BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
BÙI THỊ LAN HƢƠNG
TÁC GIẢ NHO HỌC - TÂN HỌC VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP
ĐỐI VỚI THỂ LOẠI TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ
ĐẦU THẾ KỶ XX (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ TIÊU BIỂU)
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9 22 01 21
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
HÀ NỘI - 2020
Công trình đƣợc hoàn thành tại:
Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: 1) PGS. TS. Vũ Thanh
2) PGS. TS. Trần Thị Hoa Lê
Phản biện 1: PGS.TS. Nguyễn Hữu Sơn
Viện Văn học
Phản biện 2: PGS.TS. Phạm Xuân Thạch
Trường Đại học KHXH&NV- ĐHQG Hà Nội
Phản biện 3: PGS.TS. Trần Văn Toàn
Trường ĐHSP Hà Nội
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp
Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, số 136 Xuân Thủy, Cầu
Giấy, Hà Nội
Vào hồi ……….. giờ ……….. phút, ngày …….. tháng …….. năm 2020.
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam, Hà Nội,
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Lý do khoa học
Văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX là một trong những giai
đoạn đặc biệt của lịch sử văn học dân tộc, lâu nay vẫn được các nhà khoa
học định danh là giai đoạn giao thời, giai đoạn chuyển tiếp giữa hai thời kỳ,
hai phạm trù từ văn học trung đại sang văn học hiện đại, từ những ảnh
hưởng mang tính khu vực sang những mối liên hệ trực tiếp với văn học thế
giới. Trong giai đoạn lịch sử đặc biệt đó, nền văn học Việt Nam đã xuất hiện một
vài loại hình tác giả mới, trong đó có một kiểu loại tác giả là sản phẩm của giai
đoạn giao thời giữa cái cũ truyền thống và cái mới, ảnh hưởng phương Tây, đó là
các tác giả Nho học - Tân học. Hiểu một cách đơn giản nhất, đó là những tác giả
có sự kết hợp hai yếu tố trong cấu trúc, trong ý thức hệ tư tưởng: Nho giáo và học
phong của thời đại mới. Họ có thể là những người đỗ đạt trong các kỳ thi Nho
học, hoặc là những người đã nhiều năm theo đòi chữ nghĩa thánh hiền và chịu
ảnh hưởng sâu sắc của nền học vấn này. Song, do những biến thiên của thời
cuộc, trên cơ sở tiếp thu những tư tưởng mới của phương Tây, những nhà nho
này đã theo học tiếng Pháp, tiếp thu văn hóa Pháp và chuyển sang viết văn bằng
chữ Quốc ngữ. Đội ngũ tác giả Nho học - Tân học là một mẫu hình tác giả nhà
nho kiểu mới và họ có những đóng góp không nhỏ cho quá trình hình thành và
phát triển của nền văn học Quốc ngữ giai đoạn đầu thế kỷ XX.
Tác giả Nho học - Tân học Việt Nam đã có những đóng góp quan
trọng cho sự hình thành và phát triển của văn học đương thời, đặc biệt cho
sự duy trì và tiếp nối những thành tựu và ảnh hưởng của văn học quá khứ
với nền văn học mới, trong một bối cảnh khi mà đa số người sáng tác đã
quay lưng hoặc tìm cách xóa bỏ dấu vết của nền “cựu học”. Loại hình tác
giả này, từ trước tới nay mới được các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu
chủ yếu dưới góc độ là những nhà văn riêng lẻ, độc lập, hoặc tìm hiểu họ
trên những phương diện khác mà chưa phải với tư cách là một loại hình tác
giả. Đôi khi những đặc điểm mang tính loại hình của họ như sự duy trì
trạng thái tiếp nối truyền thống trên các phương diện như đề tài, chủ đề,
cảm hứng tư tưởng hay những thủ pháp nghệ thuật, ngôn từ, cách xây dựng
hình tượng nghệ thuật lại chỉ được coi là những hạn chế rơi rớt từ quá khứ.
2
Những thành tựu của loại hình tác giả Nho học - Tân học ở nhiều trường hợp
lại bộc lộ ngay trong sự thể hiện những vấn đề tưởng như đã cũ so với thời
đại. Chính những thành tựu to lớn, cũng như những vấn đề còn để ngỏ của
nghiên cứu văn học đầu thế kỷ XX đã gợi ý cho chúng tôi triển khai đề tài về
các tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp (cũng như hạn chế) của họ
cho sự hình thành và phát triển của văn học giai đoạn giao thời.
1.2. Lý do thực tiễn
Các tác giả trên, cũng như văn học đầu thế kỷ XX là đối tượng nghiên
cứu và giảng dạy của chúng tôi bấy lâu trong nhà trường đại học. Sáng tác của
Hồ Biểu Chánh, Tản Đà và Ngô Tất Tố đã từ lâu được đưa vào chương trình
ngữ văn từ bậc trung học cơ sở đến bậc trung học phổ thông. Do vậy, đây là
một đề tài rất thiết thực, giúp cho chúng tôi có điều kiện tiếp tục nghiên cứu các
hiện tượng văn học quá khứ, nhất là văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ
XX. Với những lí do khoa học và lý do thực tiễn trên đây, chúng tôi mạnh dạn
chọn đề tài “Tác giả Nho học - Tân học và những đóng góp đối với thể loại tiểu
thuyết Quốc ngữ đầu thế kỷ XX (qua một số tác giả tiêu biểu)” làm nội dung
nghiên cứu trong luận án của mình.
2. Đối tƣợng và phạ vi nghiên cứu
2.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng luận án lựa chọn nghiên cứu là loại hình tác giả Nho học –
Tân học và đóng góp của họ đối với thể loại tiểu thuyết Quốc ngữ Việt Nam
đầu thế kỷ XX thông qua năm tác giả Nho học - Tân học tiêu biểu là: 1)
Nguyễn Chánh Sắt (1869-1947); 2) Hồ Biểu Chánh (1884-1958); 3) Tản Đà
Nguyễn Khắc Hiếu (1889-1939); 4) Nguyễn Trọng Thuật (1883-1950) và 5)
Ngô Tất Tố (1894-1954). Ngoài ra, luận án còn quan tâm đến các nhà văn đầu
thế kỷ XX khác cùng loại hình hoặc có một số điểm tương đồng như Nguyễn
Bá Học (1857-1921), Nguyễn Hữu Tiến (1874-1941), Nguyễn Đôn Phục
(1878-1954), Lê Hoằng Mưu (1879-1941) hay Bửu Đình (1898-1931)…
2.2. Phạ vi nghiên cứu
Trên thực tế, số lượng các tác giả Nho học - Tân học trong quy loại của
chúng tôi khá nhiều song do khuôn khổ của luận án chúng tôi chỉ tập trung
nghiên cứu sâu về năm tác giả đã được chọn. Thứ tự xuất hiện của các tác giả
trên, về cơ bản cũng thể hiện được phần nào bước tiến, bước chuyển tiếp trên
3
một số phương diện của loại hình tác giả này cả về quan niệm nghệ thuật và
những thành tựu trong sáng tác. Về hệ thống tác phẩm được khảo sát: chúng tôi
sẽ tiến hành khảo sát tất cả các cuốn tiểu thuyết của năm tác giả Nho học -
Tân học trên đây. Các sáng tác ở các thể loại khác của họ, cũng như sáng tác
của các nhà văn khác đầu thế kỷ XX sẽ là nguồn tư liệu để chúng tôi tiến
hành so sánh, đối chiếu, phân tích khi cần thiết.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu loại hình tác giả Nho học -Tân học và loại hình tác
phẩm (tiểu thuyết Quốc ngữ) của các tác giả này, chúng tôi hướng đến hai
mục đích chính là: - Nghiên cứu cơ sở hình thành và đặc điểm loại hình tác
giả Nho học – Tân học Việt Nam đầu thế kỷ XX; - Nghiên cứu những đóng
góp của loại hình tác giả Nho học – Tân học cho thể loại tiểu thuyết Quốc
ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX từ tiếp cận thể loại trên các phương diện đề
tài – chủ đề, tổ chức kết cấu cốt truyện, xây dựng nhân vật, giọng điệu nghệ
thuật và ngôn ngữ nghệ thuật.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: - Lý giải nguyên
nhân, điều kiện lịch sử - văn hóa, xã hội và văn học ở giai đoạn giao thời giữa
hai thế kỷ đã góp phần hình thành nên loại hình tác giả Nho học - Tân học và
những đóng góp của họ cho sự phát triển văn học dân tộc; - Luận án bước
đầu nhận diện một số đặc điểm mang tính loại hình quy định đến sự lựa chọn
cuộc đời, sự nghiệp, cũng như con đường mà các nhà văn đến với sáng tác
tiểu thuyết Quốc ngữ, những đổi thay trong quan niệm văn học, quan niệm
thẩm mỹ của họ; - Nhận diện các sáng tác tiểu thuyết Quốc ngữ của tác giả
Nho học - Tân học trên một số phương diện cơ bản là hệ thống đề tài - chủ
đề; tổ chức kết cấu cốt truyện; xây dựng nhân vật; giọng điệu nghệ thuật và
ngôn ngữ nghệ thuật.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện nội dung nghiên cứu này, chúng tôi vận dụng các
phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây: 1) Phương pháp loại hình học và
phương pháp nghiên cứu văn học theo thể loại; 2) Phương pháp tiếp cận tự
