TÂM THẦN PHÂN LIỆT
Thế nào là bệnh tâm thần phân liệt? (What is schizophrenia?) Tâm thần phân
liệt là một bệnh loạn thần nặng tiến triển từ từ, có khuynh hướng
mãn tính, căn nguyên hiện nay chưa rõ ràng, làm cho người bệnh dần dần tách ra
khỏi cuộc sống xung quanh thu dần vào thế giới bên trong, làm cho tình cảm trở
nên khô lạnh dần, khả năng làm việc, học tập ngày một sút kém, có những hành vi,
ý nghĩ dị kỳ, khó hiểu. Bệnh tâm thần phân liệt là bệnh khá phổ biến ở hầu hết các
nước trên thế giới, tỷ lệ từ 0,5 – 1,5% dân số. Bệnh thường phát sinh ở lứa tuổi từ
18 – 40 tuổi. Các biểu hiện của bệnh Tâm thần phân liệt (Signs and symptoms
of schizophrenia) a) Các rối loạn tư duy (Thinking disorders): - Người bệnh cho
rằng: ý nghĩ của mình vang lên thành tiếng nên mọi người biết được (tư duy bị bộc
lộ, tư duy bị phát thanh). - Hoặc có ai đó đọc được ý nghĩ của bệnh nhân mặc dù
không nói ra (tư duy bị đánh cắp), hoặc có ai đó sắp đặt ý nghĩ của họ vào đầu
bệnh nhân (tư duy bị áp đặt). b) Các hoang tưởng (Delusions): Hoang tưởng là
những ý tưởng phán đoán sai lầm không phù hợp với thực tế mà người bệnh cho là
đúng, không thể giải thích đả thông được. Bệnh tâm thần phân liệt thường có
hoang tưởng bị kiểm tra, bị chi phối. Người bênh nghĩ rằng có một người nào đó,
hay một lực lượng nào đó đang kiểm tra, chi phối hoạt động của bệnh nhân, hoăc
đang theo dõi, đầu độc, làm hại bệnh nhân (hoang tưởng bị theo dõi, liên hệ, bị
hại, bị đầu độc). c) Bệnh nhân cho mình là một siêu nhân có khả năng làm việc kỳ
diệu (điều khiển thế giới, điều khiển được thời tiết, hoặc đang tiếp xúc với người
của thế giới khác ...). d) Ảo giác (Hallucinations): Thường bênh nhân nghe thấy
những lời bình luận về hành vi hoặc thảo luận với nhau về bệnh nhân hoặc những
tiếng nói khác xuất phát từ một bộ phận nào đó trong cơ thể của người bệnh (ảo
thanh giả). e) Bệnh nhân nhìn thấy, ngửi thấy, cảm thấy những gì mà người khác
không thấy (ảo thị, ảo khứu...) kết hợp với hoang tưởng liên hệ, ghen tuông, kiện
cáo, nghi bệnh... kéo dài nhiều tháng. f) Rối loạn hành vi (Behavioural disorders)
như: Kích động vô cớ, đập phá, hò hét hay bất động giữ nguyên tư thế, không nói,
không ăn...(căng trương lực - catatonic).
g) Các triệu chứng âm tính (Negative symptoms) như: - Cảm xúc cùn mòn, khô
lạnh, các đáp ứng cảm xúc không thích hợp, xa lánh, hằn học với mọi người, sống
cô độc , đi lang thang hoặc cơn lo sợ giận dữ vô cớ. - Ngôn ngữ nghèo nàn hay
gián đoạn, thêm từ khi nói, đi đến tư duy không liên quan hay lời nói không thích
hợp hoặc ngôn ngữ bịa đặt, thường dẫn đến cách ly xã hội, giảm hiệu xuất lao
động và học tập. - Biến đổi nhân cách, mất thích thú, vô cảm , lười nhác, thiếu
mục đích, khó thích ứng xã hội. Nguyên tắc chỉ đạo chẩn đoán (Diagnostic
guideline): - Có ít nhất một triệu chứng rõ rệt trong các nhóm kể trên (chú trọng
vào các nhóm a, b,c,d), nếu không rõ thì phải có hai triệu chứng trở lên. - Các triệu
chứng phải tồn tại rõ rệt, kéo dài trong khoảng thời gian một tháng hay lâu hơn.
Nếu thời gian ít hơn một tháng thì phải chẩn đoán như một rối loạn loạn thần cấp
giống như phân liệt. - Không chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt khi đã có các triệu
chứng hưng cảm, hay trầm cảm điển hình. Trừ khi các triệu chứng phân liệt xuất
hiện trước các rối loạn cảm xúc. - Không chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt khi đã
có những bệnh não rõ rệt, bệnh nhân nghiện và cai nghiện ma tuý, nghiện rượu,
chấn thương sọ não, chậm phát triển tâm thần, hoặc có những rối loạn loạn thần là
hậu quả của các bệnh nhiễm trùng, nhiễm độc, hoặc bệnh cơ thể nặng. - Không
chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt khi bệnh bắt đầu ở tuổi trên 40, bởi lẽ ở tuổi
này có nhiều rối loạn của các bệnh cơ thể như tim mạch, nội tiết ... a) Đặc điểm
của tiến triển mạn tính (Features of chronic course). - Thuyên giảm hoàn toàn
tức là người bệnh trở lại bình thường về lời nói, ứng xử, học tập, lao động như
trước khi mắc bệnh. - Thuyên giảm một phần tức là các biểu hiện bệnh (Kích
động, hoang tưởng, ảo giác ...) mất đi, song vẫn còn một số thiếu sót như thiếu
linh hoạt, thiếu chủ động giao tiếp với người xung quanh. b) Tái phát (Relapse):
Tái phát là đặc điểm của bệnh tâm thần phân liệt. *Nhân tố dễ dẫn đến tái phát: -
Uống thuốc an thần không đều theo chỉ dẫn của bác sỹ chuyên khoa tâm thần. -
Môi trường không dung nạp: hắt hủi, ngược đãi, bỏ rơi .. - Khó khăn không có chỗ
nương thân.
c) Vai trò của sang chấn tâm lý đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt (The role
of stress to schizophrenic patients). - Thái độ giễu cợt, trêu ghẹo, ngược đãi, hành
hạ. - Phân biệt đối xử trong giao tiếp xã hội, trong phân công việc làm. - Ly thân,
ly hôn. - Yêu cầu đề nghị không được đáp ứng hợp lý. - Các mất mát về tình cảm,
danh dự, cái chết của người thân. Đó đều là những căng thẳng tâm lý làm cho bệnh
nhân tâm thần phân liệt dễ tái phát theo những cơ chế sau: - Thúc đẩy sự khởi phát
một bệnh tâm thần phân liệt vốn tiềm ẩn ở một người. - Sang chấn làm cho bệnh
nặng hơn, biểu hiện rầm rộ hơn. - Sang chấn làm cho các đợt tái phát bệnh mau
hơn. Cần biết rằng bệnh nhân tâm thần phân liệt rất dễ nhạy cảm với các sang chấn
tâm lý, nhất là các bệnh nhân không dùng thuốc ATK đều đặn. d) Các biểu hiện
báo hiệu bệnh tái phát (The early signs of relapse). - Thấy căng thẳng ngày một
tăng. - Thấy lo lắng viển vông không thể thư giãn. - Rối loạn giấc ngủ (mất ngủ,
rối loạn nhịp thức ngủ ...) - Mệt mỏi. - Dễ kích thích cáu bẳn - Hoảng sợ không có
lý do. - Thu mình, từ chối giao tiếp, ăn uống. - Thờ ơ với mọi người và với bản
thân không tự chăm sóc. Điều trị bệnh tâm thần phân liệt (Treatment of
schizophrenia) Vì nguyên nhân của bệnh chưa rõ ràng cho nên việc điều trị bệnh
tâm thần phân liệt là điều trị triệu chứng và phục hồi chức năng tâm lý xã hội. Do
có sự kết hợp giữa các nhân tố sinh học và môi trường trong cơ chế sinh bệnh, nên
việc điều trị bệnh tâm thần phân liệt phải kết hợp nhiều liệu pháp khác nhau tuỳ
từng giai đoạn phát triển của bệnh. a) Can thiệp về tâm lý (Psychological
intervention). Thái độ tốt nhất trong điều trị bệnh tâm thần phân liệt là giúp cho
gia đình người bệnh nhận thức được bệnh, chấp nhận bệnh nhân, cảm thông và
quan tâm đến người bệnh. b) Can thiệp bằng thuốc chống loạn thần
(Intervention with antipsychotics).
- Trong các cơn tâm thần phân liệt cấp, thuốc chống loạn thần là xuất phát điểm
cần thiết để điều trị bởi vì bước đầu tiên là cần phải nhanh chóng đưa bệnh nhân ra
khỏi trạng thái loạn thần nặng như kích động, hoang tưởng, ảo giác ... các thuốc
chống loạn thần là phương pháp thông dụng nhất và có hiệu quả chống các trạng
thái loạn thần cấp, chống tái phát và chống mạn tính hoá. Các thuốc chống loạn
thần đều là thuốc có tác động mạnh, cần được chỉ định nghiêm ngặt và thận trọng.
- Chọn thuốc và liều lượng phải phù hợp với trạng thái bệnh hiện tại, từng thể
bệnh, từng cá thể. Lúc đầu dùng liều thấp để thăm dò khả năng dung nạp thuốc của
từng cá thể, sau đó tăng dần liều cho đến lúc có tác dụng điều trị, duy trì liều ổn
định, sau đó giảm dần rồi mới cắt thuốc theo hướng dẫn của thầy thuốc. * Tác
dụng chính của thuốc (The main effects) - Chống loạn thần (chống hoang tưởng,
ảo giác). - Gây an dịu (chống kích động). - Giải ức chế (chống tính ì ) An thần
mạnh: - Haloperidol - Aminazine An thần yên dịu: - Tisercin * Tác dụng phụ của
một số thuốc ATK (The side effects of neuroleptics). - Chứng ngoại tháp: nét mặt
cứng đờ, xoắn vặn cơ thể, bồn chồn, vận động chậm chạp, khó nói, khó nuốt, tăng
tiết nước rãi, run đầu chi, tăng tiết mồ hôi, chất nhờn ở da. Cần báo cho thầy thuốc