Nhiễm Trùng Đường Hô Hấp
Bài viết này chỉ đề cập đến phần trên của bộ phận hô hấp (upper respiratory tract); phần
này bao gồm: mũi, miệng, cổ họng kể cả thanh quản (larynx), pharynx (yết hầu?).
Nhiễm trùng phần trên của đường hô hấp là loại nhiễm trùng thông thường nhất, gây ra
bởi siêu vi khuẩn, vi khuẩn hoặc các loại vi sinh khác. Hầu hết những sự nhiễm trùng này
dẫn đến cảm lạnh, hoặc cúm nhẹ; ngắn hạn và không nguy hại đến sức khỏe. Đôi khi,
trận cúm có thể trầm trọng, việc nhiễm trùng dẫn đến viêm phổi (pneumonia).
Các vi sinh gây nhiễm trùng đường hô hấp thường lan tràn qua:
• Tiếp xúc trực tiếp (từ tay-đến-miệng)
• Gián tiếp qua không khí (airborn): Ho hoặc hắt hơi (những nước mũi, nước miếng bắn
ra ngoài
Chứng cảm lạnh (common cold)
Chứng cảm lạnh, danh từ y khoa gọi là “infectious nasopharyngitis”, là chứng nhiễm
trùng đường hô hấp thường thấy nhất. Trên 200 loại siêu vi khuẩn có thể gây chứng cảm
lạnh. Loai siêu vi khuẩn thường thấy nhất là rhinovirus. Tc bắt trong thờigian 1-3 ngày
sau khi nhiễm trùng.
Cơn cảm lạnh thường diễn tiến như sau:
• Bắt đầu là ngứa cổ và ngạt mũi
• Sau vài giờ, các triệu chứng khác xuất hiện: hắt hơi, rát cổ, lên cơn sốt, nhức đầu, ê ẩm
bắp thịt và ho.
• Sốt nhẹ hoặc không bị sốt; nhưng với trẻ em cơn sốt có thể lên đến 103 độ F trong 1-2
ngày liền. Sau đó, cơn sốt hạ và trở lại bình thường trong ngày thứ 5.
• Nước mũi thường trong và loãng trong ngày 1-3, sau đó đặc dần và có màu vàng hoặc
xanh.
• Rát cổ thường nhẹ, kéo dài 1-2 ngày. Ngạt mũi thường kéo dài 2-7 ngày mặc dù ho và
chảy nước mũi có thể kéo dài đến 2 tuần.
Năm 2006, một chủng nguy hiểm của siêu vi khuẩn adenovirus xuất hiện tại Hoa Kỳ.
Chủng adenovirus này gây nhiễm trùng đường hô hấp và cũng gây viêm phổi, viêm mắt
và những chứng bệnh khác. Chủng adenovirus 14 gây nhiễm trùng đường hô hấp trầm
trọng đưa đến tử vong. Một số bệnh nhân cần được chữa trị tại bệnh viên, và ngay cả khu
chữa trị các cơn bệnh trầm kha (intensive care unit)
Chứng cúm (flu, influenza)
Mỗi năm, có vài triệu người trên thế giới bị cúm. Dịch cúm trở nên nguy hại khi cơn
nhiễm trùng gây ra bởi một chủng siêu vi khuẩn mới, và hầu như chưa ai có kháng thể để
đề kháng một cách hữu hiệu. Những trận dịch toàn cầu (pandemic) này có thể ảnh hưởng
đến cả trăm triệu người. Như trận dịch Spanish flu năm 1918, giết hại 20 triệu người Hoa
Kỳ và Âu Châu, 17 triệu người Ấn Độ. Ngày nay, việc di chuyển bằng máy bay, tàu bè
rất dễ dàng nên hiểm hoạ của một trận dịch toàn cầu còn dễ dàng xảy ra.
Siêu vi khuẩn influenza biến thái rất nhanh khi lan tràn từ sinh vật này sang sinh vật
khác. Hầu hết chủng influenza loại A thường khởi đầu từ các loại di điểu. Trong khi hầu
hết các loại siêu vi khuẩn gây cúm gia cầm (bird flu) tương đối vô hại, một vài chủng
siêu vi khuẩn này trở nên vô cùng nguy hiểm, và gây tử vong cho gia cầm cũng như con
người. Con người dễ dàng nhiễm trùng siêu vi khuẩn gây cúm gia cấm khi tiếp giáp với
các thú vật nhiễm trùng như gà heo. Chủng H5N1 gây nhiễm trùng và tử vong cho con
người tại nhiều nơi trên thế giới.
Triệu chứng của cúm: Bệnh nhân thường ngã bệnh từ 1-4 ngày sau khi nhiễm trùng, và
trận cúm thường diễn tiến như sau:
• Triệu chứng xuất hiện thình lình, gồm nhức đầu, ê ẩm bắp thịt, mệt mỏi và lên cơn sốt
cao độ (103 độ F)
• Ho (khan nhưng dữ dội), đôi khi ngạt mũi và rát cổ
• Trẻ em thường ói mửa, tiêu chảy, nhiễm trùng tai và các triệu chứng cúm khác
• Triệu chứng kéo dài 4-5 ngày, có thể đến 2 tuần lễ. Đôi khi trận cúm có thể trở nên trầm
trọng hoặc khiến các chứng bệnh (có sẵn) khác trầm trọng hơn
Dẫn truyền siêu vi khuẩn
Siêu vi khuẩn cúm truyền từ người nọ sang người kia qua các hạt nước mũi, miệng từ
việc ho đến hắt hơi. Người lớn truyền bệnh cho người lân cận trong thời gian ngày -1 (1
ngày trước khi chính người bệnh đầu tiên có tc của cúm) đến ngày 5 (sau khi đã có triệu
chứng), nghĩa là người bệnh dễ truyền bệnh cho kẻ khác trong vòng 6 ngày đầu tiên của
cơn cúm. Trẻ em có thể truyền bệnh sớm hơn nữa, khoảng 6 ngày trước khi chính chúng
có triệu chứng của cúm. Những người suy hệ miễn nhiễm như tiểu đường, suy thận… có
thể truyền siêu vi khuẩn nhiều tuần lễ hoặc nhiều tháng sau khi chính họ bị nhiễm trùng.
Những chủng siêu vi khuẩn flu
Một siêu vi khuẩn bao gồm nhiều di thể “gói” trong một màng protein. Màng này được
bọc bởi một lớp chất béo chứa các phân tử có tên “glycoprotein”. Chủng loại siêu vi
khuẩn được nhận diện, rồi đặt tên qua số màng protein và loại glycoprotein.
Hai loại siêu vi khuẩn flu chính được đặt tên là A và B:
• Influenza A lan tràn mạnh mẽ nhất, gây nhiễm trùng cho cả thú vật lẫn con người.
Influenza A là nguyên nhân của những trận dịch cúm toàn cầu mà ta biết đến. Chủng siêu
vi khuẩn này còn được phân loại theo 2 chất hiện diện trên màng protein: hemagglutinin
(H) và neuraminidase (N).
• Influenza B gây nhiễm trùng trong con người, không thường thấy như Influenza A,
nhưng thấy trong các trường hợp đặc biệt như tại trung tâm chăm sóc người già (nursing
home)
Hầu hết các cơn cúm đều do Influenza A; loại này gây nhiễm trùng trầm trọng hơn so với
B. Tuy nhiên vì loại B ít gây nhiễm trùng nên ít người có kháng thể để đề kháng, do đó
khi trận dịch xảy ra, có thể gây nhiễm trùng nặng hơn.
Cúm gia cầm (Avian influenza, bird flu)
Mặc dù sự nguy hại của cúm gia cầm khá thấp, các chuyên gia vẫn lo ngại về chủng cúm
gia cầm H5N1. Từ năm 1997, H5N1 đã tạo nhiều trận dịch gà toi trên nhiều quốc gia Á
Châu. Theo Tổ Chức Y Tế Thế Giới, tính đến ngày 15 tháng Giêng năm 2008, 350 người
đã bị nhiễm trùng do H5N1 gây ra, trong số này 217 người đã chết. Chưa có trường hợp
nhiễm trùng nào tại Hoa Kỳ.
Loại nhiễm trùng này truyền từ thú vật sang con người, chưa có trường hợp truyền nhiễm
giữa người và người. Tuy nhiên các chuyên gia vẫn theo dõi và tìm cách chặn đứng sự
nhiễm trùng do H5N1 gây ra. Các phương cách này bao gồm việc giết bỏ các gia cầm
nhiễm trùng, chế tạo thuốc chủng ngừa và dự trữ kháng sinh như oselfarmivir. Những
quốc gia đang phát triển đã chịu gánh nặng HIV-AIDS, nếu H5N1 biến thái và trận dịch
bùng vỡ, hậu quả khó có thể lường.
Tháng Tư 2007, cơ quan FDA của Hoa Kỳ cho phép bán loại thuốc chủng ngừa cúm gia
cầm nhưng đây là một thứ thuốc chủng ngừa chỉ dùng trong trường hợp đặc biệt, khi cúm
gia cầm có thể lan truyền giữa con người.
Chẩn đoán
Sự khác biệt giữa cảm lạnh và cúm khó có thể phân biệt rõ ràng, nhưng nói chung, triệu
chứng của cảm lạnh thường nhẹ hơn cúm.
This image has been resized. Click this bar to view the full image.
The original image is sized 542x236.
*Theo National Institute of Allergy and Infectious Disease
Chẩn đoán cúm
Ta có thể dùng nhiều loại thử nghiệm để chẩn đoán chứng cúm nhưng thường không cần
thiết vì các triệu chứng khá rõ ràng. Tuy nhiên khi cần, bác sĩ vẫn có thể xác nhận bệnh
trạng qua việc thử nghiệm nước mũi (dùng bông gòn thấm nước mũi hoặc màng nhày cổ
họng (nose hoặc throat swab) và gửi đến phòng thí nghiệm.
Việc cấy chất lỏng từ mũi-họng (Nasopharyngeal culture) sẽ nhận dạng vi sinh gây nhiễm
trùng và thường dùng để tìm loại vi khuẩn Bordetella pertussis và Neisseria meningitidis.
Kết quả thử nghiệm giúp bác sĩ chọn chính xác loại kháng sinh để chữa trị.
Một số loại thử nghiệm có thể cho kết quả trong vòng 90 phút, nhưng chỉ có thể nhận
diện một vài chủng siêu vi khuẩn. Cấy siêu vi khuẩn có kết quả chính xác hơn nhưng cần
từ 3-10 ngày. Thử máu cũng giúp bác sĩ chẩn đoán căn bệnh.
Chẩn đoán cúm gia cầm
Tháng 2 năm 2006, cơ quan FDA cho phép bán một loại thử nghiệm cúm gia cầm có tên
“Influenza A/H5 Virus Real-time “, TR-PCR Primer & Probe Set. Loại thử nghiệm này
cho kết quả trong vòng 4 tiếng. Những loại thử nghiệm khác cho kết quả trong 2-3 ngày.
Các loại thử nghiệm này nhận dạng siêu vi khuẩn Influenza A, loại H5. Nếu hiện diện,
bác sĩ sẽ cần dùng các loại thử nghiệm khác để xác quyết chi tiết hơn về chủng loại, như
H5N1
Những nguyên nhân khác gây ngạt mũi
Viêm màng mũi do dị ứng (Allergic rhinitis): Triệu chứng bao gồm mũi ứ nước, khó thở,
tương tự như khi bị cảm lạnh. Tuy nhiên khi bị dị ứng, sẽ có những triệu chứng khác như:
• Nước mũi trong, loãng
• Ngứa ngáy trong mắt, mũi và cổ họng
• Hắt hơi liên tục
Có hai loại viêm mũi dị ứng:
• Triệu chứng xuất hiện theo thời tiết, có tên là seasonal allergic rhinitis (hya fever hoặc
rose fever)
• Triệu chứng xuất hiện quan năm vì dị ứng với môi trường sống như bụi, nấm, mốc, lông
chó mèo…, loại này có tên là “perennial allergic rhinitis”.
Không nên lầm lẫn với viêm xoang (sinusitis), triệu chứng của viêm xoang gồm có:
• Ứ nước trong mũi sau khi cơn cảm lạnh đã dứt
• Nước mũi đục, đặc
• Không bớt ngạt mũi sau khi dùng các loại thuốc “thông” như “decongestant” và
antihistamine
• Đau trên hàm răng hoặc một bên mặt
• Đau ở hốc mắt khi cúi đàu
Trẻ em thường không cảm thấy đau trên mặt hoặc nhức đầu nhưng lên cơn sốt cao và ho
liên miên cả chục ngày với những triệu chứng của nhiễm trùng đường hô hấp.
Những nguyên nhân khác gây ho
Viêm khí quản cấp tính (acute bronchitis): thường do siêu vi khuẩn gây ra và tự khỏi
bệnh. Cơn ho kéo dài 7-10 ngày, nhưng trong 50% người bệnh, cơn ho có thể kéo dài đến
3 tuần, 25% trong số này, cơn ho kéo dài đến cả tháng.