VĐ3. Thừa kế trong tư pháp quốc tế
Phần bộ luật dân sự
Các hiệp định tương trợ tư pháp quốc tế
I Khái niệm thừa kế trong tư pháp quốc tế
Luật dân sự nghiên cứu các lý luận chung : thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp
luật, hàng thừa kế, … khác với tư pháp quốc tế
Thừa kế được nghiên cứu trong tư pháp quốc tế là thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Tại Việt nam, yếu tố nước ngoài trong các quan hệ thừa kế được xác định theo điều
758 bộ luật dân sự, bao gồm 3 yếu tố
· Chủ thể
· Căn cứ xác lập phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài
Ví dụ Người Việt nam ra nước ngoài làm việc, lập di chúc để lại tài sản ở nước
ngoài cho người thân ở Việt nam. Pháp luật nước ngoài qui định rất khác nhau về
hình thức của di chúc nên phát sinh xung đột pháp luật
· Tài sản liên quan đến quan hệ nằm ở nước ngoài
Ví dụ Người Việt nam hợp tác lao động và có tài sản ở Nga, nếu không để lại di
chúc thì người thừa hưởng ở Việt nam sẽ dựa vào luật nào ?
Pháp luật Việt nam sẽ được áp dụng để xác định năng lực lập di chúc. Nếu công
dân đó có 2 quốc tịch, thì do Việt nam chỉ xem đó là người Việt nam định cư ở
nước ngoài nên pháp luật Việt nam vẫn được áp dụng
Hình thức di chúc được xác định theo pháp luật Việt nam hoặc pháp luật Nga
Khi nghiên cứu quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài, tư pháp quốc tế tập trung
vào 3 vấn đề cơ bản
· Xác định thẩm quyền của tòa án quốc gia đối với các vụ việc có yếu tố nước
ngoài
Tại Việt nam thẩm quyền của tòa án quốc gia đối với các vụ việc có yếu tố nước
ngoài được xác định theo điều 410 ( thẩm quyền chung ) và điều 411 ( thẩm quyền
riêng ) của luật tố tụng dân sự
· Xác định hệ thống pháp luật cần được áp dụng nhằm giải quyết các vụ việc thừa
kế có yếu tố nước ngoài
· Công nhận và thi hành bản án quyết định của tòa án nước ngoài về các vụ việc
thừa kế có yếu tố nước ngoài ( không bao gồm quyết định của trọng tài do trọng tài
thường không có thẩm quyền giải quyết các vụ việc thừa kế, dân sự. Ngoại lệ là
trọng tài Mỹ có thẩm quyền giải quyết các vụ việc hôn nhân gia đình )
II Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo các điều ước quốc tế mà Việt nam
là thành viên và pháp luật Việt nam
1 Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo các hiệp định tương trợ tư pháp
Việc gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo các hiệp định tương trợ tư pháp
đều thừa nhận nguyên tắc chung : công dân của nước ký kết này được hưởng tài
sản và các quyền khác trên lãnh thổ của nước ký kết kia theo chế độ thừa kế theo di
chúc và theo chế độ thừa kế theo pháp luật . Công dân của bên ký kết này có quyền
lập di chúc để định đoạt tài sản của mình có trên lãnh thổ của bên ký kết kia.
Quan điểm này dựa trên 2 nguyên tắc cơ bản
· Tự do di chúc
· Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là
phụ nữ và trẻ em
1.1 Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo di chúc
Năng lực lập thay đổi hủy bỏ di chúc
Việc xác định năng lực lập thay đổi hủy bỏ di chúc được xác định theo pháp luật
của bên ký kết mà người để lại di chúc là công dân vào thời điểm lập hay hủy bỏ di
chúc
Hình thức của di chúc
Do pháp luật của bên ký kết mà người lập di chúc là công dân vào thời điểm lập di
chúc hay vào thời điểm người đó chết qui định. Tuy nhiên di chúc cũng xem là hợp
lệ nếu đáp ứng yêu cầu của pháp luật của bên ký kết nơi lập di chúc. Và nguyên tắc
xác định luật trên cũng được áp dụng trong trường hợp hủy bỏ di chúc linh hoạt
1.2 Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo pháp luật
Đối với động sản, pháp luật của bên ký kết mà người để lại di sản thừa kế là công
dân vào thời điểm chết sẽ được áp dụng để giải quyết. Đối với bất động sản, pháp
luật của bên ký kết nơi có bất động sản sẽ được áp dụng để giải quyết
Ví dụ Người hợp tác lao động tại Nga, chết không để lại di chúc hệ thống pháp luật
di sản sẽ được giải quyết theo sau
Bất động sản ở Việt nam Pháp luật Việt nam
Bất động sản ở Nga Pháp luật Nga
Động sản Pháp luật Việt nam
Việc phân chia ( định danh ) động sản, bất động sản phải căn cứ vào pháp luật của
bên ký kết nơi có tài sản điều chỉnh
Theo qui định của các hiệp định tương trợ tư pháp, di sản thừa kế là động sản sẽ
thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan tư pháp của bên ký kết mà người để lại di
sản là công dân. Đối với bất động sản sẽ thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan
tư pháp của bên ký kết của nơi có bất động sản cho phép tòa án có thẩm quyền sử
dụng pháp luật của chính nước mình
2 Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo pháp luật Việt nam
2.1 Gỉai quyết xung đột pháp luật về di chúc
Thừa kế theo di chúc được qui định tại điều 768 bộ luật dân sự 2005 : năng lực lập,
thay đổi hủy bỏ di chúc phải theo pháp luật của nước mà người lập di chúc là công
dân
Hình thức của di chúc phải tuân theo pháp luật của nước nơi lập di chúc. Tuy nhiên
nghị định 138 CP qui định nếu di chúc của công dân Việt nam được lập ở nước
ngoài mà đáp ứng các yêu cầu của pháp luật Việt nam thì hình thức của di chúc đó
cũng được công nhận ở Việt nam
2.2 Gỉai quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo pháp luật
Hiện nay, pháp luật các nước có 2 quan điểm
· Quan hệ thừa kế thuộc về quan hệ nhân thân ( quan điểm 1 chế định thừa kế thuật
ngữ không chính xác, chỉ sử dụng theo thói quen ) : không phân chia động sản hay
bất động sản, chỉ áp dụng luật nhân thân của người để lại di sản để điều chỉnh
· Quan hệ thừa kế thuộc về quan hệ tài sản ( quan điểm 2 chế định thừa kế ): phân
chia di sản ra động sản và bất động sản áp dụng pháp luật nơi có tài sản cho bất
động sản, áp dụng pháp luật nhân thân cho động sản : Việt nam áp dụng