TÌM HIỂU VỀ THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH TRONG
NỀN KINH TẾ VIỆT NAM
A. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH
1. Khái niệm về thị trường tài chính:
Bt ngun t mi quan h nhân qu gia đu tư v tit kim: mt nn kinh t
mun tăng trư ng th! phi c$ ho&t đng đu tư; trư(c khi mun đu tư, phi huy
đng vn t ngun tit kim; đu tư c$ hiu qu sinh ra l-i nhu.n l&i lm tăng
thêm ngun tit kim. V! v.y, mi quan h nhân qu ny tun hon v t&o nên s2
ph3t tri4n kinh t x6 hi.
Tuy nhiên, v8n đ l lm sao đ4 cho đu tư g9p đư-c tit kim; phi c$ nơi đ4 t&o
ra s2 g9p g; ny. Đ$ ch=nh l qu3 tr!nh giao lưu vn hay n$i kh3c hơn đ$ l th>
trư?ng ti ch=nh, l nơi t&o ra cơ ch cho nhng ngun vn nhn r@i không c$ ch@
đu tư giao lưu v(i nhng nh đu tư đang cn vn.
Như v.y, th> trư?ng ti ch=nh l th> trư?ng giao d>ch, mua b3n, trao đEi c3c sn
phFm ti ch=nh ngn h&n, trung h&n, di h&n đ4 đ3p Gng nhu cu kh3c nhau cHa c3c
chH th4 trong nn kinh t. Trong đ$, c3c chH th4 tha vn th! t!m kim l-i nhu.n
thông qua ho&t đng đu tư, cIn c3c chH th4 thiu vn bE sung vn cho ho&t đng
sn xu8t kinh doanh v c3c nhu cu đu tư kh3c. Vic h!nh thnh qu3 tr!nh giao
lưu vn gia nhng chH th4 tha vn v thiu vn đ6 t&o nên mt th> trư?ng v(i
đy đH cơ ch như trong mt nn kinh t th> trư?ng. Đng th?i, do sn phFm trên
th> trư?ng l sn phFm ti ch=nh, c$ t=nh nh.y cm v nh hư ng đn mJi thnh
phn trong nn kinh t nên th> trư?ng ti ch=nh l th> trư?ng b.c cao. Do đ$, th>
trư?ng ti ch=nh phi l lo&i th> trư?ng b.c cao, chL tn t&i v ho&t đng trong điu
kin cHa nn kinh t th> trư?ng.
V.y, th> trư?ng ti ch=nh h!nh thnh trên cơ s no?
2. Cơ sở hình thành thị trường tài chính:
CPng ging như c3c lo&i th> trư?ng kh3c, th4 ch th> trư?ng phi đư-c duy tr!
trong nn kinh t ti ch=nh. TGc l, c3c chH th4 tha vn v thiu vn trên th>
trư?ng t&o ra cung v cu v sn phFm ti ch=nh. Gi3 c3c ti sn ti ch=nh h!nh
thnh thông qua qu3 tr!nh giao lưu vn gia c3c chH th4 trên th> trư?ng. Đ$ ch=nh
l l-i tGc hay gi3 phi tr đ4 c$ đư-c mt ti sn ti ch=nh v trong nn kinh t,
vn đư-c phân bE gia c3c ti sn ti ch=nh d2a trên t=n hiu cHa th> trư?ng.
Đ4 th> trư?ng ph3t tri4n th! phi c$ mt cơ ch thông tho3ng. Do đ$, c3c nhu cu
giao lưu vn trong x6 hi phi đư-c khuyn kh=ch m&nh mR trong khuôn khE lu.t
ph3p. Vn đư-c giao lưu thông qua hai kênh ch=nh l giao lưu vn tr2c tip v
giao lưu vn gi3n tip thông qua c3c tE chGc ti ch=nh trung gian.
- Kênh ti ch=nh tr2c tip l kênh m c3c chH th4 tha vn tr2c tip chuy4n vn
cho c3c chH th4 thiu vn, bUng c3ch mua c3c ti sn ti ch=nh tr2c tip t ngư?i
ph3t hnh. Trong trư?ng h-p ny, lung tin đư-c v.n đng thVng t ngư?i tha
vn đn ngư?i thiu vn. Ho&t đng ny c$ th4 đư-c nh.n th8y rX rng nh8t thông
qua mua b3n cE phiu ho9c gi8y t? c$ gi3 trên th> trư?ng chGng kho3n.
- Kênh ti ch=nh gi3n tip l kênh thông qua c3c trung gian ti ch=nh như c3c Ngân
hng, c3c đ>nh ch ti ch=nh phi Ngân hng v c3c tE chGc trung gian kh3c. C3c tE
chGc t=n dYng m cY th4 l c3c Ngân hng thương m&i v(i vai trI l ngư?i huy
đng vn ri đem cho vay. CIn nhng trung gian ti ch=nh, th2c hin vic kinh
doanh chuy4n vn t ngư?i dư vn sang ngư?i cn vn, bUng vic đ9t mt l6i su8t
cao hơn cho c3c m$n cho vay so v(i l6i su8t cHa c3c m$n m hJ đi vay đ4 thu l-i
nhu.n. Tuy nhiên, thông qua ho&t đng cHa c3c trung gian ti ch=nh, l6i su8t hay
cIn gJi l gi3 cHa tin t đư-c h!nh thnh trên cơ s cung cu cHa th> trư?ng v
nh? đ$, c3c ho&t đng ti ch=nh gi3n tip đư-c v.n hnh trên th> trư?ng ti ch=nh.
Như v.y, c3c đ>nh ch ti ch=nh đư-c h!nh thnh v ho&t đng c$ hiu qu cPng
g$p phn t&o nên mt th> trư?ng ti ch=nh trong nn kinh t cHa m@i quc gia. Th>
trư?ng ti ch=nh đư-c h!nh thnh đ6 th2c hin chGc năng quan trJng cHa m!nh, l
t.p trung c3c khon tin tit kim t&o thnh ngun vn l(n đ4 ti tr- c3c d2 3n đu
tư trong nn kinh t x6 hi.
3. Chức năng của thị trường tài chính:
ChGc năng đu tiên, cPng l chGc năng quan trJng nh8t cHa th> trư?ng ti ch=nh l
khơi thông c3c ngun vn v d[n vn đ4 đ3p Gng c3c nhu cu cHa nn kinh t x6
hi. Đ4 th2c hin đư-c chGc năng ny, th> trư?ng phi t&o ra c3c kênh huy đng
vn t nơi tha, như: c3 nhân, h gia đ!nh, c3c đơn v> kinh t, tE chGc đon th4 x6
hi, Ch=nh phH, … trong v ngoi nư(c đ4 chuy4n sang c3c nh đu tư thiu
vn, như: c3c đơn v> kinh t, Ch=nh phH, c3 nhân, h gia đ!nh, …
ChGc năng thG hai cHa th> trư?ng ti ch=nh l k=ch th=ch tit kim v đu tư. Th>
trư?ng t&o ra sân chơi, đ4 nhng ngư?i c$ tin nhn r@i c$ cơ hi đu tư như nhau
v đư-c t2 do tham gia vo th> trư?ng đ4 t!m kim nhng nơi đu tư c$ su8t sinh
l-i cao nh8t, t&o thnh th$i quen t=ch lPy tin t mt c3ch thư?ng xuyên hơn, l
mt ngun đu vo không th4 thiu cHa th> trư?ng. Nu th> trư?ng không k=ch
th=ch đư-c ngư?i dân t=ch lPy v tham gia vo th> trư?ng như l mt kênh d[n vn
cho nn kinh t th! th> trư?ng đ$ sR không th4 ho&t đng tt. Đng th?i, nh đu tư
trên th> trư?ng khi t!m kim ngun vn ti tr- cho c3c ho&t đng đu tư phi nh.n
thGc đư-c vic s] dYng vn sao cho c$ hiu qu nh8t, c$ hiu su8t s] dYng đng
vn cao nh8t đ4 bo ton vn, sinh l?i v t=ch lPy. Ch=nh v! v.y, th> trư?ng ti
ch=nh c$ chGc năng nâng cao năng su8t v hiu qu ho&t đng cHa ton b nn
kinh t, k=ch th=ch đEi m(i, 3p dYng khoa hJc k^ thu.t, công ngh tiên tin đ4 tăng
hiu qu đu tư, g$p phn th_c đFy tăng trư ng v ph3t tri4n kinh t x6 hi.
ChGc năng thG ba cHa th> trư?ng ti ch=nh l lm gia tăng t=nh thanh khon cho c3c
ti sn ti ch=nh. T=nh thanh khon l t=nh ch8t d` dng chuy4n h$a c3c ti sn ti
ch=nh thnh tin m9t v đư-c th2c hin th> trư?ng thG c8p, l th> trư?ng mua
b3n, giao d>ch cE phiu v c3c gi8y t? c$ gi3 đ6 ph3t hnh trên th> trư?ng sơ c8p.
T=nh thanh khon th> trư?ng ti ch=nh cng cao th! cng thu h_t nhiu chH th4
tham gia vo th> trư?ng v gi_p chH s hu c3c ti sn ti ch=nh d` dng chuy4n
đEi danh mYc đu tư theo yêu cu. Do đ$, m@i th> trư?ng kh3c nhau c$ t=nh thanh
khon kh3c nhau, phY thuc vo tr!nh đ ph3t tri4n c3c đ>nh ch ti ch=nh cHa th>
trư?ng 8y. Nu c3c cơ ch cHa th> trư?ng thông tho3ng sR t&o điu kin thu.n l-i
cho c3c công cY ti ch=nh lưu thông thông sut. Ngoi ra, th> trư?ng ti ch=nh cIn
c$ chGc năng đ>nh gi3 ti sn ti ch=nh, phân phi vn trên th> trư?ng theo t=n hiu
cHa th> trư?ng.
Tay thuc vo c3c chGc năng kh3c nhau cHa th> trư?ng cPng như c3c tiêu ch= phân
lo&i kh3c nhau, th> trư?ng ti ch=nh cPng c$ nhiu c3ch phân lo&i kh3c nhau.
Nhưng t2u trung l&i, th> trư?ng ti ch=nh thư?ng c$ ba c3ch phân lo&i cơ bn: theo
th?i h&n, t=nh ch8t luân chuy4n vn v theo cơ c8u cHa th> trư?ng.
4. Phân loại thị trường tài chính:
Căn cG theo th?i h&n luân chuy4n vn, th> trư?ng ti ch=nh đư-c phân thnh: th>
trư?ng tin t, th> trư?ng hi đo3i v th> trư?ng chGng kho3n.
- Th> trư?ng tin t l th> trư?ng giao d>ch, mua b3n c3c chGng t c$ gi3 ngn h&n.
C3c chGng t c$ gi3 ngn h&n như: t=n phiu Kho b&c, khon vay ngn h&n gia
c3c Ngân hng, thba thu.n mua l&i, chGng chL tin g]i, thương phiu, … Đây l th>
trư?ng nhUm thba m6n nhng nhu cu vn trong ngn h&n. Căn cG theo mYc đ=ch
ny cHa th> trư?ng m không cn quan tâm đn th?i h&n cHa c3c chGng t c$ gi3,
kh3i nim trên đư-c hi4u theo nghca cHa th> trư?ng m th! th> trư?ng tin t l th>
trư?ng giao d>ch, mua b3n ngn h&n c3c gi8y t? c$ gi3.
- Th> trư?ng hi đo3i l th> trư?ng giao d>ch, mua b3n, trao đEi ngo&i t v c3c
phương tin thanh to3n quc t. Th> trư?ng ngo&i hi l mt cơ ch m nh? đ$ gi3
tr> tương đi cHa c3c đng tin quc gia đư-c x3c l.p. Đ9c đi4m cHa th> trư?ng
ngo&i hi l tin đư-c đEi l8y tin, đây l th> trư?ng th2c s2 v t8t yu mang t=nh
quc t; cG khi no m dân ch_ng nhng khu v2c đng tin kh3c nhau cIn kinh
doanh v(i nhau th! c3c giao d>ch ngo&i hi cIn r8t cn thit. Ngy nay, th> trư?ng
hi đo3i mang t=nh ton cu nh? s2 ph3t tri4n cHa công ngh thông tin. Trong ho&t
đng kinh t đi ngo&i, c3c doanh nghip trong nư(c đu phi tham gia c3c th>
trư?ng hi đo3i đ4 mua - b3n, vay - cho vay ngo&i t. C3c nghip vY trên th>
trư?ng hi đo3i phn l(n mang t=nh ch8t ngn h&n (không qu3 mt năm) nên th>
trư?ng ny đư-c xem l mt b ph.n cHa th> trư?ng tin t. Khi đ$, th> trư?ng ti
ch=nh chL bao gm th> trư?ng tin t v th> trư?ng vn.
- Th> trư?ng chGng kho3n l th> trư?ng giao d>ch, mua b3n c3c chGng t c$ gi3
trung h&n v di h&n. Th> trư?ng chGng kho3n l mt b ph.n quan trJng nh8t cHa
th> trư?ng vn di h&n, th2c hin cơ ch chuy4n vn tr2c tip t nh đu tư sang
nh ph3t hnh; qua đ$, th2c hin chGc năng cHa th> trư?ng ti ch=nh l cung Gng
ngun vn trung v di h&n cho nn kinh t. Sn phFm ti ch=nh trên th> trư?ng
chGng kho3n l c3c lo&i tr3i phiu, cE phiu v c3c công cY ti ch=nh kh3c như:
chGng chL qu^ đu tư, công cY ph3t sinh - h-p đng tương lai, quyn chJn, quyn
mua cE phiu, chGng quyn. Th> trư?ng chGng kho3n t.p trung vn cho đu tư v
ph3t tri4n kinh t. Do đ$, n$ c$ t3c đng r8t l(n đn môi trư?ng đu tư n$i riêng v
nn kinh t n$i chung.
Căn cG vo cơ c8u cHa th> trư?ng, th> trư?ng ti ch=nh đư-c phân thnh th> trư?ng
sơ c8p v th> trư?ng thG c8p.
- Th> trư?ng sơ c8p l th> trư?ng ph3t hnh ln đu c3c chGng t c$ gi3 đ4 huy
đng v t.p trung vn. Trên th> trư?ng ny, vn t nh đu tư sR đư-c chuy4n sang
nh ph3t hnh thông qua vic nh đu tư mua c3c chGng kho3n m(i ph3t hnh. Th>
trư?ng sơ c8p c$ đ9c đi4m l nơi duy nh8t m c3c chGng kho3n đem l&i vn cho
ngư?i ph3t hnh, t&o ra hng h$a cho th> trư?ng giao d>ch v lm tăng vn đu tư
cho ton b nn kinh t. Nhng ngư?i b3n chGng kho3n trên th> trư?ng sơ c8p
thư?ng l Kho b&c, Ngân hng Nh nư(c, Công ty ph3t hnh, T.p đon bo l6nh
ph3t hnh, …Th> trư?ng sơ c8p thư?ng di`n ra trong mt th?i gian nh8t đ>nh.
- Th> trư?ng thG c8p l th> trư?ng mua b3n trao đEi c3c chGng t c$ gi3 đ6 ph3t
hnh ln đu. Trên th> trư?ng ny, c3c nh đu tư chuy4n như-ng quyn mua b3n
chGng kho3n v điu đ$ lm cho chGng kho3n đ6 ph3t hnh c$ t=nh thanh khon.
Khon tin thu đư-c t vic b3n chGng kho3n thuc v c3c nh đu tư v c3c nh
kinh doanh chGng kho3n chG không thuc v nh ph3t hnh nên lung tin chL v.n
chuy4n gia nhng nh đu tư chGng kho3n trên th> trư?ng. Th> trư?ng thG c8p l
mt b ph.n quan trJng cHa th> trư?ng chGng kho3n, gn b$ ch9t chR v(i th>
trư?ng sơ c8p. Giao d>ch trên th> trư?ng thG c8p phn 3nh nguyên tc c&nh tranh t2
do, gi3 giao d>ch chGng kho3n do cung - cu trên th> trư?ng quyt đ>nh.
Th> trư?ng sơ c8p v th> trư?ng thG c8p c$ mi quan h ch9t chR v(i nhau. Th>
trư?ng sơ c8p l cơ s v l tin đ cho s2 h!nh thnh v ph3t tri4n cHa th> trư?ng
thG c8p; v! đ$ l nơi cung c8p hng h$a chGng kho3n lưu thông trên th> trư?ng thG
c8p. Ngư-c l&i, th> trư?ng thG c8p l đng l2c, l điu kin cho s2 ph3t tri4n cHa
th> trư?ng sơ c8p; v! nu không c$ th> trư?ng thG c8p đ4 lưu hnh, mua b3n, trao
đEi t&o ra t=nh thanh khon cho chGng kho3n th! r8t kh$ đ4 ph3t hnh v thu h_t
nh đu tư trên th> trư?ng sơ c8p. Vic phân bit th> trư?ng sơ c8p v thG c8p chL
c$ g nghca v m9t lg thuyt. Trên th2c t, tE chGc th> trư?ng không phân bit đâu
l th> trư?ng sơ c8p, đâu l th> trư?ng thG c8p. V! t&i mt th> trư?ng c$ th4 cang
di`n ra đng th?i ho&t đng mua b3n chGng kho3n m(i ph3t hnh v chGng kho3n
mua b3n l&i. Điu cn quan tâm l phi coi trJng th> trư?ng sơ c8p v! đây l th>
trư?ng t&o vn v c$ cơ ch gi3m s3t ch9t chR th> trư?ng thG c8p đ4 bo v th>
trư?ng ti ch=nh En đ>nh.
Căn cG vo t=nh ch8t luân chuy4n vn, th> trư?ng ti ch=nh đư-c phân thnh th>
trư?ng công cY n- v th> trư?ng công cY vn.
- Th> trư?ng công cY n- l th> trư?ng ph3t hnh, mua b3n c3c chGng kho3n n-.
Th2c ch8t c3c công cY n- (tr3i phiu, t=n phiu, kh phiu, …) l c3c thba thu.n c$
t=nh h-p đng. Trong đ$, ngư?i vay vn thanh to3n cho ngư?i gi công cY mt
khon tin c đ>nh trong nhng khon th?i gian nh8t đ>nh (thanh to3n l6i) cho t(i
kh h&n cui cang th! thanh to3n gi3 tr> gc. Trên cơ s kh h&n thanh to3n, công cY
n- đư-c chia lm ba lo&i kh3c nhau:
- Công cY n- ngn h&n.
- Công cY n- trung h&n.
- Công cY n- di h&n.
Quan h vay mư-n d2a trên công cY n- thư?ng 8n đ>nh trư(c th?i h&n v l6i su8t
c đ>nh. Ngư?i s hu công cY n- không c$ quyn bi4u quyt trong qun tr> điu
hnh cHa bên vay.
- Th> trư?ng công cY vn l th> trư?ng ph3t hnh, mua b3n c3c chGng kho3n vn.
Vn đư-c huy đng trên th> trư?ng bUng vic b3n cE phn, chGng chL qu^ đu tư,
…Ngư?i nm gi cE phiu gJi l cE đông, hJ g$p vn vo c3c doanh nghip cE
phn trên cơ s gn lin v(i ho&t đng sn xu8t kinh doanh cHa doanh nghip v
đư-c chia cE tGc d2a trên kt qu kinh doanh theo s lư-ng cE phn m hJ nm
gi. Ch=nh v! v.y m gi3 tr> cE tGc không En đ>nh như ngư?i gi công cY n- nhưng
cE tGc c$ th4 cao ho9c th8p hơn l6i tr3i phiu, v! n$ tay thuc vo kt qu kinh
doanh cHa doanh nghip. Nhưng hJ c$ quyn bi4u quyt trong qun tr> điu hnh
doanh nghip v! hJ l chH s hu. Ngư?i gi chGng kho3n vn c$ nhiu rHi ro hơn
ngư?i gi chGng kho3n n- trong trư?ng h-p doanh nghip b> ph3 sn. Ngư?i gi
chGng kho3n n- đư-c ưu tiên thanh to3n n- trư(c.
Ngoi ra, trong c3ch phân lo&i ny, cIn c$ th> trư?ng công cY ph3i sinh. Đây l th>
trư?ng ph3t hnh v mua b3n c3c chGng kho3n ph3t sinh, như: chGng quyn,
quyn chJn, h-p đng tương lai, …
Ngy nay, mt th> trư?ng ti ch=nh không nh8t thit phi c$ không gian v.t lg. V!
v.y, th> trư?ng ti ch=nh cIn đư-c phân theo th4 thGc sau:
- Th> trư?ng thô sơ v th> trư?ng vi t=nh h$a.
- Th> trư?ng thư?ng tr2c v th> trư?ng huy đng.
- Th> trư?ng chGng kho3n đ6 đăng kg v th> trư?ng lưu lư-ng chGng kho3n.
M@i c3ch phân lo&i th> trư?ng tay thuc vo tiêu ch= m ch_ng ta mun hư(ng
đn. T nhng cơ s lg lu.n nêu trên, th> trư?ng ti ch=nh t&i Vit Nam cPng đ6
đư-c h!nh thnh v ph3t tri4n. NhUm đ3nh gi3 th2c tr&ng cHa th> trư?ng ti ch=nh
Vit Nam, ti4u lu.n ny chL t.p trung phân t=ch trên ba th> trư?ng trong phân lo&i
theo th?i h&n luân chuy4n vn. Đ$ l th> trư?ng tin t, th> trư?ng hi đo3i v th>
trư?ng chGng kho3n.k
B. THỰC TRẠNG CỦA THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
1. Thị trường tiền tệ:
a) Th> trư?ng vn ngn h&n:
(V th> trư?ng vn ngn h&n hay cIn gJi l th> trư?ng tin t) Nh!n chung, th>
trư?ng ny chưa th2c s2 ph3t tri4n v Ngân hng Nh nư(c (NHTW) chưa th2c s2
đ$ng vai trI can thip c$ hiu qu vo th> trư?ng ny. C3c lo&i l6i su8t cHa
NHTW: l6i su8t cơ bn, l6i su8t t3i c8p vn, l6i su8t chit kh8u, l6i su8t nghip vY
th> trư?ng m , l6i su8t đ8u thu t=n phiu kho b&c nh nư(c c$ t3c đng rX nét đn
th> trư?ng. C3c công cY điu hnh ch=nh s3ch tin t, đ9c bit l công cY d2 tr bt
buc... thiu linh ho&t. C3c Ngân hng thương m&i (NHTM) v TE chGc t=n dYng
c&nh tranh v(i nhau tăng l6i su8t huy đng vn mt c3ch mt chiu, t&o nguy cơ
tim Fn rHi ro cho ch=nh c3c NHTM.
b) Th> trư?ng liên ngân hng
Ho&t đng Ngân hng hin đang n$ng v(i nhng di`n bin tr3i chiu v ba v8n đ
nEi cm: c3c Ngân hng thương m&i khan him tin đng Vit Nam, cung ngo&i t
trong nn kinh t tăng cao v sGc ép dư lu.n v chng l&m ph3t t vic cung Gng
tin ra lưu thông.
Ba v8n đ trên c$ mi quan h ch9t chR v(i nhau. Đ4 đ3p Gng nhu cu v tin đng
Vit Nam, cPng như cung ngo&i t qu3 l(n v tăng m&nh, th! Ngân hng Nh nư(c