêu cự gần xa được gọi là các ống zoom.
Các ống chỉ có một tiêu cự duy nhất gọi là ống cố định (fixed lens / prime lens).
Các chỉ số này thường được ghi trên trên ống kính hoặc trên thân máy (máy liền
ống kính) với chỉ số tiêu cự nhỏ nhất tới lớn nhất kèm ký hiệu X (đọc là nhân), ví
dụ 17-50mm, 18-135mm hay 12x. Ghi chú: Thuật ngữ tiếng Việt “phóng” và “cố
định” ở đây chỉ được dùng để giải thích; trên thực tế ở Việt Nam, người chơi ảnh
thường sử dụng thuật ngữ vay mượn trong tiếng Anh và gọi là ống zoom (đọc là
dum) và ống fixed (đọc là phích).
Tỷ lệ phóng quang học và kỹ thuật số (optical zoom & digital zoom):
Tỷ lệ phóng quang học (optical zoom) là khả năng phóng to hay thu nhỏ
hình ảnh đối tượng được chụp ở cùng một khoảng cách từ máy ảnh tới đối tượng
trên ảnh chụp được tạo ra qua điều chỉnh ống kính (hệ thống thấu kính bên trong
ống kính). Đối với các máy ảnh số, việc phóng to thu nhỏ này còn có thể được
thực hiện bằng cách sử dụng tính năng zoom kỹ thuật số (digital zoom) để phóng
to một phần hình ảnh thu nhận được qua ống kính sao cho bằng với kích thước
toàn bộ của khuôn hình. Tưởng tượng đơn giản, bạn có một hình to bằng khổ giấy
A4, bạn cắt lấy một góc phần tư của ảnh và đem ra hàng photocopy phóng to lên
gấp 4 lần sẽ được một hình to bằng khổ giấy A4 với những chi tiết đã chọn to hơn
trước gấp 4 lần. Việc phóng to như vậy thường làm giảm chi tiết và chất lượng của
ảnh. Việc làm này cũng có thể thực hiện trên máy tính mà không cần tính năng
zoom số của máy ảnh. Vì vậy, khi mua máy ảnh, người ta thường quan tâm tới tỷ
lệ phóng to quang học hơn là phóng to kỹ thuật số. Ghi chú: Cũng như trên, các
thuật ngữ phóng to thu nhỏ ở đây được dùng chủ yếu để giải thích, trên thực tế ở
Việt Nam, phần lớn mọi người đều sử dụng từ vay mượn là “zoom” với các cách
nói như “dum” ra, “dum” vào hay “dum” to, “dum” nhỏ.
Chế độ căn nét (focus mode):
Chế độ điều chỉnh ống kinh để căn nét cho hình ảnh. Thông thường có hai
loại là căn nét thủ công bằng tay (manual focus) hoặc căn nét tự động (auto focus).
Ở chế độ căn nét tự động, nhiều hãng máy ảnh còn phân biệt giữa căn nét cho các
vật đứng im và các vật chuyển động.
Chiều sâu ảnh trường (depth of field - DOF):
Đối với một số trường hợp, do sử dụng ống kính hay khoảng cách giữa các
đối tượng được chụp, khi căn nét một đối tượng thì các đối tượng khác ở trước và
sau đối tượng căn nét bị nhòe đi, những trường hợp như vậy sẽ cho hình ảnh gọi là
nông về chiều sâu của ảnh; trong những trường hợp khác, các đối tượng trước và