Quả chua chát và táo mèo Hoàng Liên Sơn
Ở nhiều địa phương miền núi nước ta có một loại quả to như quả lê, màu vàng
lục, có vị chua hơi chát vẫn được nhân dân ta dùng làm thức ăn và thuốc kích
thích tiêu hoá, gây ngon miệng, dễ tiêu. Bà con Lào Cai gọi nó là quả Chua
chát, còn có tên là Sơn tra, được Đông y dùng phổ biến trong các bài thuốc
chữa rối loạn tiêu hoá, đầy bụng, khó tiêu.
Cây Chua chát có tên khoa học là Malus doumeri. Bois – Chev, thuộc hoạ Hoa
hồng (Rosaceae). Cây thường mọc hoang hay được trồng ở vùng đồi núi Hoàng
Liên Sơn. Cây to, cao tới 10-15m, cây non có gai, cành non có lông, sau nhẵn. Lá
mọc so le, lúc còn non có lông, gốc lá tròn, đầu nhọn, mép khía răng. Hoa họp
thành tán, màu trắng nom đẹp gần giống hoa trà mi. Quả tròn, hơi dẹt, nom giống
quả lê, đường kính 5-6cm, khi chín màu vàng lục, ăn có vị chua chát. Cây ra hoa
vào mùa xuân, có quả vào mùa thu, tháng 9-10.
Ngoài cây chua chát nói trên ở vùng núi Hoàng Liên Sơn còn có một loại cây nhỏ
mọc hoang gọi là cây táo mèo (tên khoa học là Docynia indica (Wall) Dec.) cũng
thuộc họ Hoa hồng, ra hoa trắng vào cuối mùa xuân (tháng 3-4) và có quả vào mùa
thu. Quả táo mèo hình trứng, ăn cũng có vị chua chát và cũng được nhân dân ta
dùng làm thuốc kích thích tiêu hóa, làm ăn ngon, dễ tiêu với tên Sơn tra.
Như vậy vị thuốc mang tên Sơn tra đang được thu mua và sử dụng là do hai cây
cùng họ hoa hồng cung cấp. Đó là cây chua chát và cây táo mèo. Cả hai quả chua
chát và táo mèo đều có vị chua ngọt, hơi chát và có tác dụng chữa bệnh giống nhau.
Sơn tra được cả Đông y và Tây y dùng làm thuốc. Trong Sơn tra có axit crataegic,
axit tactric, axit xitric, saponin, đường và nhiều loại vitamin. Đặc biệt có hai
ancaloit là crataegin và oxyacantin, có tác dụng trợ tim, an thần, trợ lực và giảm
đau. Đối với tiêu hoá, Sơn tra có tác dụng rõ rệt hơn. Theo Đông y quả Sơn tra có
vị chua chát, hơi ngọt, tính hơi ấm, có tác dụng tiêu thực, chữa đầy bụng, ợ chua,
cầm tiêu chảy. Liều dùng trung bình mỗi ngày 10-20g dưới dạng bột, viên, hoặc
cao lỏng. Cao lỏng được dùng phổ biến hơn, cách làm và dùng cụ thể như sau:
Vào mùa thu (tháng 8-10), thu hái quả vừa chín, bổ ngang thành từng phiến dày
khoảng 0,4cm rồi phơi hoặc sấy khô. Lấy 1kg dược liệu, rửa sạch, bỏ hạt, đổ vào 5
lít nước, nấu còn một lít. Chắt nước đầu, đổ thêm 3 lít nước nữa, nấu còn nửa lít,
lại chắt nước, bỏ bã. Trộn hai nước với nhau, cô còn khoảng một lít. Cho 800 kẹo
mạch nha hoặc đường vào, khuấy tan, cô đặc còn một lít thành phẩm. Để nguội,
hoà 40ml rượu 500, ngâm Trần bì hoặc Đại hồi. Ngày dùng hai lần, mỗi lần một
thìa canh.
Cũng có thể phối hợp với các vị thuốc khác trong các bài thuốc tiêu thực sau:
Bài 1: Sơn tra 25g, Củ sả 25g, Chỉ xác 25g, Vỏ vối 25g, Vỏ quýt 25g, Củ gấu 40g,
Gừng tươi 20g, Phèn phi 10g.
Cách dùng: Tất cả phơi khô, sao giòn, tán bột mịn. Người lớn mỗi lần uống hai
thìa cà phê với nước ấm. Trẻ em uống từ nửa thìa đến một thìa cà phê tuỳ tuổi.
Bài 2: Sơn tra (sao cháy) 12g, Củ sả 12g, Vỏ quýt 16g.
Cách dùng: Cho các vị vào ấm, sắc với 500ml nước còn lấy 200ml. Người lớn
chia làm hai lần uống trong ngày. Trẻ em tuỳ tuổi chia làm 3-4 lần uống.