ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐỖ THU HIỀN
QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG TỚI SỰ ĐIỂN PHẠM HÓA
CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO Ở VIỆT NAM
TỪ TRẦN NHÂN TÔNG QUA NGUYỄN TRÃI
ĐẾN LÊ THÁNH TÔNG
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
Hà Nội - 2014
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐỖ THU HIỀN
QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG TỚI SỰ ĐIỂN PHẠM HÓA
CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO Ở VIỆT NAM
TỪ TRẦN NHÂN TÔNG QUA NGUYỄN TRÃI
ĐẾN LÊ THÁNH TÔNG
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62 22 01 21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn
GS.TS. Trần Ngọc Vƣơng
Hà Nội - 2014
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các
số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố
trong bất kỳ công trình nào khác.
Tác giả luận án
Đỗ Thu Hiền
LỜI CẢM ƠN
Luận án đƣợc hoàn thành dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn
Kim Sơn và GS.TS. Trần Ngọc Vƣơng. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và
sâu sắc tới các thầy đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận
án, và trong suốt con đƣờng theo đuổi công việc nghiên cứu khoa học của tôi.
Tôi cũng xin cảm ơn Khoa Văn học, Phòng Đào tạo Sau đại học, Trƣờng Đại
học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã luôn tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học
tập. Xin cảm ơn Viện Harvard- Yenching đã trao cho tôi cơ hội thực tập tại Viện
trong thời gian làm luận án.
Tôi gửi lời cảm ơn tới các nhà khoa học của hội đồng chấm luận án các cấp
và các nhà khoa học khác thuộc Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn-
Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Văn học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Trƣờng
Đại học Khoa học Huế, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TPHCM, Trƣờng Đại học Khoa
học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia TPHCM… đã gửi lời góp ý, nhận xét để
tôi có thể hoàn thiện luận án của mình.
Xin cảm ơn các đồng nghiệp trong Khoa Văn học, Trƣờng Đại học Khoa học
Xã hội Nhân văn, bạn bè và gia đình đã luôn tạo mọi điều kiện giúp đỡ, động viên
tôi trong quá trình viết luận án.
Đỗ Thu Hiền
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài: ........................................................................................................ 1
2. Lịch sử vấn đề .............................................................................................................. 4
3. Phạm vi, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu .......................................................... 17
4. Phƣơng pháp nghiên cứu .......................................................................................... 26
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án ............................................................. 28
6. Cấu trúc đề tài ........................................................................................................... 28
CHƢƠNG 1: GIAI ĐOẠN KHỞI ĐẦU CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO – TRƢỜNG HỢP
TRẦN NHÂN TÔNG ...................................................................................................... 29
1.1. Thiền tông từ Huệ Năng đến Trần Nhân Tông ................................................... 29
1.2. Quan niệm - đặc trƣng thẩm mỹ của văn học Thiền gia và sự gặp gỡ Nho gia 36
1.3. Từ cƣ trần lạc đạo đến các vấn đề thế sự ............................................................. 43
1.3.1. Cư trần lạc đạo ................................................................................................ 43
1.3.2. Vấn đề dân tộc ................................................................................................. 54
1.3.3. Từ thơ Thiền cảnh đến sự xuất hiện của vấn đề đạo lý- thế sự qua thể thơ
vịnh vật ....................................................................................................................... 59
1.4. Hình tƣợng vị Bồ tát trang nghiêm- trƣợng phu trung hiếu .............................. 63
1.5. Những yếu tố thời gian- không gian nghệ thuật từ Thiền gia đến Nho gia .... 70
1.5.1. Từ thời gian vũ trụ vĩnh hằng đến thời gian hƣớng về quá khứ ................ 70
1.5.2. Từ không gian vũ trụ vô cùng đến không gian thế tục ............................... 74
Tiểu kết ........................................................................................................................... 78
CHƢƠNG 2: GIAI ĐOẠN ĐỊNH HÌNH CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO- TRƢỜNG HỢP
NGUYỄN TRÃI .............................................................................................................. 80
2.1. Nguyễn Trãi trong bƣớc chuyển giao của lịch sử từ Phật giáo sang Nho giáo . 80
2.2. Sự định hình của quan niệm và đặc trƣng thẩm mỹ của văn học nhà Nho ...... 87
2.3. Các vấn đề đạo lý- thế sự và dân tộc .................................................................. 100
2.3.1. Nhân nghĩa và an dân ................................................................................... 101
2.3.2. Đạo lý thế sự qua trường hợp thơ giáo huấn và thơ đề vịnh ....................... 104
2.3.3. Hành đạo hay ẩn dật ..................................................................................... 110
2.4. Hình tƣợng trung tâm .......................................................................................... 116
2.4.1. Hình tượng cái tôi trữ tình ............................................................................ 116
2.4.2. Sáng tạo các hình tượng nhân vật theo mô hình nhân cách lý tưởng của
Nho gia ..................................................................................................................... 124
2.5. Định hình các yếu tố thời gian và không gian nghệ thuật của văn học nhà Nho
....................................................................................................................................... 131
2.5.1. Thời gian quá khứ mơ hồ.............................................................................. 131
2.5.2. Không gian trần thế mang tính ước lệ ......................................................... 136
Tiểu kết ......................................................................................................................... 140