Trường Đại học Kinh tế Nghệ An
42
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Hồ Chí Minh in đậm nét vàng trong
lịch sử của dân tộc Việt Nam, Người được
Unesco vinh danh với danh hiệu kép: Anh
hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệt
xuất. Người còn nhà hoạt động lỗi lạc
trong phong trào cộng sản công nhân quốc
tế, người bạn của các dân tộc bị áp bức, đồng
thời cũng nhà giáo dục lớn. Trong tưởng
Hồ Chí Minh, vấn đề con người có một vị trí
đặc biệt quan trọng. Suốt cuộc đời hoạt động
cách mạng của Người, từ lúc ra đi tìm đường
cứu nước, cho đến khi Người viết tác phẩm
cuối cùng - Di chúc, chủ tịch Hồ Chí Minh
luôn luôn quan tâm đến vấn đề con người và
sự nghiệp “trồng người”. tưởng Hồ Chí
Minh về “trồng người” một hệ thống các
quan điểm về giáo dục, đào tạo, huấn luyện,
bồi dưng, rèn luyện con người nhằm phục
vụ cách mạng, phục vụ nhân dân. tưởng
đó, tài sản tinh thần quý báu của dân tộc
ta, đã đang định hướng cho chiến lược xây
dựng, phát triển con người Việt Nam hiện
nay. Trong khuôn khổ phạm vi bài viết này
tôi chỉ đề cập đến nội dung: Trồng người -
chiến lược giáo dục của Hồ Chí Minh.
2. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
2.1. tưởng Hồ Chí Minh về chiến
lược “trồng người”
Hồ Chí Minh khẳng định: “trồng người”
yêu cầu khách quan, vừa cấp bách, vừa lâu
dài của cách mạng. Con người phải được
đặt vị trí trung tâm của sự phát triển, vừa
nằm trong chiến lược phát triển kinh tế -
hội của đất nước. Nội dung phương pháp
giáo dục phải toàn diện, cả đức, trí, thể, mỹ;
phải đặt đạo đức, tưởng tình cảm cách
mạng, lối sống hội chủ nghĩa lên hàng
đầu. “trồng người” là công việc “trăm năm”,
không thể nóng vội “một sớm một chiều”,
“việc học không bao giờ cùng, còn sống còn
phải học”.
Giáo dục được Người nhận thức từ khi
rất sớm. Khi Nguyễn Sinh Cung đang học tại
trường Pháp Việt Đông Ba, rồi trường Quốc
học Huế, Người đã tận mắt chứng kiến thái
độ miệt thị của bọn thực dân Pháp đối với
người Việt khi xin vào học tại các trường học
này. Anh tham gia các phong trào chống sưu
thuế tại Huế, tham gia biểu tình và thảo luận
hăng say về đề tài cuộc vận động cải cách
văn hoá của Đông kinh nghĩa thục, cuộc vận
TRỒNG NGƯỜI - CHIẾN LƯỢC GIÁO DỤC CỦA HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Thương Uyên1,*
1Trường Đại học Kinh tế Nghệ An, *Email: nguyenthithuonguyen@naue.edu.vn
Tóm tắt: Tư tưởng Hồ Chí Minh về trồng người là một hệ thống các quan điểm về giáo
dục, đào tạo, huấn luyện con người nhằm phục vụ sự nghiệp cách mạng, chiến lược giáo
dục. Tư tưởng đó là tài sản tinh thần quý báu của dân tộc ta. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí
Minh về “trồng người” trong giai đoạn hiện nay của Đảng Nhà nước ý nghĩa hết sức
cấp thiết.
Từ khóa: Chiến lược giáo dục; Tư tưởng Hồ Chí Minh; Vận dụng của Đảng.
Tạp chí Khoa học, Tập 1, Số 2, Tháng 12/2022
43
động Duy tân. Từ đó Người bắt đầu nung nấu
hoài bão tìm con đường giải phóng dân tộc
ấp khát vọng thành lập các trường kỹ
nghệ chuyên nghiệp cho người bản xứ
khắp các tỉnh.
Trong hoạt động thực tiễn, Người cho
rằng: nền giáo dục thực dân là nền giáo dục
tàn bạo, xảo trá phản động của bọn thực
dân ở các nuớc thuộc địa. Nền giáo dục
chúng mở nhà nhiều hơn trường học,
chúng gieo rắc đầu độc trong thanh niên
"yêu một tổ quốc không phải là tổ quốc của
mình đang áp bức mình" (Hồ Chí Minh,
toàn tập, 2000, T1). Hồ Chí Minh tố cáo tội
ác trước công luận đòi xoá bỏ nền giáo
dục của bọn thực dân Pháp. Người dũng
cảm đấu tranh đòi quyền tự do học tập, thực
hành giáo dục toàn dân. Thức tỉnh định
hướng nhân dân huớng tới một nền giáo dục
mới, vạch chiến lược trực tiếp chỉ đạo
xây dựng nền giáo dục Việt Nam mang tính
nhân bản dân chủ đảm bảo cho sự phát
triển tự do, toàn diện những năng lực sẵn
của con người.
Với thắng lợi của cách mạng tháng
Tám, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ
cộng hoà - Nhà nước dân chủ nhân dân đầu
tiên khu vực Đông nam châu Á. Đồng thời
với việc ra đời Nhà nước mới, chủ tịch Hồ
Chí Minh đã khai sinh nền giáo dục Việt
Nam, nền giáo dục: dân tộc, khoa học
đại chúng, đặt nền móng cho nền giáo dục
Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Để giữ vững nền độc lập của nước nhà,
xây dụng gốc rễ của đất nước, Hồ Chí Minh
chú trọng chống giặc dốt. Người khẳng định:
“Một dân tộc dốt một dân tộc yếu” (Hồ Chí
Minh, toàn tập, 2000, T4). Người chỉ diệt
giặc dốt cũng cấp thiết như diệt “giặc đói”
“giặc ngoại xâm”. Đây tưởng nhất
quán, xuyên suốt trong tiến trình cách mạng
của dân tộc ta, chứ không phải chỉ thời kỳ
chống giặc đói và giặc ngoại xâm. Người chỉ
thị: “Dốt thì dại, dại thì hèn. không chịu
dại, không chịu hèn cho nên thanh toán nạn
chữ một trong những nhiệm vụ cấp
bách quan trọng của nhân dân các nước
dân chủ mới” (Hồ Chí Minh, toàn tập, 2000,
T8). Do vậy từ chỗ hơn 90% dân số mù chữ,
dân ta đã trở thành dân tộc có văn hoá, khoa
học, có đủ khả năng giữ vững nền độc lập và
kiến quốc thành công. Điều đó đã khẳng định
tính đúng đắn cho những giá trị của chiến
lược trồng người Hồ Chí Minh.
Đến thời kỳ đất nước đi lên xây dựng
chủ nghĩa hội miền Bắc, Người chỉ rõ:
“Muốn xây dựng chủ nghĩa hội, chủ nghĩa
cộng sản, phải xây dựng con người hội chủ
nghĩa, con người cộng sản chủ nghĩa” (Hồ
Chí Minh, toàn tập, 2000, T9). “Vì lợi ích
mười năm thì phải trồng cây, lợi ích trăm
năm thì phải trồng người” (Hồ Chí Minh,
toàn tập, 2000, T9). Người luôn luôn xác
định mục đích của học tập: nhằm phụng sự
Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Việc học không
bao giờ cùng, không bao giờ chán, không
bao giờ mỏi, còn sống còn phải học. Học mãi
để tiến bộ mãi, càng tiến bộ càng phải học
thêm. Tư tưởng học tập suốt đời của Hồ Chí
Minh cũng phù hợp với những tưởng lớn
của Lênin: “Học, học nữa, học mãi”.
Học nữa, học mãi không phải để “được
mảnh bằng để làm ông thông, ông phán, lĩnh
lương nhiều, ăn ngon, mặc đẹp. Thế thôi, số
phận dân tộc thế nào, tình hình thế giới biến
đổi thế nào, không hay, không biết gì hết.
Trường Đại học Kinh tế Nghệ An
44
Mục đích giáo dục lệ của thực dân
phong kiến chỉ để đào tạo ra những tri thức
nô lệ để hầu hạ chúng.
Ngày nay, ta đã được độc lập, tự do,
thanh niên mới người chủ tương lai của
nước nhà. Muốn xứng đáng vai trò người
chủ, thì phải học tập” (Hồ Chí Minh, toàn
tập, 2000, T7).
Học để mục đích cuối cùng làm cách
mạng giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước.
Học để cải tạo mỗi người cải tạo hội.
Học phải đi đôi với hành thì hiệu quả của việc
học mới đạt chất lượng. Học phải được chứng
minh hành động việc làm cụ thể. Muốn
vậy theo Hồ Chí Minh việc học trong nhà
trường cũng chưa đủ, phải học ở mọi lúc, mọi
nơi học nhân dân. Người căn dặn: “Học
trường, học sách vở, học lẫn nhau và học
nhân dân, không học nhân dân một thiếu sót
lớn” (Hồ Chí Minh, toàn tập, 2000, T6).
Chính Hồ Chí Minh là người đề cập đến
phổ cập giáo dục học, từng bước nâng cao
phổ cập giáo dục phổ thông cho người lao
động, đào tạo cán bộ, đào tạo nhân tài cho sự
nghiệp cách mạng.
thể nói tưởng giáo dục của Hồ
Chí Minh một bộ phận quan trọng trong
hệ thống quan điểm tưởng của Người. Cả
cuộc đời của chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ một
ham muốn: “Tôi chỉ một sự ham muốn,
ham muốn đến tột bậc, là làm sao cho nước ta
được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn
tự do đồng bào ai cũng cơm ăn áo mặc, ai
cũng được học hành” (Hồ Chí Minh, toàn tập,
2000, T4). Người luôn mong mỏi dân tộc Việt
Nam trở thành dân tộc thông thái. Năm 1947,
mặc chúng ta đang dồn sức cho cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp nhưng Người vẫn
chủ trương mở rộng giáo dục để cho ai nấy
được học tập. Với tư tưởng phụng sự tổ quốc,
phục vụ nhân dân, quý trọng nhân dân, tất cả
cho con người và vì con người. Tư tưởng thân
dân là tư tưởng giáo dục triết học chủ đạo chi
phối toàn bộ hệ thống tưởng quá trình
hoạt động giáo dục của Người. “Trong bầu
trời không quý bằng nhân dân” trong thế
giới không mạnh bằng lực lượng đoàn kết
của nhân dân. Chính thế, Người nhiều lần
căn dặn: “giáo dục cần nhằm vào mục đích
thật thà là phụng sự nhân dân” (Hồ Chí Minh,
toàn tập, 2000, T6).
Giáo dục toàn diện là đào tạo cả đức lẫn
tài. Theo Hồ Chí Minh nội dung của giáo dục
phải đầy đủ các mặt: đạo đức cách mạng,
giác ngộ hội chủ nghĩa, văn hoá, kỹ thuật
và lao động sản xuất. Nội dung giáo dục này
một quan điểm toàn diện, sâu sắc. Theo
Hồ Chí Minh: “Có tài không đức
như một anh làm kinh tế tài chính rất giỏi
nhưng lại đi đến thụt két thì chẳng những
không làm được ích lợi cho hội,
còn hại cho hội nữa. Nếu đức
không tài như ông Bụt không làm hại
nhưng cũng không lợi cho loài người” (Hồ
Chí Minh, toàn tập, 2000, T9). Hồ Chí Minh
viết: “Cũng như sông thì nguồn mới
nước, không nguồn thì sông cạn. Cây phải
gốc không gốc thì cây héo. Người cách
mạng phải đạo đức cách mạng, không
đạo đức cách mạng thì tài giỏi đến mấy cũng
không lãnh đạo được nhân dân” (Hồ Chí
Minh, toàn tập, 2000, T5). Đối với sự nghiệp
cách mạng XHCN Người cho rằng: tài
không đức hỏng. Bởi vậy, người thầy
giáo phải bồi đắp cả tưởng, lòng yêu quê
hương đất nước, truyền thống của dân tộc
Tạp chí Khoa học, Tập 1, Số 2, Tháng 12/2022
45
cho các thế hệ học trò, có như vậy sự nghiệp
giáo dục mới đạt kết quả cao, mục đích giáo
dục mới hoàn thành.
Nắm vững nguyên của chủ nghĩa Mác
- Lênin, đảm bảo sự thống nhất giữa luận
gắn liền với thực tiễn, học phải đi đôi với
hành. Người nhiều lần nhắc nhở: “Lý luận
phải đem ra thực hành, thực hành phải theo
luận” (Hồ Chí Minh, toàn tập, 2000, T1).
Theo Hồ Chí Minh sự thống nhất giữa luận
thực tiễn không chỉ quy luật của nhận
thức còn quy luật của sự hình thành
nhân cách con người.
Để học đi đôi với hành có hiệu quả Người
luôn luôn yêu cầu nhà trường phải gắn liền với
hội. Hồ Chí Minh coi nhà trường gắn liền với
hội phương thức đào tạo con người mới.
Người nhấn mạnh “Giáo dục các em việc
chung của gia đình, của trường học hội.
Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau
phụ trách; trước hết là phải làm gương cho các
em trước mọi việc” (Hồ Chí Minh, toàn tập,
2011, T10). Gắn giáo dục nhà trường với giáo
dục gia đình hội được Chủ tịch Hồ Chí
Minh coi một phương thức, một điều kiện
quan trọng để đào tạo con người mới.
Bên cạnh đó, Người còn đòi hỏi dạy học
phải phát huy trí tuệ, tính độc lập sáng tạo và
tính tích cực của người học, người dạy. Phải
tuyệt đối tránh nhồi sọ, không nên học gạo,
học vẹt, không nhắm mắt tuân theo sách vở
một cách xuôi chiều. Người căn dặn phải đào
sâu suy nghĩ, đào sâu để hiểu cho kỹ một vấn
đề nào đó. Ngày nay khoa học giáo dục đã
khẳng định tính hiệu quả của phương pháp
dạy học tích cực này.
Người luôn nhắc nhở dạy học phải đảm
bảo cái cốt lõi, bản chất chú trọng tới
phương pháp. Trong cách dạy học, phải dạy
thế nào cho nhớ lâu, tiến bộ nhanh, tri thức
phải dễ hiểu, dễ nhớ, học mau. Điều quan
trọng làm cho người học hiểu thấu vấn
đề. Bên cạnh đó, dạy học phải phù hợp với
đối tượng. Người còn nêu nhiệm vụ của
mỗi cấp học: Đại học thì cần kết hợp lý luận
khoa học với thực hành, phải ra sức học tập
luận khoa học của các nước bạn. Trung
học thì cần cho học trò nắm vững những tri
thức phổ thông, chắc chắn sát thực. Tiểu
học thì cần giáo dục cho các cháu thiếu nhi
yêu tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động,
yêu khoa học, trọng của công, cách dạy phải
nhẹ nhàng, vui vẻ, tránh gò ép thiếu nhi vào
khuôn khổ của người lớn. Đặc biệt cần giữ
gìn sức khoẻ cho các cháu.
2.2. Vận dụng tưởng Hồ Chí Minh
về giáo dục của Đảng ta trong giai đoạn
hiện nay
tưởng Hồ Chí Minh tài sản tinh
thần quý báu của dân tộc ta, có ý nghĩa chiến
lược quan trọng, định hướng cho sự nghiệp
xây dựng, phát triển con người Việt Nam
trong giai đoạn hiện nay. Vận dụng tư tưởng
Hồ Chí Minh về giáo dục, Đảng Nhà nước
luôn quan tâm đến việc xây dựng, phát triển
con người Việt Nam về mọi mặt. Từ Đại hội
VI, cùng với công cuộc đổi mới toàn diện
đất nước, Đảng đã từng bước nhận thức đúng
đắn về vai trò của nhân tố con người, coi con
người là trung tâm trong quá trình phát triển
hội. Đường lối, chính sách của Đảng đã
khẳng định nguồn lực con người quý báu
nhất, yếu tố bản cho sự phát triển nhanh
bền vững. Trên sở những nhận thức
mới ấy, Đảng Nhà nước ta đã những
thay đổi mạnh mẽ, đã đề ra nhiều chính sách
Trường Đại học Kinh tế Nghệ An
46
đúng đắn về kinh tế, chính trị, văn hóa,
hội ở tầm mô, tạo điều kiện cho việc phát
huy nhân tố con người trong sự nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Từ Hội nghị Trung ương hai, khóa VIII,
Đảng ta đã khẳng định: “Thực sự coi giáo dục
- đào tạo, quốc sách hàng đầu. Nhận thức
sâu sắc giáo dục - đào tạo cùng với khoa học
công nghệ là nhân tố quyết định tǎng trưởng
kinh tế phát triển hội, đầu cho giáo
dục - đào tạo đầu phát triển. Thực hiện các
chính sách ưu tiên ưu đãi đối với giáo dục - đào
tạo, đặc biệt là chính sách đầu tư và chính sách
tiền lương. các giải pháp mạnh mẽ để phát
triển giáo dục” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn
quốc lần thứ XI, 2011). Đầu tư cho giáo dục là
đầu tư cho phát triển, giáo dục là sự nghiệp của
toàn Đảng, của Nhà nước và của toàn dân, mục
tiêu của giáo dục nâng cao dân trí, đào tạo
nhân lực, bồi dưng nhân tài, phát triển giáo
dục gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - hội
và củng cố quốc phòng - an ninh.
Kế thừa các văn kiện quan trọng của
Đảng trong các giai đoạn trước, Cương lĩnh
xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ
(2011) đã đưa ra những định hướng lớn về
giáo dục đào tạo: “Phát triển giáo dục
đào tạo cùng với phát triển khoa học và công
nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo
dục đào tạo đầu cho phát triển. Đổi
mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo
theo nhu cầu phát triển của xã hội” (Văn kiện
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, 2011).
Đây là sự thể hiện nhất quán của Đảng ta về
sự nghiệp giáo dục đào tạo. Đó vấn đề
mang tính chiến lược xuyên suốt, bám sát xu
thế phát triển của nhân loại, phù hợp với thực
tiễn Việt Nam.
Đặc biệt ngày 04/11/2013 tại Hội nghị
lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa
XI Đảng đã ban hành: Nghị quyết số 29-NQ/
TW về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục
Đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp
hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị
trường định hướng hội chủ nghĩa hội
nhập quốc tế. Nghị quyết đã đưa ra 7 quan
điểm chỉ đạo, trong đó quan điểm thứ nhất
cũng khẳng định: “1- Giáo dục và đào tạo là
quốc sách hàng đầu, sự nghiệp của Đảng,
Nhà nước của toàn dân. Đầu cho giáo
dục đầu phát triển, được ưu tiên đi trước
trong các chương trình, kế hoạch phát triển
kinh tế - xã hội” (Hội nghị BCH Trung ương
Đảng lần thứ Tám, Nghị quyết số 29, Khóa
XI năm 2013).
Trong Chiến lược phát triển kinh tế -
hội giai đoạn 2021 - 2030, Đảng ta đề ra mục
tiêu: phát triển nguồn nhân lực, giáo dục
đào tạo đáp ứng yêu cầu nhân lực chất lượng
cao của cuộc Cách mạng công nghiệp lần
thứ hội nhập quốc tế. Chiến lược lần
này trực tiếp đề cập đến giáo dục đào tạo
đáp ứng yêu cầu nhân lực chất lượng cao của
cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ
hội nhập quốc tế.
Trải qua các kỳ Đại hội, Đảng ta luôn
khẳng định: Giáo dục đào tạo quốc sách
hàng đầu. Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần
thứ XIII tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò
quan trọng của giáo dục đào tạo: “Giáo
dục đào tạo cùng với khoa học công
nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then
chốt để phát triển đất nước” (Văn kiện Đại
hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, 2021,
T1). Đại hội XIII của Đảng đã xác định
mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai