1
TIẾP TỤC PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC GÓP PHẦN ỔN ĐỊNH
KINH TẾ VĨ MÔ, THOÁT RA KHỎI SUY THOÁI VÀ LẤY LẠI ĐÀ TĂNG
TRƯỞNG TRONG THỜI KỲ MỚI
PGS.TS. Hoàng Thọ Xuân
Chuyên gia cao cấp Viện Nghiên cứu Thương mại, Bộ
Công Thương
Thị trường trong nước, nói hẹp hơn là các hệ thống phân phối hàng hoá ngày càng thể
hiện vị trí và vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nước ta.
Trước hết, thông qua việc cung cấp đầu vào (gồm cả tín hiệu của thị trường) và giải
phóng đầu ra của sản xuất, nó quyết định đối với chu trình tái sản xuất và tái sản xuất
mở rộng. Đồng thời, thông qua việc cung cấp đầu vào cho tiêu dùng, nó quyết định đến
sự phát triển của tiêu dùng và góp phần thực hiện an sinh xã hội. Nói cách khác, lưu
thông hàng hoá vừa là điều kiện bảo đảm vừa là động lực thúc đẩy cho tăng trưởng kinh
tế. Mặt khác, bản thân lưu thông hàng hoá cũng tạo ra một bộ phận giá trị gia tăng chiếm
khoảng 15% GDP của cả nền kinh tế.
Những năm gần đây, thị trường trong nước liên tục đạt được những bước phát triển rất
quan trọng và rất tích cực. Tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng
liên tục tăng qua các năm. Giai đoạn 2005-2009 tốc độ tăng bình quân hàng năm là
25,75% (năm 2005 đạt 480.300 tỷ đồng; năm 2006 đạt 596.207,1 tỷ đồng; năm 2007 đạt
731.809 tỷ đồng; năm 2008 đạt 983.803,4 tỷ đồng và năm 2009 ước đạt 1.200.000 tỷ
đồng). Số thương nhân tăng liên tục qua các năm: năm 1996 cả nước có 15.285 doanh
nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại; năm 2000 là 19.278 doanh nghiệp; năm
2004 cả nước có khoảng 54.000 doanh nghiệp ngoài quốc doanh, trên 1.000 doanh
nghiệp có cổ phần của nhà nước, trên 15 doanh nghiệp FDI và 1,16 triệu hộ gia đình
(trong tổng số 2,9 triệu hộ kinh doanh của cả nước) hoạt động thương mại. Đến năm
2007, cả nước có 155.771 doanh nghiệp, trong đó có 61.525 doanh nghiệp thương mại,
chiếm 39,5%. Ngoài ra, còn có trên 50 chi nhánh và trên 5.000 văn phòng đại diện của
thương nhân nước ngoài tham gia các hoạt động hỗ trợ như nghiên cứu thị trường, xúc
tiến thương mại…
Đặc biệt, trong điều kiện khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, chính thị
trường trong nước đã làm “chỗ dựa” để duy trì và phục hồi sản xuất kinh doanh, qua đó
duy trì và phục hồi tăng trưởng kinh tế. Năm 2009, với tổng mức bán lẻ hàng hóa và
doanh thu dịch vụ tiêu dùng xấp xỉ 1.200.000 tỷ đồng (tương đương trên 66 tỷ USD),
tiêu thụ đại bộ phận khối lượng hàng hoá sản xuất trong nước, cân đối cung cầu và đáp
ứng thỏa đáng đòi hỏi của sản xuất và đời sống về các vật tư hàng hóa thiết yếu, kiềm
2
chế chỉ số giá tiêu dùng 6,52% là những cơ sở và tiền đề kinh tế bảo đảm chặn đà suy
giảm và tạo đà phục hồi tăng trưởng. Nói như các học giả kinh tế danh tiếng thế giới là
nhờ có thị trường nội địa, Việt Nam là một trong số ít các nước đã chữa trị được các tổn
thương do khủng hoảng kinh tế toàn cầu đem đến mà không để lại các “vết sẹo” nào
đáng kể.
Tuy thế, thị trường trong nước vẫn chưa khắc phục được một số yếu kém và hạn chế rất
cơ bản như:
- Quá ít những doanh nghiệp và những hệ thống phân phối đủ mạnh, có khả năng tài
chính, có mạng lưới kinh doanh, có lực lượng con người, có công nghệ quản lý và điều
hành phù hợp với xu thế hiện đại hóa và chuyên nghiệp hóa, tương xứng với các đối tác
quốc tế trong quá trình hội nhập và mở cửa thị trường trong nước với bên ngoài. Nói
cách khác, trên thị trường thiếu những doanh nghiệp và hệ thống phân phối rường cột và
nòng cốt, bảo đảm kiểm soát và chi phối được thị trường xã hội, nhất là trong những tình
huống căng thẳng, gay gắt... Hầu hết các doanh nghiệp thương mại đều chưa có một cấu
trúc phân phối được tổ chức mang tính hệ thống, bám sát quy trình vận động của hàng
hóa từ thượng nguồn đến hạ nguồn, trải rộng trên các địa bàn, trong đó quan trọng nhất
là hệ thống phân phối chuyên nghiệp, bao gồm hệ thống phân phối trực thuộc doanh
nghiệp và hệ thống đại lý do doanh nghiệp lập ra và quản lý, kiểm soát hoạt động.
- Quá nhiều loại hình tổ chức mua bán và thương nhân nhỏ lẻ (chợ, cửa hàng độc lập, hộ
kinh doanh cá thể) không được định hình phát triển, không được tổ chức thành đối tượng
của quản lý nhà nước, hoạt động tự do và độc lập “ngoài vòng kiểm soát”; làm cho thị
trường trở nên manh mún, tản mạn, lộn xộn và rối loạn, pháp luật của Nhà nước và lợi
ích của người tiêu dùng không được tôn trọng. Bên trên các cửa hàng độc lập và các hộ
cá thể không có một đơn vị hoặc chủ thể nào làm đầu mối tổ chức và kinh doanh.
Về nguyên nhân của những tồn tại trên, có thể thấy rất rõ là:
- Nhận thức, quan điểm về lưu thông hàng hóa và thị trường chưa đầy đủ, chưa rõ ràng
và thiếu nhất quán. Lâu nay, trong nhận thức và quan điểm luôn coi sản xuất là gốc, mọi
vấn đề đều quy về sản xuất và đều xuất phát từ sản xuất. Lẽ ra, trong thời đại hiện nay,
lưu thông hàng hóa và thị trường phải là khâu năng động và linh hoạt nhất của chu trình
tái sản xuất, là điểm nút xung yếu và có tác động chi phối sự vận hành trôi chảy của đời
sống kinh tế-xã hội.
Do nhận thức và quan điểm như vậy nên thị trường và thương mại trong nước ít được
quan tâm đầu tư phát triển. Nhà nước chưa phát huy được chức năng tổ chức thị trường
cũng như quy hoạch, thiết kế chính sách, định hướng phát triển và quản lý thị trường.
Suốt quá trình đổi mới nền kinh tế, không xây dựng kịch bản đổi mới về lưu thông hàng
3
hóa, cả trong tư duy kinh tế cũng như trong hành động thực tiễn đều có khuynh hướng
để cho thị trường và thương mại phát triển tự do và thông thoáng một cách thái quá, từ
chỗ trên thị trường và trong lưu thông hàng hóa cái gì cũng được tổ chức và quản lý sang
chỗ không tổ chức và quản lý cái gì cả. Cũng vì thế mà dẫn đến tình trạng là Nhà nước
không có công cụ và địa chỉ để tổ chức triển khai và kiểm tra, kiểm soát quá trình thực
thi pháp luật, cơ chế và chính sách.
- Thị trường trong nước rộng lớn đòi hỏi phải có một thể chế phù hợp. Trong khi đó các
văn bản quy phạm pháp luật hiện nay mới chỉ điều chỉnh những khía cạnh riêng lẻ, chưa
có căn cứ, thiếu đồng bộ và không có tính hệ thống, ý nghĩa và giá trị pháp lý thấp làm
cho vai trò về quản lý nhà nước về tổ chức phát triển hệ thống phân phối trên thị trường
bán lẻ còn mờ nhạt.
Bây giờ, vấn đề đặt ra là, để tiếp tục ổn định và tăng trưởng nhanh và bền vững nền kinh
tế nước nhà trong điều kiện vẫn tiếp tục hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, lại đang trong
thời kỳ hậu khủng hoảng kinh tế thế giới, thì phát triển thị trường trong nước theo chiến
lược nào, nội dung kịch bản ra sao?
1. Về quan điểm và mục tiêu phát triển
a) Quan điểm:
- Hài hoà và đa dạng hoá các kênh phân phối, các loại hình tổ chức và phương thức hoạt
động, các thành phần kinh tế, các chế độ sở hữu, các địa bàn thị trường và các nguồn lực
tham gia đầu tư phát triển.
- Kết hợp thương mại truyền thống với thương mại hiện đại. Xây dựng và củng cố các hệ
thống phân phối lớn trên phạm vi cả nước đi đôi với tổ chức và phát triển mạng lưới
phân phối nhỏ của địa phương.
- Thúc đẩy phát triển đồng thời tăng cường quản lý nhà nước đối với các hệ thống phân
phối, bảo đảm hài hoà giữa các lợi ích của Nhà nước, của doanh nghiệp và của người
tiêu dùng. Phát triển phải trong quản lý và kiểm soát, quản lý và kiểm soát để phát triển
đúng mục tiêu.
b) Mục tiêu:
- Thúc đẩy sản xuất phát triển, ổn định và từng bước nâng cao đời sống nhân dân, tích
cực đóng góp cho tăng trưởng kinh tế bền vững của đất nước.
- Góp phần bảo đảm thị trường phát triển trong sự ổn định, cân bằng và hài hoà, vận
hành có tổ chức và phù hợp với quy luật khách quan, hoạt động trong môi trường cạnh
tranh lành mạnh dưới sự quản lý và điều hành vĩ mô của Nhà nước.
4
- Góp phần tạo tiền đề tổ chức và cơ sở kinh tế cho quá trình chủ động thực hiện thành
công các cam kết gia nhập WTO về mở cửa lĩnh vực dịch vụ phân phối hàng hoá.
2. Về định hướng chiến lược phát triển các hệ thống phân phối tạo “cốt vật chất”
cho thị trường trong nước
a) Phát triển các hệ thống phân phối, gắn hệ thống phân phối với hệ thống sản xuất về
một số vật tư hàng hóa chiến lược
- Phát triển mạnh đồng thời hai mạng lưới cửa hàng bán lẻ trực thuộc hệ thống phân
phối của Tập đoàn, Tổng công ty và cửa hàng của hệ thống tổng đại lý, đại lý bán lẻ đối
với một số vật tư hàng hóa chiến lược như xăng dầu, xi măng, sắt thép, lương thực, phân
bón và dược phẩm trở thành mạng lưới phân phối chủ lực, nòng cốt và có thể chi phối,
chủ đạo được trên thị trường.
Gắn kết sự phát triển các cửa hàng trực thuộc và cửa hàng của các đại lý, tổng đại lý
trong hệ thống phân phối của mình với quy hoạch phát triển mạng lưới kinh doanh các
mặt hàng chiến lược trên địa bàn các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Đặc biệt
chú trọng đến các khu vực, vùng, miền trọng điểm, như: khu sản xuất hàng hóa tập
trung, khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế, khu kinh tế cửa khẩu, khu đô thị, các
tuyến giao thông huyết mạch và các hành lang kinh tế.
b) Phát triển một số hệ thống phân phối chủ lực về hàng tiêu dùng, hướng tới mô hình
các tập đoàn phân phối mạnh
Các doanh nghiệp phân phối lớn về tổng hợp hàng tiêu dùng như Tổng công ty Thương
mại Hà Nội, Tổng công ty Thương mại Sài Gòn, Liên hiệp Hợp tác xã Thương mại
thành phố Hồ Chí Minh, Công ty cổ phần Tập đoàn Phú Thái, Công ty CP Intimex tiếp
tục phát triển rộng rãi hệ thống phân phối bán buôn và bán lẻ của mình, trước hết và chủ
yếu tập trung vào các loại hình tổ chức và phương thức phân phối bán lẻ tiên tiến, hiện
đại và chuyên nghiệp, hoạt động trên thị trường cả nước, như:
+ Phát triển các trung tâm thương mại, trung tâm mua sắm, siêu thị quy mô lớn (ở các đô
thị hạng I và hạng II) và quy mô vừa, quy mô nhỏ (ở các đô thị hạng III trở xuống); kết
nối lại thành các chuỗi trung tâm mua sắm, chuỗi siêu thị từ các đô thị hạng cao kéo dài
và mở rộng xuống tới các đô thị hạng thấp hơn.
+ Phát triển các công ty bán lẻ hiện đại và chuyên nghiệp trên cơ sở thu hút và hội tụ
đông đảo các cửa hàng bán lẻ truyền thống, các hộ bán lẻ độc lập; hướng dẫn, hỗ trợ và
cải biến dần thành các cửa hàng tiện lợi (Convenience Store) bố trí rộng rãi trên các
đường phố và trong các khu chung cư, khu đô thị mới, khu công nghiệp tập trung... để
làm mạng lưới chân rết bán lẻ hàng hoá cho công ty.
5
+ Phát triển một số trung tâm logistics (hậu cần phân phối) để thực hiện đồng bộ các
dịch vụ chuẩn bị hàng hoá (theo chế độ đơn hàng) cho toàn bộ hệ thống phân phối bán
lẻ; trên cơ sở đó, từng bước xây dựng và phát triển mô hình chuỗi phân phối và ứng
dụng rộng rãi phương thức nhượng quyền thương mại
c) Phát triển các mô hình phân phối văn minh, hiện đại và chất lượng tại các thị trường
đô thị
+ Trung tâm thương mại, siêu thị: phát triển mạnh các loại hình này tại các khu vực
thành thị, trước hết là tại các thành phố, thị xã lớn với qui mô khác nhau tùy thuộc vào
hạng đô thị. Ngoài ra, phát triển loại hình này tại các khu công nghiệp tập trung, khu
kinh tế lớn, khu đô thị mới, khu du lịch, khu dân cư tập trung, các cửa khẩu và các thị
trấn, thị tứ. Trong mỗi loại hình, từng bước đổi mới tổ chức và hoạt động theo hướng
văn minh và hiện đại, liên kết thành các hệ thống, các chuỗi phân phối.
+ Khu thương mại-dịch vụ tập trung: tại vùng ngoại thành của các đô thị lớn, hình thành
và phát triển các khu mua sắm, khu thương mại-dịch vụ tập trung trên cơ sở liên kết và
hội tụ các trung tâm thương mại lớn, các đại siêu thị, các trung tâm cung ứng dịch vụ,
trung tâm hội chợ triển lãm cùng với các công trình văn hoá, thể thao vui chơi giải trí tạo
ra một không gian rộng lớn phục vụ đời sống vật chất và tinh thần của đông đảo cư dân
đô thị và khách du lịch, nhất là vào những ngày nghỉ cuối tuần và dịp Lễ, Tết.
+ Phát triển các Trung tâm hội chợ triển lãm theo qui hoạch ở ba cấp độ: cấp quốc gia,
cấp vùng và cấp tỉnh; đồng thời khuyến khích phát triển các hội chợ chuyên ngành nhằm
hỗ trợ doanh nghiệp phát triển thị trường, phát triển sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh
tranh cả ở thị trường trong và ngoài nước.
d) Phát triển hệ thống phân phối kết hợp hiện đại với truyền thống gắn cung cấp vật tư
và hàng tiêu dùng với thu mua nông sản thực phẩm trên thị trường nông thôn
- Hình thành các kênh tiêu thụ cấp độ lớn đối với vùng sản xuất nông sản hàng hóa tập
trung với sự tham gia của các doanh nghiệp nòng cốt (doanh nghiệp 100% vốn nhà
nước, doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa), doanh nghiệp khác thuộc các thành phần
kinh tế, liên hiệp HTX thương mại, hộ kinh doanh, hệ thống đại lý, chợ đầu mối nông
sản cấp vùng và cấp tỉnh. Gắn với kênh này là việc xây dựng mô hình thí điểm tiêu thụ
một số nông sản chủ yếu (thóc gạo, rau quả xuất khẩu, muối....) thông qua HTX với
phương thức ký hợp đồng ngay từ đầu vụ sản xuất.
- Tại những vùng sản xuất nông nông sản hàng hóa chưa phát triển, phân tán, tạo lập các
kênh lưu thông ở cấp độ vừa và nhỏ, phù hợp với cung cầu thị trường, với sự tham gia
của doanh nghiệp, HTX thương mại, hộ kinh doanh,... tiêu thụ hàng hóa nông sản thông
qua mạng lưới chợ, siêu thị, cửa hàng tiện lợi tại các thị trấn, thị tứ; chợ dân sinh và cửa