JOURNAL OF SCIENCE OF HNUE DOI: 10.18173/2354-1067.2016-0040
Social Sci., 2016, Vol. 61, No. 2A, pp. 128-135
This paper is available online at http://stdb.hnue.edu.vn
THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỚNG TỚI
RỐI NHIỄU CẢM XÚC Ở HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ
Nguyễn Thị Ánh Nguyệt
Khoa Công tác Xã hội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Tóm tắt.
Bài viết này được thực hiện dựa trên kết quả nghiên cứu của đề tài: “Nghiên cứu rối nhiễu
cảm xúc và cơ chế ứng phó ở học sinh trung học cơ sở” được triển khai bởi nhóm nghiên
cứu của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn - Đại học Quốc gia Hà Nội với 466
học sinh Trung học cơ sở (THCS) tại Hà Nội và Hải Phòng thông qua các phương pháp:
điều tra bằng bảng hỏi; trắc nghiệm, thang đo và phỏng vấn sâu. Bài viết tập trung làm rõ
(1) thực trạng học sinh THCS gặp vấn đề về rối nhiễu cảm xúc và (2) ảnh hướng của các
yếu tố: đặc điểm tâm lí cá nhân; việc học tập và các mối quan hệ; sự quan tâm, chia sẻ giữa
cha mẹ và con cái; và ứng xử của cha mẹ khi con có dấu hiệu cảm xúc bất thường đối với
rối nhiễu cảm xúc của trẻ vị thành niên.
Từ khóa: Rối nhiễu cảm xúc, yếu tố ảnh hưởng rối nhiễu cảm xúc, học sinh trung học cơ
sở.
1. Mở đầu
Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở có một vị trí đặc biệt và tầm quan trọng to lớn trong thời
kì phát triển của trẻ em vì đây là thời kì chuyển tiếp từ tuổi ấu thơ sang tuổi trưởng thành. Ngoài
những biến đổi về mặt sinh học của tuổi dậy thì, các em cũng có những thay đổi về mặt tâm lí và
sự thay đổi về các quan hệ xã hội nhằm đáp ứng những nhiệm vụ của sự phát triển. Các em gặp rất
nhiều khó khăn: về học tập; về các quan hệ học đường, quan hệ xã hội; về tâm lí cá nhân mà trong
đó khả năng làm chủ cảm xúc của bản thân là một khó khăn rất đặc trưng ở lứa tuổi này.
Ở nước ngoài, vấn đề nghiên cứu cảm xúc ở trẻ em thanh thiếu niên đã và đang thu hút
nhiều công trình nghiên cứu với quy mô khác nhau. Các nghiên cứu ở Anh năm 2000 chỉ ra tỉ
lệ chung trẻ em và vị thành niên từ 4 đến 18 tuổi trong cộng đồng có rối loạn tâm thần (mental
disorders) vào khoảng 15% (Meltzer, Gatward, Goodman, & Ford, 2000), ở Puerto Rico năm 2004
là 19.8 % (Canino, Shrout et al, 2004), trong khi đó, tỉ lệ trẻ từ 9 đến 17 tuổi ở Mỹ năm 2005 là
20,9% (US Census Bureau, 2005).
Các nghiên cứu của Hoa Kỳ công bố năm 2013 cũng chỉ ra các rối loạn tâm thần rất phổ
biến ở vị thành niên, ước tính có khoảng 20% thanh thiếu niên ở quốc gia này được chẩn đoán gặp
vấn đề rối nhiễu (D. Murphey, M.Barry và B.Vaughn (2013).
Ngày nhận bài: 15/1/2016. Ngày nhận đăng: 3/5/2016.
Liên hệ: Nguyễn Thị Ánh Nguyệt, e-mail: nguyet2512@yahoo.com
128
Thực trạng và một số yếu tố ảnh hướng tới rối nhiễu cảm xúc ở học sinh THCS
Một số yếu tố có thể ảnh hướng đến RNXC ở trẻ đã được các nghiên cứu nước ngoài chỉ
ra như: yếu tố xã hội, môi trường văn hóa và bối cảnh chính trị mà trẻ sống, gia đình, cộng đồng,
quốc gia nơi đứa trẻ được sinh ra. Đó là những yếu tố được chỉ ra trong các nghiên cứu về RNCX
ở trẻ VTN của Shakuntala Walker J, Melvin IK. 2010.
Tại Việt Nam, nghiên cứu bước đầu tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến sức khoẻ của học
sinh khá và giỏi THCS thuộc quận nội thành Hà Nội (2002). Nhóm tác giả: BS. Nguyễn Thị Minh
Huyền, Nguyễn Xuân Nguyên. Kết quả của nghiên cứu này cho thấy có 18,5% học sinh được khảo
sát có các vấn đề liên quan đến sức khoẻ tâm thần như ám sợ, lo hãi, nói dối, gặp khó khăn trong
học tập.
Đề tài Bước đầu nghiên cứu về sức khoẻ tâm thần của học sinh ở một số trường THCS tại
Hà Nội do nhóm tác giả Hoàng Cẩm Tú và cs. sử dụng thang đo Child Behavior Checklist (CBCL)
cho thấy có từ 15 – 25% trẻ có các biểu hiện rối loạn tâm lí ở các dạng khác nhau, từ rối loạn hành
vi, rối loạn dạng ranh giới đến các rối loạn về mặt xúc cảm.
Kết quả nghiên cứu của các tác giả Phan Thị Mai Hương, Đào Thị Oanh về xúc cảm của
HS THCS cho thấy: Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát xúc cảm tiêu cực ở thiếu
niên, trong đó có các đặc điểm nhân cách; hoàn cảnh hiện thực và sự ổn định tâm lí của con người
(Phan Thị Mai Hương (2007), Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu tập trung tìm hiểu riêng về rối
nhiễu cảm xúc ở học sinh THCS. Do vậy, từ kết quả nghiên cứu của đề tài “Nghiên cứu rối nhiễu
cảm xúc và cơ chế ứng phó ở học sinh trung học cơ sở” do PGS.TS Nguyễn Thị Minh Hằng và Cs.
thực hiện, bài viết này chỉ ra thực trạng học sinh THCS gặp vấn đề về RNCX và một số yếu tố ảnh
hưởng đến RNCX ở các em.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thông tin chung về khách thể, địa bàn và phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đã được thực hiện với 466 học sinh đang theo học tại trường THCS Lê Lợi, Hà
Nội và THCS Tiên Thắng, Hải Phòng.
Phương pháp nghiên cứu chủ yếu được tiến hành là điều tra bằng bảng hỏi, sử dụng trắc
nghiệm, thang đo và phỏng vấn sâu. Các số liệu nghiên cứu được xử lí bằng phần mềm SPSS 16.0.
2.2. Thực trạng RNCX ở học sinh THCS
Khi bàn về RNCX, trong nghiên cứu này, RNCX được hiểu là các biểu hiện bất thường và
bất ổn về phương diện cảm xúc, gây khó chịu và làm ảnh hưởng đến cuộc sống của cá nhân, thường
biểu hiện bằng các dấu hiệu về nhận thức, hành vi, cảm xúc và các triệu chứng về cơ thể nhưng
không kèm theo các triệu chứng loạn thần. Biểu hiện của RNCX được chỉ ra thông qua ba dạng cơ
bản mà nghiên cứu tập trung vào là rối loạn lo âu tổng quát (GAD), trầm cảm (DEP) và ám ảnh
cưỡng bức (OCD).
Kết quả nghiên cứu được trình bày và phân tích từ nghiên cứu cho thấy, tỉ lệ học sinh có
lo âu mức cao và rất cao là 38%. Ghi nhận được sự khác biệt có ý nghĩa giữa học sinh Hà Nội và
học sinh Hải Phòng về mức độ lo âu, theo đó, tỉ lệ học sinh ở Hà Nội có biểu hiện lo âu nhiều
hơn và cao hơn. Không có sự khác biệt về biểu hiện và mức độ lo âu giữa học sinh các khối lớp
khác nhau.
Tỉ lệ học sinh có biểu hiện trầm cảm mức độ trung bình là 5,1%, từ mức độ khá nặng đến
rất nặng là 4,7%. Có sự khác biệt về biểu hiện trầm cảm giữa học sinh các khối lớp khác nhau. Cụ
129
Nguyễn Thị Ánh Nguyệt
thể là, tỉ lệ học sinh mắc trầm cảm và mức độ biểu hiện trầm cảm tăng lên theo khối lớp, nghĩa là
học sinh nhỏ hơn thì ít có biểu hiện trầm cảm hơn. Học sinh lớp 9 có số lượng mắc trầm cảm và
biểu hiện trầm cảm rõ hơn học sinh các khối nhỏ hơn. Tuy nhiên, học sinh khối 6 lại có biểu hiện
trầm cảm rõ hơn học sinh khối 7.
Biểu hiện rối nhiễu cảm xúc chung ở học sinh như sau: 19,5% mức khá nặng, 4,6% mức
nặng và 0,5% mức rất nặng. Trong đó, các triệu chứng lo âu – trầm cảm, thu mình biểu hiện rõ rệt
hơn so với các triệu chứng ám ảnh cưỡng bức và than phiền cơ thể. Có sự khác biệt đáng kể giữa
học sinh các khối lớp về RNCX, theo đó, xu hướng chung vẫn là học sinh lớp lớn có số lượng học
sinh mắc RNCX nhiều hơn và mức độ RNCX cũng rõ rệt hơn so với học sinh lớp nhỏ trong khi
học sinh khối 6 vẫn duy trì xu hướng RNCX cao hơn so với học sinh khối 7.
2.3. Một số yếu tố ảnh hưởng tới RNCX ở học sinh THCS
Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến đời sống cảm xúc của học sinh nói chung và học sinh
THCS nói riêng. Trong nghiên cứu này, một số yếu tố có ảnh hưởng lớn đến đời sống cảm xúc nói
chung và rối nhiễu cảm xúc nói riêng của học sinh THCS được chỉ ra, bao gồm:
- Các đặc điểm tâm lí cá nhân.
- Ảnh hưởng của việc học tập và các mối quan hệ.
- Ảnh hưởng của sự quan tâm, chia sẻ giữa cha mẹ và con.
- Ứng xử của cha mẹ khi con có dấu hiệu cảm xúc bất thường.
2.3.1. Ảnh hưởng của các đặc điểm tâm lí cá nhân
Đặc điểm tâm lí cá nhân được xem là một trong những yếu tố có ảnh hưởng lớn đến rối
nhiễu tâm lí nói chung và RNCX nói riêng. Phần lớn các nhà tâm lí học lâm sàng cho rằng, có
những đặc điểm tâm lí cá nhân là “yếu tố bảo vệ” đối với rối nhiễu tâm lí, một số khác lại là các
“yếu tố nguy cơ” làm cá nhân nhạy cảm hơn với tác nhân gây stress.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, đa số học sinh có nhận thức tốt về nguy cơ dẫn đến rối nhiễu
cảm xúc từ các đặc điểm tâm lí cá nhân.
Có đến 62,4% học sinh được nghiên cứu lựa chọn phương án “tính tình thất thường, dễ thay
đổi” là 1 trong những nguy cơ dẫn đến RNCX. Có thể nói, đây là một đặc điểm tâm lí đặc trưng ở
lứa tuổi vị thành niên, biểu hiện ở sự thay đổi nhanh chóng và liên tục từ trạng thái cảm xúc này
sang trạng thái cảm xúc kia. Nhiều khi trạng thái này đi kèm với những hành vi có tính chất thời
điểm, không được dự báo trước mà thường được gọi bằng những từ như “hành vi xốc nổi, thiếu suy
nghĩ”. Như vậy, trạng thái cảm xúc dễ thay đổi vừa là nguyên nhân vừa là hậu quả của sự thiếu/kém
kiểm soát bản thân của vị thành niên. Có thể vì chính sự biểu hiện cảm xúc rõ rệt ra bên ngoài như
vậy mà các em dễ nhận thấy và liên hệ đặc điểm cá nhân này với rối nhiễu cảm xúc. Theo các lí
thuyết tâm lí học thì đặc điểm này ở vị thành niên đóng vai trò như một yếu tố nguy cơ (đi kèm với
các nguy cơ khác) có thể dễ làm nảy sinh những cảm xúc tiêu cực ở trẻ vị thành niên.
Đặc điểm tâm lí cá nhân tiếp theo mà học sinh lựa chọn là “Ưa hoạt động” (55,6%). Ưa
thích hoạt động và tăng hoạt động cũng là một đặc điểm nổi bật của lứa tuổi vị thành niên do cơ
thể, đặc biệt là hệ thần kinh của các em đang ở giai đoạn phát triển mạnh mẽ và giải phóng ra rất
nhiều năng lượng. Ngoài tác dụng mang lại cho các em sự hứng khởi, sáng khoái, hoạt động còn
là phương thức kết nối các em với nhóm bạn, với những người xung quanh. Khi đó, không những
căng thẳng trong cuộc sống được giải tỏa, tâm trạng được nâng lên mà liên hệ xã hội của các em
được thường xuyên, liên tục và bền chặt. Vậy thì khó có thể nói “ưa hoạt động” là một đặc điểm
130
Thực trạng và một số yếu tố ảnh hướng tới rối nhiễu cảm xúc ở học sinh THCS
tâm lí cá nhân dễ dẫn đến rối nhiễu tâm lí. Để làm rõ lí do nào đằng sau sự lựa chọn này của các
em cần có chia sẻ cụ thể hơn từ chính các em. Các lí do mà các em đưa ra có thể khái quát thành 3
nhóm như sau: a) có thể gặp nhiều rủi ro; b) nảy sinh mâu thuẫn với người khác; c) tiêu hao nhiều
năng lượng, mệt mỏi. “Ưa thích hoạt động là tốt vì có thể giải tỏa được những căng thẳng trong học
tập nhưng hoạt động nhiều thì mình cũng tiếp xúc với nhiều người và nảy sinh nhiều mâu thuẫn
với họ” (T.T.H, học sinh Hà Nội). Có thể những tâm sự trên đây của một học sinh là trải nghiệm
cá nhân của em nhưng với tỉ lệ chọn lựa phương án này 55,6% cho thấy đây không phải là hiện
tượng cá biệt. Như vậy, đặc điểm nhận thức này của học sinh cần phải được nghiên cứu sâu hơn và
có những hỗ trợ tâm lí phù hợp cho các em lứa tuổi vị thành niên.
Những đặc điểm tiếp theo đều có khoảng một nửa số học sinh cho là dễ dẫn đến rối nhiễu
cảm xúc: “Ít tâm sự với người khác” (51,4%), “Đa nghi” (51,1%), “Kém tự tin, nhút nhát” (50%).
Ba đặc điểm này thực sự là những đặc điểm cá nhân tiềm ẩn được các nhà tâm lí học cho là “yếu
tố nguy cơ” đối với rối nhiễu cảm xúc. Những người không có thói quen chia sẻ với người khác
thường có xu hướng dồn nén cảm xúc bên trong. Những người tự ti, đánh giá thấp bản thân có xu
hướng ít giao tiếp nên khó thiết lập các quan hệ xã hội và có ít các liên hệ xã hội mà thiếu hụt liên
hệ xã hội là một trong những nguyên nhân gây trầm cảm (Levinsohn & Cs, 1979). Tính đa nghi
biểu hiện là cá nhân có xu hướng ít tin tưởng vào bất kì một điều gì trong thế giới bên ngoài từ các
sự vật, hiện tượng đến những người xung quanh. Thậm chí, có trường hợp cá nhân còn nghi ngờ
chính bản thân mình nữa. Nếu đặc điểm nhân cách này vượt qua ranh giới sẽ trở thành một dạng
rối loạn tâm thần được gọi là nghi bệnh. Còn trong cuộc sống bình thường, một người đa nghi,
thiếu sự tin tưởng vào mọi sự vật, vào người khác và bản thân mình sẽ dễ bị stress, mệt mỏi và cảm
thấy bất an. Như vậy, sự lựa chọn và đánh giá của học sinh về ảnh hưởng của ba đặc điểm này tới
đời sống cảm xúc của con người là rất chính xác.
Có thể tổng hợp lại kết quả lựa chọn 5 đặc điểm tâm lí dễ dẫn đến rối nhiễu cảm xúc nhất
theo đánh giá của học sinh bằng biểu đồ sau đây.
Biểu đồ 1. Đánh giá của học sinh về các đặc điểm tâm lí dễ dẫn đến RNCX
Như vậy, nhìn chung, học sinh THCS có nhận thức tương đối tốt về các đặc điểm nhân cách
dễ dẫn đến rối nhiễu cảm xúc. Tuy nhiên, còn có khoảng hơn một phần ba, thậm chí ở một số đặc
điểm có gần một nửa số học sinh nhận thức chưa chính xác và đầy đủ về các đặc điểm tâm lí cá
nhân dễ dẫn đến rối nhiễu cảm xúc. Trong nhận thức của học sinh cũng biểu hiện một số mâu
131
Nguyễn Thị Ánh Nguyệt
thuẫn, nhầm lẫn.
2.3.2. Ảnh hưởng của việc học tập và các mối quan hệ
Đối với học sinh THCS, môi trường gần gũi của các em vẫn chủ yếu xoay quanh các mối
quan hệ gia đình, bạn bè, thầy/cô giáo, việc học tập. Để trả lời cho câu hỏi: điều gì trong cuộc sống
của học sinh THCS ảnh hưởng nhiều nhất và ảnh hưởng ở mức độ nào đến đời sống cảm xúc của
các em, dễ làm xuất hiện ở các em cảm xúc tiêu cực, nghiên cứu đã thực hiện lấy ý kiến các em
với câu hỏi: “Xin em cho biết, các yếu tố sau đây ảnh hưởng ở mức độ nào đến cảm xúc tiêu cực
của em?”. Kết quả thu được thể hiện như sau:
Theo đánh giá của các em, các vấn đề trong học tập có ảnh hưởng lớn nhất đến cảm xúc
tiêu cực của các em. Có 39,5% học sinh cho rằng “khó khăn/ thất bại trong học tập” và 39,8% cho
là “áp lực học tập” rất ảnh hưởng đến cảm xúc của các em. Như vậy, áp lực học tập đúng là một
yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến RNCX ở học sinh.
Các yếu tố ảnh hưởng tiếp theo là: quan hệ với cha mẹ, đặc điểm tâm lí cá nhân, và quan
hệ với bạn bè (đều có ĐTB là 1,9 – mức ít ảnh hưởng). Ở tất cả các yếu tố còn lại như quan hệ với
anh/ chị/ em, quan hệ với những người khác trong gia đình, quan hệ với bạn cùng giới và quan hệ
với bạn khác giới cũng chỉ nằm trong ranh giới của mức độ ít ảnh hưởng mà thôi. Tuy vậy, kết quả
kiểm định One Sample test cho biết có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai yếu tố là khó khăn trong
học tập và áp lực học tập so với các yếu tố còn lại. Điều này có nghĩa là, theo đánh giá của các
em thì khó khăn trong học tập và áp lực học tập ảnh hưởng hơn đến RNCX so với các yếu tố còn
lại. Tương tự như vậy, kết quả kiểm định cũng cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa giữa quan hệ
với bạn bè, quan hệ với cha mẹ và đặc điểm tâm lí cá nhân (ĐTB đều là 1,9) và các yếu tố còn lại.
Có thể khẳng định, 5 yếu tố có ĐTB cao nhất theo đánh giá của học sinh, có ảnh hưởng mạnh hơn
đến RNCX của các em so với các yếu tố khác như quan hệ với anh/ chị em, quan hệ với người thân
khác trong gia đình, quan hệ với thầy/ cô giáo,...
Như vậy, theo đánh giá của học sinh, mặc dù có yếu tố ảnh hưởng mạnh hơn, có yếu tố ảnh
hưởng nhẹ hơn nhưng đều ở mức độ trung bình. Không có yếu tố nào trong các yếu tố nói trên
được đa số các em cho là rất ảnh hưởng đến đời sống cảm xúc của mình.
2.3.3. Ảnh hưởng của sự quan tâm, chia sẻ giữa cha mẹ và con
Mối quan hệ giữa cha mẹ và con nói chung có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống cảm
xúc của thiếu niên. Ở lứa tuổi này, các mối quan hệ xã hội mở rộng hơn, các em tiếp xúc với bên
ngoài nhiều hơn, do đó sự ảnh hưởng của các yếu tố khách quan tác động đáng kể đến tâm tư tình
cảm của các em. Cũng chính vì vậy, thiếu niên cần một điểm tựa vững chắc để các em không lạc
lối trong một thế giới vô vàn những giá trị và phản giá trị, nhiều điều đúng đắn nhưng cũng đầy
rẫy cám dỗ, nhiều niềm vui nhưng cũng không ít các tác nhân gây stress. Một trong những việc
làm kết nối cha mẹ và con cái, đó là sự quan tâm, chia sẻ, tâm sự hàng ngày giữa hai bên. Vậy, thực
trạng việc dành thời gian trò chuyện với nhau của cha mẹ và con cái trong gia đình như thế nào?
Kết quả nghiên cứu cho thấy có 25,6% học sinh cho rằng cha mẹ và các em trao đổi, chia
sẻ, tâm sự với nhau hàng ngày. Tỉ lệ các em lựa chọn các phương án “thỉnh thoảng” và “ít khi” trò
chuyện gần như nhau, lần lượt là: 24,7% và 22,4%. Đây là tỉ lệ khá lớn. Đáng chú ý là rất nhiều
học sinh cho rằng cha mẹ và các em ít khi trò chuyện, chia sẻ với nhau (gần 1
4toàn bộ học sinh
tham gia nghiên cứu). Ngược lại, chỉ có 2,7% phụ huynh tham gia nghiên cứu cho là bản thân ít
khi trò chuyện với con cái. Đặc biệt hơn nữa, có đến 13,5% học sinh cho biết giữa các em và cha
mẹ không bao giờ trò chuyện với nhau. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có một số ít các em có cha
132