TruyÒn th«ng ®¹i chóng lµ sù giao tiÕp
gi÷a c¸c nhãm x· héi lín
TruyÒn th«ng ®¹i chóng lµ mét biÓn thÓ cña giao tiÕp ®¹i chóng. Lo¹i
giao tiÕp nµy cã tÝnh tæ chøc cao. C¸c th«ng tin ®îc truyÒn ®i b»ng
nh÷ng ph¬ng tiÖn kü thuËt. Th«ng tin cã thÓ ®îc chuyÓn tíi tíi mét lîng
c«ng chóng trong ph¹m vi réng lín, ph©n t¸n. Lo¹i giao tiÕp nay cã nh÷ng
®Æc ®iÓm kh¸c biÖt so víi giao tiÕp c¸ nh©n trùc tiÕp.
§Æc tr ng thø nhÊt cña truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ viÖc nã sö dông c¸c ph-
¬ng tiÖn kü thuËt ®Ó truyÒn tin. Nhê cã nh÷ng ph¬ng tiÖn nµy chóng
ta cã thÓ chuyÓn ti mét khèi lîng lín tin tøc ®Õn c«ng chóng ph©n t¸n
vÒ kh«ng gian vµ thêi gian. ChÝnh v× kh n¨ng nh vËy cña truyÒn
th«ng ®¹i chóng mµ chóng ta coi nã nh lµ sù giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm x·
héi lín. H¬n thÕ sù giao tiÕp gi÷a nµy t¹o thµnh b¶n chÊt cña truyÒn
th«ng ®¹i chóng vµ x¸c ®Þnh xu híng x· héi cña nã.
Trong truyÒn th«ng ®¹i chóng nhiÒu ®Æc ®iÓm t©m lý x· héi cña qu¸
tr×nh giao tiÕp ®îc biÓu lé ra. Qu¸ tr×nh giao tiÕp nay ®îc xem xÐt nh
lµ "hiÖn thùc cña mèi quan hÖ liªn c¸ nh©n" (Andreeva, T©m lý häc x·
héi. Tr, 117). Tuy nhiªn viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn tîng t©m lý x· héi ë cÊp
®é liªn nhãm, ®Æc biÖt lµ ë cÊp ®é c¸c nhãm lín, cã nh÷ng ®Æc tr ng
kh¸c biÖt so víi viÖc ph©n tÝch chóng ë cÊp ®é c¸ nh©n. ë ®©y chóng ta
gÆp nh÷ng hiÖn thùc kh¸c h¼n. Trong c¸c th«ng ®iÖp cña truyÒn th«ng
®¹i chóng hiÖn thùc cña c¸c mèi quan hÖ x· héi khuyÕt danh thÓ hiÖn
rÊt râ nÐt. Cßn ®èi víi hiÖn thùc cña c¸c quan hÖ liªn c¸ nh©n th× nã ®-
îc biÓu lé ra díi d¹ng "c¾t xÐn". TÝnh gi¸n tiÕp cña qu¸ tr×nh giao tiÕp
b»ng c¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt lo¹i trõ sù giao tiÕp trùc tiÕp gi÷a ngêi
truyÒn tin vµ ngêi nhËn tin. §ång thêi, tuy r»ng nhµ truyÒn th«ng trong
truyÒn th«ng ®¹i chóng cã "tÝnh tËp thÓ", tøc lµ ngêi thÓ hiÖn lîi Ých
cña c¸c nhãm x· héi lín, thÕ nhng ngêi ®¹i diÖn nµy thêng lµ mét c¸
nh©n cô thÓ, víi nhng phÈm chÊt nh©n c¸ch, tÝnh c¸ch nhÊt ®Þnh. Cho
nªn, mèi quan hÖ liªn c¸ nh©n trong truyÒn th«ng ®¹i chóng chØ cã thÓ
ghi nhËn díi d¹ng quan hÖ cña nhµ truyÒn th«ng víi ngêi nhËn tin cô
thÓ. §iÒu nµy thÓ hiÖn ë chç, vÝ dô, nhãm c«ng chóng nµo ®ã cã thÝch
nhµ truyÒn th«ng (ph¸t thanh viªn, b×nh luËn viªn, nhµ b¸o..) hay kh«ng.
Sù biÓu hiÖn cña mèi quan hÖ tõ phÝa nhµ truyÒn th«ng ®Õn c«ng
chóng phøc t¹p h¬n nhiÒu, bëi v× nhµ truyÒn th«ng thêng kh«ng nh×n
thÊy ®èi tîng cña m×nh mét c¸ch trùc tiÕp. Tuy vËy, mèi quan hÖ nµy
vÉn cã, vµ møc ®é biÓu hiÖn cña nã phô thuéc vµo c¸c ®Æc ®iÓm c¸
nh©n cña nhµ truyÒn th«ng, thÝ dô, vµo kh n¨ng t duy tr×u tîng cña hä
vÒ ®èi tîng giao tiÕp vµ qua ®ã t×m kiÕm nh÷ng ph¬ng thøc giao tiÕp
phï hîp víi hä.
Sù kh¸c biÖt trong viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn tîng t©m lý x· héi ë møc ®é
liªn c¸ nh©n vµ liªn nhãm thÓ hiÖn ë chç, khi xem xÐt truyÒn th«ng ®¹i
chóng nh lµ sù giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm x· héi lín, thùc chÊt chóng ta
kh«ng thÓ nµo nãi ®Õn hiÖn tîng "cïng ho¹t ®éng", còng nh ®Õn c¸c mèi
quan hÖ cña nã víi qu¸ tr×nh giao tiÕp theo nghÜa mµ ngêi ta dïng ®Õn
khi ph©n tÝch t©m lý x· héi c¸c nhãm nhá vµ t¬ng t¸c liªn c¸ nh©n.
Trong truyÒn th«ng ®¹i chóng, giao tiÕp c¸c nhãm lín lµ mét hiÖn thùc
®îc g¾n kh«ng phi víi hoÆt ®éng cïng nhau cô thÓ cña mét sè ngêi
trong c¸c nhãm nhá, mµ nã ®îc g¾n víi nh÷ng hiÖn tîng ë cÊp ®é cao
h¬n, ®ã lµ ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm x· héi vµ cña c¶ x· héi. NÕu ¸p
dông vµo c¸c nhãm nhá th× cã thÓ nãi ®ã lµ c¸c yÕu tè giao tiÕp trong
viÖc tèi u ho¸ ho¹t ®éng chung cña nh÷ng thµnh viªn trong nhãm nµy,
cßn ¸p dông trong lÜnh vùc truyÒn th«ng ®¹i chóng, th× chóng ta cã thÓ
xem nã nh lµ sù hoµn thiÖn ho¸ "ho¹t ®éng giao tiÕp x· héi", víi t c¸ch
nh nh lµ yÕu tè lµm tèi u ho¸ ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm x· héi lín vµ
cña c¶ x· héi.
ViÖc nghiªn cøu c¸c chøc n¨ng x· héi vµ t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng
®¹i chóng nh»m môc ®Ých ph©n tÝch c¸c c¸ch thøc hoµn thiÖn nã lµ c¸ch
tiÕp cËn rÊt hîp lý. Ph¹m vi réng lín cña c«ng chóng trong truyÒn th«ng
®¹i chóng khiÕn cho c¸c chøc n¨ng x· héi cña nã cµng cã ý nghÜa to lín.
C¸c nhãm x· héi cã quyÒn lùc, tr íc hÕt lµ giai cÊp cÇm quyÒn, th«ng qua
c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi tÊt c¶ c¸c
nhãm trong x· héi.
§Æc tÝnh chung nhÊt cña c¸c chøc n¨ng x· héi trong truyÒn th«ng ®¹i
chóng lµ ñng hé vµ cñng cè nh÷ng quan hÖ hiÖn h÷u ®ang ngù trÞ, vµ
tuyªn truyÒn nh÷ng t tëng cña giíi l·nh ®¹o tíi c¸c tÇng líp x· héi kh¸c
nhau. Nãi c¸ch kh¸c, truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ bé phËn cÊu thµnh quan
träng cña viÖc ®¶m b¶o vÒ th«ng tin vµ t tëng cho ho¹t ®éng sèng cña x·
héi. Ngêi ta thêng ®Ò cËp tíi nh÷ng chøc n¨ng x· héi cña truyÒn th«ng
®¹i chóng nh: phæ biÕn kiÕn thøc vÒ hiÖn thùc, qun lý vµ ®iÒu chØnh
x· héi, phæ biÕn v¨n ho¸, gii trÝ. Chóng ta cã thÓ nhÊn m¹nh mét khÝa
c¹nh cña chøc n¨ng qu¶n lý x· héi, ®ã lµ viÖc thùc hiÖn c¸c mèi quan hÖ
gi÷a c¸c nhãm trong x· héi chÝnh lµ tiÒn ®Ò cÇn thiÕt cho x· héi ho¹t
®éng b×nh thêng. ë ®©y, chóng ta cã thÓ x¸c ®Þnh râ c¸c luång th«ng tin
kh¸c nhau trong truyÒn th«ng ®¹i chóng.
+ Tõ trªn xuèng díi (tõ giíi l·nh ®¹o ®Õn tÊt c¶ c¸c nhãm trong x·
héi)
+ Tõ díi lªn trªn (th«ng tin ph¶n håi tõ c¸c tÇng líp x· héi tíi c¸c
nhãm l·nh ®¹o)
+ Theo chiÒu ngang (th«ng tin cña c¸c nhãm x· héi vÒ ho¹t ®éng
cña m×nh cho nhau)
Khi phæ biÕn c¸c th«ng tin vÒ ho¹t ®éng cña c¸c nhãm x· héi kh¸c
nhau truyÒn th«ng ®¹i chóng ®ãng vai trß to lín trong viÖc h×nh thµnh
c¸c quan niÖm, c¸c ®Þnh kiÕn x· héi víi c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau ®èi víi
nhau.
C¬ së cña tÊt c¶ c¸c chøc n¨ng x· héi trong truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ c¸c
nhu cÇu cña x· héi. Tuy nhiªn, hiÖu qu¶ viÖc ®¸p øng c¸c nhu cÇu nµy
mét c¸ch cã hiÖu qu¶ phô thuéc trùc tiÕp vµo kh n¨ng cña truyÒn th«ng
®¹i chóng tho m·n c¸c nhu cÇu t©m lý x· héi cña c«ng chóng. Trªn c¬ së
nµy, ngêi ta thêng nªu ra c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng
®¹i chóng víi nh÷ng c¬ së lµ c¸c nhu cÇu t©m lý x· héi cña toµn x· héi hay
cña mçi kh¸n, thÝnh, ®éc gi¶.
VÊn ®Ò chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cha ®îc
nghiªn cøu kü. Theo chóng t«i, vÊn ®Ò nµy cÇn ®îc nghiªn cøu nghiªm
chØnh c¶ vÒ lý thuyÕt vµ thùc nghiÖm.
§Çu tiªn chóng ta cã thÓ lÊy hÖ thèng c¸c mèi quan hÖ c¸ nh©n-x· héi, c¸
nh©n-nhãm, c¸ nh©n, c¸ nh©n-c¸ nh©n, c¸ nh©n víi chÝnh b¶n th©n, lµm
c¬ së ®Ó chóng ta ph©n lo¹i c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng
®¹i chóng.
1. Chøc n¨ng ®Þng híng x· héi (c¸ nh©n-x· héi)
2. Chøc n¨ng liªn kÕt nhãm (c¸ nh©n-nhãm x· héi)
3. Chøc n¨ng t¬ng t¸c víi c¸ nh©n kh¸c (c¸ nh©n -c¸ nh©n kh¸c)
4. Chøc n¨ng tù kh¼ng ®Þnh (c¸ nh©n-b¶n th©n m×nh)
Ngoµi ra cã thÓ kÓ thªm chøc n¨ng gii trÝ, v× ý nghÜa cña nã ®èi víi
c¸c tÇng líp x· héi, mÆc dï chøc n¨ng nµy mang tÝnh t©m lý chung
nhiÒu h¬n. Chóng ta xem xÐt tõng chøc n¨ng cô thÓ mét.
+ Chøc n¨ng ®Þnh híng x· héi. §îc dùa trªn nhu cÇu cña c«ng chóng
trong truyÒn th«ng ®¹i chóng vÒ th«ng tin ®Ó ®Þnh híng trong thÕ giíi
réng lín cña c¸c hiÖn tîng x· héi. Chøc n¨ng nµy g¾n chÆt nhÊt víi
nh÷ng chøc n¨ng x· héi chÝnh vµ cã mèi quan hÖ trùc tiÕp víi qu¸ tr×nh
x· héi ho¸, mµ hiÓu theo nghÜa réng chÝnh lµ qu¸ tr×nh thu nhËn
nh÷ng kinh nghiÖm x· héi cña c¸ nh©n vµ chuyÓn ho¸ chóng thµnh
nh÷ng gi¸ trÞ, t©m thÕ, xu híng cña hä. Chøc n¨ng nµy ®îc thÓ hiÖn râ
nhÊt trong khÝa c¹nh th«ng tin cña truyÒn th«ng ®¹i chóng - mét h×nh
thøc cña giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm lín.
+ Chøc n¨ng liªn kÕt nhãm (affiliation). Chøc n¨ng nµy cã c¬ së lµ
nhu cÇu cña c¸c c¸ nh©n g¾n m×nh vµo nhãm nµy hay nhãm kh¸c,
®ång thêi t¸ch m×nh ra khái nhãm kh¸c. ViÖc tho m·n nhu cÇu nµy
gióp cho c¸c c¸ nh©n cã c¶m gi¸c an t©m, tù tin vµo b¶n th©n m×nh v.v.
ViÖc c¸ nh©n tù coi m×nh lµ thµnh viªn cña m«th nhãm qui chiÕu nµo
®ã ®ãng vai trß rÊt quan träng trong tr êng hîp nµy. TruyÒn th«ng ®¹i
chóng trong thùc tÕ cã thÓ t¹o ra mét sè lîng v« h¹n c¸c nhãm qui chiÕu,
víi tÝnh chÊt rÊt ®a d¹ng, c¶ tÝch cùc vµ tiªu cùc. Sù lùa chän nhãm qui
chiÕu nµy hay kh¸c g¾n chÆt víi nh÷ng t©m thÕ x· héi cña c«ng chóng
vµ ®Þnh híng gi¸ trÞ cña hä. C¬ së cña viÖc c¸ nh©n lùa chän c¸c nhãm
qui chiÕu lµ c¬ chÕ t©m lý ®ång nhÊt cña c«ng chóng trong truyÒn
th«ng ®¹i chóng, víi nh÷ng thµnh viªn kh¸c cña nhãm qui chiÕu nµy.
+ Chøc n¨ng t¬ng t¸c. Chøc n¨ng nµy dîc g¾n liÒn, tr íc hÕt víi nhu
cÇu c¸ nh©n trong viÖc thiÕt lËp nh÷ng mèi quan hÖ víi c¸c c¸ nh©n
kh¸c ®Ó tù biÓu lé m×nh vµ so s¸nh quan ®iÓm cña víi quan ®iÓm cña
nh÷ng ngêi kh¸c. ViÖc ®«ng ®o c«ng chóng tiÕp nhËn ®ång thêi nh÷ng
th«ng ®iÖp tõ truyÒn th«ng ®¹i chóng, t¹o ra nh÷ng tiÒn ®Ò ®Ó cho hä
giao tiÕp víi nh÷ng ngêi kh¸c, mµ thêng tr íc ®ã cha quen. Mét trong
nh÷ng biÓu hiÖn cña chøc n¨ng nµy lµ "tÝnh chÊt hai bËc" cña truyÒn
th«ng ®¹i chóng. Néi dung cña tÝnh chÊt nµy cã thÓ hiÓu nh sau: ý
kiÕn cuèi cïng cña c«ng chóng vÒ nh÷ng vÊn ®Ò nµy hay kh¸c mµ ®îc
chuyÓn ti qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng, ®îc h×nh thµnh sau qu¸
tr×nh th¶o luËn víi nh÷ng ngêi kh¸c, tr íc hÕt lµ víi nh÷ng ngêi trong
nhãm qui chiÕu. Chøc n¨ng t¬ng t¸c cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cßn
biÓu hiÖn c¶ trong h×nh thøc nh th«ng tin ph¶n håi tõ phÝa c«ng chóng
díi d¹ng th tõ vÒ c¸c toµ so¹n, vµ c¸c h×nh thøc phn håi kh¸c ®èi víi c¸c
th«ng ®iÖp chËm. §«i khi, truyÒn th«ng ®¹i chóng trong chøc n¨ng nµy
cã thÓ ®ãng vai trß bæ trî, dêng nã thay thÕ giao tiÕp c¸ nh©n trùc tiÕp
ë møc ®é nµo ®ã, ®Ó cho nh÷ng ngêi bÞ thiÕu hôt nh÷ng quan hÖ nµy
v× nh÷ng lý do nµy hay kh¸c. BiÕn thÓ nµy cña chøc n¨ng t ¬ng t¸c cã ý
nghÜa to lín ®èi víi tÇng líp thanh thiÕu niªn, vãi nh÷ng ngêi lín tuæi.
+ Chøc n¨ng tù kh¼ng ®Þnh. Chøc n¨ng nµy biÓu hiÖn ra trong c¸c
hiÖn tîng, nh viÖc c«ng chóng t×m thÊy trong nh÷ng th«ng ®iÖp cña
truyÒn th«ng ®¹i chóng, nh÷ng lËp luËn ñng hé trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp
c¸c gi¸ trÞ, quan ®iÓm cña hä, hay cña c¸c nhãm qui chiÕu. Trong chøc
n¨ng nµy nhu cÇu tù kh¼ng ®Þnh m×nh vµ qu¸ tr×nh ®ãng nhÊt ®ãng
vai trß rÊt to lín. Nhu cÇu tù kh¼ng ®Þnh m×nh cã ý nghÜa to lín ®èi
víi ®èi víi mäi nhãm nh©n chñng x· héi kh¸c nhau. Cho nªn, viÖc tho
m·n nhu cÇu nµy th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng cã
thÓ coi lµ m«th chøc n¨ng t©m lý x· héi quan träng.
+ Chøc n¨ng gii to tinh thÇn (gii trÝ) ®îc thùc hiÖn chñ yÕu
th«ng qua nh÷ng th«ng tin, ch¬ng tr×nh thuéc lÜnh vùc gii trÝ. NhiÒu