i
MỤC LỤC
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.................................................................................... iv
DANH MỤC BẢNG ..................................................................................................... v
DANH MỤC HÌNH ....................................................................................................vii
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của luận án ......................................................................................... 1
2. Mục tiêu nghiên cứu .................................................................................................. 4
3. Nội dung nghiên cứu ................................................................................................. 4
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................. 4
5. Luận điểm bảo vệ ...................................................................................................... 4
6. Những điểm mới của luận án .................................................................................... 5
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài luận án ..................................................... 5
8. Cơ sở tài liệu ............................................................................................................. 5
9. Cấu trúc của luận án .................................................................................................. 6
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................... 7
1.1. Cơ sở lý luận về nghiên cứu địa mạo sinh thái ...................................................... 7
1.1.1. Khái niệm Địa mạo sinh thái .......................................................................... 7
1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu về địa mạo sinh thái .......................................... 13
1.2. Các khía cạnh ứng dụng của địa mạo sinh thái .................................................... 21
1.3. Cách tiếp cận và quan điểm nghiên cứu............................................................... 23
1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu ...................................................................................... 26
1.3. Quy trình nghiên cứu ........................................................................................... 30
CHƢƠNG 2. CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO ĐỊA MẠO SINH THÁI TỈNH
NGHỆ AN ................................................................................................................... 32
2.1. Đặc điểm các nhân tố tự nhiên ............................................................................. 32
2.1.1. Vị trí địa lý .................................................................................................... 32
2.1.2. Đặc điểm trắc lượng hình thái địa hình ....................................................... 32
2.1.3. Đặc điểm địa chất ......................................................................................... 36
2.1.4. Đặc điểm khí hậu .......................................................................................... 40
2.1.5. Đặc điểm thuỷ văn ........................................................................................ 44
2.1.6. Đặc điểm địa chất thuỷ văn .......................................................................... 49
ii
2.1.7. Đặc điểm thổ nhưỡng.................................................................................... 52
2.1.8. Đặc điểm thực, động vật ............................................................................... 55
2.2. Đặc điểm các nhân tố kinh tế - xã hội .................................................................. 57
2.2.1. Dân tộc, dân số và lao động ......................................................................... 57
2.2.2. Đặc điểm các ngành kinh tế .......................................................................... 59
2.2.3. Hiện trạng sử dụng đất ................................................................................. 63
2.3. Hiện trạng môi trƣờng, nguy cơ tai biến tỉnh Nghệ An ...................................... 65
2.3.1. Hiện trạng môi trường .................................................................................. 65
2.3.2. Tai biến chi phối đặc điểm địa mạo sinh thái tỉnh Nghệ An ........................ 69
2.4. Đánh giá tổng hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế xã hội chi phối cân bằng địa mạo
sinh thái ....................................................................................................................... 74
2.4.1. Nhóm nhân tố nội sinh .................................................................................. 75
2.4.2. Nhóm nhân tố ngoại sinh .............................................................................. 76
2.4.3. Nhóm nhân tố con người .............................................................................. 84
2.4.4. Nhóm nhân tố tai biến ................................................................................... 86
CHƢƠNG 3. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA MẠO SINH THÁI VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH
THỔ TỈNH NGHỆ AN ............................................................................................... 87
3.1. Đặc điểm địa mạo tỉnh Nghệ An .......................................................................... 87
3.1.1. Dạng địa hình ............................................................................................... 87
3.1.2. Kiểu địa hình ................................................................................................. 95
3.2. Đặc điểm các hệ sinh thái tỉnh Nghệ An .............................................................. 98
3.2.1. Đánh giá các nhân tố thành tạo và biến đổi các hệ sinh thái Nghệ An ....... 98
3.2.2. Hiện trạng các hệ sinh thái tỉnh Nghệ An..................................................... 98
3.3. Xác định chỉ số ổn định địa mạo sinh thái tỉnh Nghệ An .................................. 104
3.3.1. Đánh giá độ ổn định của các yếu tố tự nhiên đến các hệ sinh thái ............ 104
3.3.2. Đánh giá mức độ ổn định của các HST đối với các đơn vị địa mạo .......... 109
3.3.3. Xác định chỉ số mức độ ổn định địa mạo sinh thái ..................................... 112
3.4. Phân vùng địa mạo sinh thái tỉnh Nghệ An ....................................................... 114
3.4.1. Phân loại địa mạo sinh thái tỉnh Nghệ An .................................................. 114
3.4.2. Phân vùng địa mạo sinh thái tỉnh Nghệ An ................................................ 118
3.5. Định hƣớng sử dụng hợp lý lãnh thổ tỉnh Nghệ An theo các đơn vị phân vùng
địa mạo sinh thái ....................................................................................................... 130
3.5.1. Vai trò phân vùng địa mạo sinh thái trong tổ chức sử dụng hợp lý lãnh thổ130
iii
3.5.2. Nhận định về tổ chức lãnh thổ trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội
tỉnh Nghệ An đến năm 2020 .................................................................................. 130
3.5.3. Định hướng sử dụng các đơn vị địa mạo sinh thái nhằm mục đích phát
triển bền vững kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường ........................................... 133
KẾT LUẬN ............................................................................................................... 142
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 144
NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN ........................................................................................................ 153
PHỤ LỤC ....................................................................................................................... i
iv
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
BTTN
BVMT
Bảo tồn thiên nhiên
Bảo vệ môi trƣờng
CCN
Cụm công nghiệp
CN
Công nghiệp
CNMT
Chức năng môi trƣờng
CQST
DTNT
Cảnh quan sinh thái
Diện tích tự nhiên
ĐDSH
Đa dạng sinh học
ĐKTN
Điều kiện tự nhiên
ĐMST
Địa mạo sinh thái
ĐTM
Đánh giá tác động môi trƣờng
HST
Hệ sinh thái
HTMT
Hiện trạng môi trƣờng
KCN
Khu công nghiệp
KTXH
Kinh tế - xã hội
MT
Môi trƣờng
NCS
Nghiên cứu sinh
PTBV
Phát triển bền vững
QCVN
QHPT
Quy chuẩn Việt Nam
Quy hoạch phát triển
SX
Sản xuất
TB
Trung bình
TCCP
Tiêu chuẩn cho phép
TNTN
TKT
Tài nguyên tự nhiên
Tân kiến tạo
VLXD
VQG
Vật liệu xây dựng
Vƣờn quốc gia
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Biến thiên địa mạo và thực vật và các sự kiện ngoại sinh ánh hƣởng tới hệ
sinh thái và cảnh quan theo các quy mô thời gian. ....................................................... 8
Bảng 1.2. Số lƣợng bài viết tìm kiếm đƣợc trên website khoa học với từ khóa tìm
kiếm liên quan đến địa mạo sinh thái .......................................................................... 15
Bảng 2.1. Dân số, diện tích và mật độ dân số tỉnh Nghệ An ...................................... 58
Bảng 2.2. Thống kê diện tích theo cấp độ dốc ở Nghệ An ......................................... 34
Bảng 2.3. Thống kê diện tích theo các cấp phân cắt sâu............................................. 34
Bảng 2.4. Thống kê diện tích theo các cấp phân cắt ngang ........................................ 35
Bảng 2.5. Thống kê diện tích theo các cấp độ ẩm địa hình ........................................ 36
Bảng 2.6. Nhiệt độ không khí trung bình tháng và năm ............................................. 40
Bảng 2.7. Lƣợng mƣa trung bình tháng và năm ......................................................... 41
Bảng 2.8. Tổng số ngày mƣa lớn trung bình tháng và năm ........................................ 42
Bảng 2.9. Đặc trƣng hình thái sông suối tỉnh Nghệ An .............................................. 45
Bảng 2.10. Lƣu lƣợng nƣớc trung bình tháng trên các sông tỉnh Nghệ An ................ 46
Bảng 2.11. Mực nƣớc và lƣợng lũ lớn nhất trên sông ................................................ 46
Bảng 2.12. Lƣu lƣợng kiệt nhất đã quan trắc đƣợc trên sông ..................................... 47
Bảng 2.13. Thống kê các điểm, khu vực đã tìm kiếm thăm dò nƣớc dƣới đất ........... 51
Bảng 2.14. Trữ lƣợng khai thác tiềm năng nƣớc dƣới đất tỉnh Nghệ An ................... 51
Bảng 2.15. Các nhóm đất chính tỉnh Nghệ An ........................................................... 52
Bảng 2.16. Thành phần loài động vật có xƣơng sống trên cạn và lƣỡng cƣ ............... 56
Bảng 2.17. Hiện trạng sử dụng đất tỉnh Nghệ An năm 2015 .................................... 63
Bảng 2.18. Thống kê diện tích theo cấp xói mòn đất Nghệ An .................................. 70
Bảng 2.19. Tai biến xói lở bờ biển tại một số khu vực tỉnh Nghệ An ........................ 74
Bảng 3.1. Đặc điểm các kiểu địa hình Nghệ An ......................................................... 97
Bảng 3.2. Đánh giá sự chi phối của các yếu ttrắc lƣợng hình thái địa hình đối với sự
ổn định của các hệ sinh thái ...................................................................................... 104
Bảng 3.3. Đánh giá sự chi phối của các dạng địa hình đối với sự ổn định của các h
sinh thái ..................................................................................................................... 105
Bảng 3.4. Đánh giá sự chi phối của các đơn vị sinh khí hậu đối với sự ổn định của
các hệ sinh thái .......................................................................................................... 106
Bảng 3.5. Đánh giá sự chi phối của các yếu tố thổ nhƣỡng đối với sự ổn định của các
hệ sinh thái ................................................................................................................ 107