ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----- *** -----
PHAN THỊ HỒNG GIAO
QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA
NGUYỄN MINH CHÂU QUA DI CẢO
CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ : 60.22.34
LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. TÔN PHƯƠNG LAN
HÀ NỘI - 2010
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU Trang
Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1
Lịch sử vấn đề ............................................................................................... 2
2.1. Nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Minh Châu ............................. 2
2.2. Nghiên cứu về phê bình và tiểu luận của Nguyễn Minh Châu ......... 4
2.3. Tình hình nghiên cứu về Di cảo Nguyễn Minh Châu ...................... 6
Đối tượng nghiên cứu ................................................................................... 9
Phương pháp nghiên cứu .......................................................................... 10
Cấu trúc của luận văn ................................................................................ 10
PHẦN NỘI DUNG
Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người
của Nguyễn Minh Châu qua Di cảo ............................. 11
1.1. Quan niệm nghệ thuật về con người ................................................... 11
1.1.1.Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người ............................ 11
1.1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học viết về đề tài
chiến tranh 1945-1975 và sau 1975 .............................................................. 13
1.1.3. Con người qua các sáng tác nhật ký viết về chiến tranh ............. 15
1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo....................................................... 16
1.2.1. Viết về con người với cảm hứng ngợi ca .......................................... 17
1.2.1.1.Con người trong cuộc chiến đầy gian khổ, hy sinh ..................... 18
1.2.1.2.Con người với lòng dũng cảm và đức hy sinh cao đẹp ............... 21
1.2.2. Viết về con người với cảm hứng nhân bản ...................................... 24
1.2.2.1. Con người với những mất mát và nỗi đau khôn cùng ............... 26
1.2.2.2.Con người với những suy ngẫm mang tính nhân bản ................ 33
1.2.2.3. Con người với những suy ngẫm về vấn đề khôi phục vết thương
sau chiến tranh......................................................................................... 39
Chương 2: Quan niệm về văn học của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo ............................................. 48
2.1. Về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực......................................... 49
2.1.1 Hiện thực cuộc sống là khởi nguồn sáng tạo của nhà văn............. 52
2.1.2. Quan niệm về phản ánh hiện thực trong văn học ......................... 58
2.1.3. Những yêu cầu về cách tiếp cận, phản ánh hiện thực trong văn học
..................................................................................................................... 64
2.2. Văn học thể hiện tính tư tưởng ........................................................... 78
2.2.1. Quan niệm về tính tư tưởng trong tác phẩm văn học .................. 78
2.2.2. Phấn đấu để tác phẩm có tính tư tưởng ..................................... 84
Chương 3: Quan niệm về nhà văn của Nguyễn Minh Châu
qua Di cảo .............................................. 89
3.1.Quan niệm về tài năng của người cầm bút .......................................... 91
3.1.1.Tài năng của người cầm bút gắn liền với cá tính sáng tạo ................. 91
3.1.2. Phát triển tài năng của người cầm bút .............................................. 95
3.2. Bản năng, ý thức và trách nhiệm của người cầm bút ...................... 101
3.2.1. Giai đoạn bản năng của người cầm bút .......................................... 102
3.2.2. Giai đoạn ý thức của người cầm bút .............................................. 105
3.2.3. Trách nhiệm của người cầm bút ..................................................... 109
PHẦN KẾT LUẬN ............................................ 119
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................ 123
1
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1.1 Trong dòng chảy của văn học hiện đại, Nguyễn Minh Châu (1930
- 1989) là nhà văn thuộc thế hệ sau năm 1954. Ông vào nghề khá muộn nhưng
đã khẳng định được vị trí tiêu biểu của mình. Hành trình văn học của Nguyễn
Minh Châu khởi đầu bằng truyện ngắn Sau một buổi tập (đăng tạp chí Văn
nghệ Quân đội, số 10-1960) và khép lại với truyện vừa Phiên chợ Giát, được
viết ngay trên giường bệnh, trong những ngày giờ chót cùng của cuộc đời ông
(1989). Ba thập kỷ - một hành trình không phải là dài, so với những đồng
nghiệp, đồng lứa: Nguyễn Khải, Xuân Thiều, Hồ Phương,.... nhưng với một
số tác phẩm cùng các bài phê bình, tiểu luận, Nguyễn Minh Châu không chỉ
minh chứng xuất sắc cho bước chuyển âm thầm và quyết liệt trong quan niệm
sáng tác mà còn đạt tới sự hoàn thiện nghệ thuật. Ông đã tạo cho mình một vị
trí không thể thay thế trong giai đoạn quá độ của văn học trước và sau 1975,
trở thành một trong số những nhà văn tiêu biểu đặt nền móng cho sự đổi mới.
Nguyễn Minh Châu xứng đáng là người mở đường tinh anh và xuất sắc nhất
cho văn học Cách mạng Việt Nam thời kỳ hậu chiến.
1.2. Nguyễn Minh Châu đã đi vào cõi vĩnh hằng, nhưng may mắn
thay, những trang nhật ký của ông đã được bà Nguyễn Thị Doanh vợ ông -
nâng niu, gìn giữ và công bố trong cuốn Di cảo Nguyễn Minh Châu. Với tư
cách vừa là nhà văn, vừa là người lính - chứng nhân của lịch sử, Nguyễn
Minh Châu đã ghi chép khá đầy đủ, chi tiết và rất công phu những gì mà ông
có dịp chứng kiến, đã được nghe, được nghiền ngẫm trong suốt cuộc hành
trình. Từ những ghi chép này chúng ta bắt gặp tư chất của một nhà văn
chuyên nghiệp. Bên cạnh những trang ghi chép mang tính chất tư liệu như còn
vương khói súng và nhịp độ khẩn trương gấp gáp của cuộc chiến hào hùng,
chúng ta bắt gặp dấu hiệu của những chuyển biến trong quan niệm nghệ thuật
về cách nhìn nhận chiến tranh, con người với những day dứt, trăn trở khi nhìn
sâu vào cuộc chiến của dân tộc. Vẫn là âm hưởng sử thi, tràn đầy niềm tự hào
2
về lòng dũng cảm, sự hy sinh vô bờ bến của bộ đội ta, nhân dân ta nhưng bên
cạnh đó là những suy ngẫm về mất mát, đau thương mà con người phải chịu
đựng. Có thể nói Di cảo của Nguyễn Minh Châu không chỉ dừng lại ở việc
cung cấp cho hậu thế cái nhìn chân thật về hiện thực của một giai đoạn lịch sử
đầy đau thương nhưng cũng rất đỗi hào hùng mà còn giúp người đọc được
tiếp cận số phận con người, số phận dân tộc với cái nhìn cảnh tỉnh về chiến
tranh. Ta có thể hiểu được cái nhìn tiên cảm của Nguyễn Minh Châu về đề
tài chiến tranh đã có từ rất sớm nhưng điều kiện xã hội chưa cho phép ông có
đủ dũng khí để thể hiện một cách đầy đủ mà đành phải giấu đi, gói trong bao
lần lá, rào sau bao tầng chữ văn chương .
1.3. Cũng ở Di cảo ta có dịp thấu hiểu những trăn trở, suy tư về nghề
văn, về trách nhiệm của người cầm bút qua những trang nhật ký và trang sổ
tay viết văn. Đây là căn cứ thực sự quan trọng để bạn đọc hiểu về con người
nhà văn từ góc độ tâm hồn và nhân cách. Từ đó ta có thể hình dung một cách
đầy đủ hơn về Nguyễn Minh Châu, về những chuyển biến trong quan niệm
nghệ thuật đã manh nha từ rất sớm, để hôm nay, hậu thế thấy được sự dũng
cảm của ông với vị trí tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học thời hậu
chiến.
Di cảo cho chúng ta hiểu một cách thấu đáo và đầy đủ hơn về một
Nguyễn Minh Châu tiên phong trong lĩnh vực đổi mới và cũng hiểu được đâu
là động lực thôi thúc ông chọn con đường ấy và vì sao ông lại có thể thành
công đến vậy. Nghiên cứu Di cảo Nguyễn Minh Châu, chúng ta sẽ có được
một cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về cuộc đời, văn nghiệp và đặc biệt là sự
vận động trong nhận thức và trong quan niệm nghệ thuật của một nhà văn tâm
huyết, tài năng của văn học hiện đại Việt Nam.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ :
2.1. Nghiên cứu về sáng tác của Nguyễn Minh Châu
Nguyễn Minh Châu công bố truyện ngắn đầu tiên vào năm 1960 và
năm 1970 đã có một số bài phê bình dành cho tiểu thuyết Cửa sông và tập
