V n qu c giaườ ố
V n qu c giaườ ố là m t khu v c đ t hay bi n đ c b o t n b ng cácộ ự ấ ể ượ ả ồ ằ
quy đ nh pháp lu t c a chính quy n s t i. V n qu c gia đ c b oị ậ ủ ề ở ạ ườ ố ượ ả
v nghiêm ng t kh i s khai thác, can thi p b i con ng i. V nệ ặ ỏ ự ệ ở ườ ườ
qu c gia th ng đ c thành l p nh ng khu v c có đ a m o đ c đáoố ườ ượ ậ ở ữ ự ị ạ ộ
có giá tr khoa h c ho c nh ng khu v c có h sinh thái phong phú, cóị ọ ặ ữ ự ệ
nhi u loài ềđ ngộ-th c v tự ậ có nguy c tuy t ch ng cao c n đ c b oơ ệ ủ ầ ượ ả
v nghiêm ng t tr c s khai thác c a con ng i. Các v n qu c giaệ ặ ướ ự ủ ườ ườ ố
là m t khu v c đ c b o v theo quy đ nh c a ộ ự ượ ả ệ ị ủ IUCN lo i II. V nạ ườ
qu c gia l n nh t th gi i là ố ớ ấ ế ớ V n qu c gia Đông B c đ o Greenlandườ ố ắ ả
đ c thành l p năm 1974.ượ ậ
Đ nh nghĩaị
Theo đ nh nghĩa c a ị ủ Liên minh Qu c t B o t n Thiên nhiên và Tàiố ế ả ồ
nguyên Thiên nhiên (IUCN)[1] thì v n qu c gia là:ườ ố
Natural area of land and/or sea, designated to
(a) protect the ecological integrity of one or more ecosystems for
present and future generations,
(b) exclude exploitation or occupation inimical to the purposes of
designation of the area and
(c) provide a foundation for spiritual, scientific, educational,
recreational and visitor opportunities, all of which must be
environmentally and culturally compatible.
T m d chạ ị
Khu v c t nhiên c a vùng đ t và/ho c vùng bi n, đ c ch nự ự ủ ấ ặ ể ượ ọ
để
(a) b o v tình tr ng nguyên v n sinh thái c a m t hay nhi u hả ệ ạ ẹ ủ ộ ề ệ
sinh thái cho các th h hi n t i và t ng lai,ế ệ ệ ạ ươ
(b) lo i b vi c khai thác hay chi m gi không thân thi n đ iạ ỏ ệ ế ữ ệ ố
v i các m c đích c a vi c ch n l a khu v c vàớ ụ ủ ệ ọ ự ự
(c) chu n b c s cho các c h i tinh th n, khoa h c, giáo d c,ẩ ị ơ ở ơ ộ ầ ọ ụ
gi i trí và thăm quan, t t c các c h i đó ph i có tính t ngả ấ ả ơ ộ ả ươ
thích v văn hóa và môi tr ng.ề ườ
Theo quy t đ nh s 186/2006/QĐ-TTg ngày 14 tháng 8 năm 2006 c aế ị ố ủ
Th t ng Chính ph Vi t Namủ ướ ủ ệ [2]
, thay th cho Quy t đ nh sế ế ị ố
08/2001/QĐ-TTg ngày 11 tháng 01 năm 2001 v Quy ch qu n lý r ngề ế ả ừ
thì v n qu c gia là m t d ng ườ ố ộ ạ r ng đ c d ngừ ặ ụ , đ c xác đ nh trên cácượ ị
tiêu chí sau:
•V n qu c gia là ườ ố khu v c t nhiênự ự trên đ t li nấ ề ho c ặ ở vùng đ tấ
ng p n cậ ướ , h i đ oả ả , có di n tíchệ đ l n đ c xác l p đ b oủ ớ ượ ậ ể ả
t n m t hay nhi u ồ ộ ề h sinh thái đ c tr ngệ ặ ư ho c đ i di n không bặ ạ ệ ị
tác đ ng hay ch b tác đ ng r t ít t bên ngoài; b o t n các loàiộ ỉ ị ộ ấ ừ ả ồ
sinh v t đ c h uậ ặ ữ ho c ặđang nguy c pấ.
•V n qu c gia đ c qu n lý, s d ng ch y u ph c v choườ ố ượ ả ử ụ ủ ế ụ ụ
vi c b o t n r ng và ệ ả ồ ừ h sinh thái r ngệ ừ , nghiên c u khoa h c,ứ ọ
giáo d c môi tr ng và ụ ườ du l ch sinh tháiị.
•V n qu c gia đ c xác l p d a trên các tiêu chí và ch s : vườ ố ượ ậ ự ỉ ố ề
h sinh thái đ c tr ng; các loài đ ng v t, th c v t đ c h u; vệ ặ ư ộ ậ ự ậ ặ ữ ề
di n tích t nhiên c a v n và ệ ự ủ ườ t l di n tích đ t nông nghi pỷ ệ ệ ấ ệ ,
đ t th cấ ổ ư so v i di n tích t nhiên c a v n ớ ệ ự ủ ườ
L ch sị ử
Ý t ng v vi c thi t l p c nh quan thiên nhiên đáng đ c b o v cưở ề ệ ế ậ ả ượ ả ệ ụ
th nào đó d i s b o v có ngu n g c t đ u th k 19. Nhà thể ướ ự ả ệ ồ ố ừ ầ ế ỷ ơ
ng i Anh ườ William Wordsworth năm 1810 đã vi t v ế ề h Districtồ như
là "m t lo i tài s n qu c gia trong đó m i ng i có quy n và l i ích,ộ ạ ả ố ọ ườ ề ợ
nh ng ng i có m t đ nh n bi t và trái tim đ th ng th c"ữ ườ ắ ể ậ ế ể ưở ứ . H a sĩọ
M ỹGeorge Catlin năm 1832, trong nh ng chuy n đi v mi n tây n cữ ế ề ề ướ
M , đã vi t r ng th dân B c M t i Hoa Kỳ c n đ c b o toàn:ỹ ế ằ ổ ắ ỹ ạ ầ ượ ả
b ng m t s chính sách b o v l n c a chính quy n ... trong khuằ ộ ố ả ệ ớ ủ ề
v n tráng l ... M t v n qu c gia, ch a ng i và đ ng v t, t t cườ ệ ộ ườ ố ứ ườ ộ ậ ấ ả
trong s hoang dã và trong s ch c a v đ p t nhiên c a h !ự ạ ủ ẻ ẹ ự ủ ọ . Nam
t c Th y Đi n g c Ph n Lan ướ ụ ể ố ầ Adolf Erik Nordenskiöld cũng đ a ra ýư
ki n t ng t vào năm ế ươ ự 1880. Nhà t nhiên h c ng i M g cự ọ ườ ỹ ố
Scotland John Muir cũng đã đ a ra các c m h ng trong vi c thi t l pư ả ứ ệ ế ậ
các v n qu c gia, đ c p t i nhi u ý t ng c a các phong trào b oườ ố ề ậ ớ ề ưở ủ ả
t n, môi tr ng và quy n đ ng v t sau này. Ý t ng chung c a h làồ ườ ề ộ ậ ưở ủ ọ
gi l i nh ng đi u kỳ di u c a thiên nhiên sao cho các th h t ngữ ạ ữ ề ệ ủ ế ệ ươ
lai có th th ng th c chúng và tìm l i đ c chúng t i n i đó.ể ưở ứ ạ ượ ạ ơ
Ra đ iờ
C g ng đ u tiên đ thi t l p nh ng vùng đ t đ c b o v là t i ố ắ ầ ể ế ậ ữ ấ ượ ả ệ ạ Hoa
Kỳ, vào ngày 20 tháng 4 năm 1832, khi t ng th ng ổ ố Andrew Jackson ký
m t s c lu t đ d tr 4 vùng đ t xung quanh khu v c ngày nay làộ ắ ậ ể ự ữ ấ ự
Hot Springs, Arkansas nh m b o v các su i n c nóng t nhiên vàằ ả ệ ố ướ ự
các khu v c núi c n k đ chính quy n Hoa Kỳ s d ng trong t ngự ậ ề ể ề ử ụ ươ
lai. Nó đ c bi t đ n nh là ượ ế ế ư Khu b o t n Hot Springsả ồ . Tuy nhiên đã
không có c quan quy n l c nhà n c nào đ c thành l p và vi cơ ề ự ướ ượ ậ ệ
ki m soát c a liên bang đ i v i khu v c đã không đ c thi t l p m tể ủ ố ớ ự ượ ế ậ ộ
cách rõ ràng cho t i t n năm 1877.ớ ậ
C g ng ti p theo nh m thi t l p nh ng vùng đ t đ c b o v cũngố ắ ế ằ ế ậ ữ ấ ượ ả ệ
là t i Hoa Kỳ, khi t ng th ng ạ ổ ố Abraham Lincoln ký s c lu t c a ắ ậ ủ Qu cố
h i Hoa Kỳộ ngày 30 tháng 6 năm 1864, nh ng l i ượ ạ thung lũng
Yosemite và r ng Mariposaừ v i các cây ớc samự (hay cù tùng kh ng l )ổ ồ
(sau này là V n qu c gia Yosemiteườ ố ) cho bang California, trong đó ghi
rõ:
Bang đã đ c p [California] t i s ch p nh n s chuy nề ậ ớ ẽ ấ ậ ự ể
nh ng này v i các đi u ki n rõ ràng r ng các tài s n s đ cượ ớ ề ệ ằ ả ẽ ượ
duy trì đ s d ng công c ng, làm trung tâm ngh ng i và tiêuể ử ụ ộ ỉ ơ
khi n; s không đ c chuy n nh ng vào b t kỳ th i gian nào.ể ẽ ượ ể ượ ấ ờ
V n qu c gia Yellowstoneườ ố , Hoa Kỳ.
Năm 1872, V n qu c gia Yellowstoneườ ố đã đ c thành l p nh làượ ậ ư
v n qu c gia th t s đ u tiên trên th gi i. Khi tin t c v các kỳườ ố ậ ự ầ ế ớ ứ ề
quan thiên nhiên c a khu v c Yellowstone l n đ u tiên đ c công bủ ự ầ ầ ượ ố
thì vùng đ t này, khác v i Yosemite, đang là m t ph n c a lãnh thấ ớ ộ ầ ủ ổ
mà ch a m t bang nào chi m quy n qu n lý, vì th chính quy n liênư ộ ế ề ả ế ề
bang đã ch u trách nhi m tr c ti p qu n lý, m t quá trình chính th cị ệ ự ế ả ộ ứ
đ c hoàn thành vào ngày ượ 1 tháng 10 năm 1890. Nó là c g ng và l iố ắ ợ
ích t h p c a các nhà b o t n, các chính khách và đ c bi t là cácổ ợ ủ ả ồ ặ ệ
doanh nhân (c th là công ty qu n lý tuy n đ ng s t B c Thái Bìnhụ ể ả ế ườ ắ ắ
D ng, mà hành trình đi qua Montana đã thu đ c l i ích l n nh sươ ượ ợ ớ ờ ự
t o ra đi m h p d n du khách này), đ đ m b o r ng Qu c h i Hoaạ ể ấ ẫ ể ả ả ằ ố ộ
Kỳ s thông qua s c lu t nh m thành l p V n qu c gia Yellowstone.ẽ ắ ậ ằ ậ ườ ố
Wallace Stegner đã vi t r ng v n qu c gia là ế ằ ườ ố ý t ng t t nh t c aưở ố ấ ủ
ng i Mườ ỹ – xu t phát t vi c b o t n mang tính hoàng t c mà cácấ ừ ệ ả ồ ộ
chính th C u th gi i ph c v cho chính b n thân h - đ t o ra sể ự ế ớ ụ ụ ả ọ ể ạ ự
b o t n dân ch , m cho t t c m i ng i, "nó ph n ánh chúng ta ả ồ ủ ở ấ ả ọ ườ ả ở
khía c nh t t nh t, ch không ph i khía c nh t nh t."ạ ố ấ ứ ả ở ạ ệ ấ [3]. Tuy v y,ậ
ch 44 năm sau khi thành l p các v n qu c gia Yellowstone, Yosemiteỉ ậ ườ ố
và g n 37 v n qu c gia, khu b o t n khác thì c quan nhà n cầ ườ ố ả ồ ơ ướ
qu n lý toàn di n các khu v c này m i đ c thành l p t i Hoa Kỳ - đóả ệ ự ớ ượ ậ ạ
là C c V n Qu c gia Hoa Kỳụ ườ ố (NPS). M t đi u thú v là m t doanhộ ề ị ộ
nhân, ông Stephen Mather, đã là ng i thúc đ y m nh m nh t choườ ẩ ạ ẽ ấ
vi c thành l p NPS, ông dã vi t cho ẹ ậ ế Franklin Knight Lane, khi đó là
B tr ng N i v v nhu c u đó. Lane đã m i Mather đ nộ ưở ộ ụ ề ầ ờ ế
Washington, DC đ làm vi c cùng ông trong so n th o và ch sể ệ ạ ả ờ ự
thông qua c a d lu t v t ch c NPS, đ c Qu c h i Hoa Kỳ phêủ ự ậ ề ổ ứ ượ ố ộ
chu n và ký ngày ẩ25 tháng 8 năm 1916.
S l ng các khu v c hi n t i do NPS qu n lý t i Hoa Kỳ là 391,ố ượ ự ệ ạ ả ạ
trong đó ch có 58 là các v n qu c gia.ỉ ườ ố
T i các qu c gia khác, ý t ng v thành l p v n qu c gia nhạ ố ưở ề ậ ườ ố ư
Yellowstone cũng đã d n d n đ c ch p nh n. T i ầ ầ ượ ấ ậ ạ Australia, V nườ
qu c gia Hoàng giaố đã đ c thành l p phía nam ượ ậ ở Sydney năm 1879.
T i ạCanada, V n qu c gia Banffườ ố (khi đó g i là V n qu c gia núiọ ườ ố
Rocky) là v n qu c gia đ u tiên c a n c này vào năm ườ ố ầ ủ ướ 1885. New
Zealand có v n qu c gia đ u tiên vào năm ườ ố ầ 1887. T i ạchâu Âu các
v n qu c gia đ u tiên là t p h p g m 9 v n t i ườ ố ầ ậ ợ ồ ườ ạ Th y Đi nụ ể vào
năm 1909. Hi n t i, châu Âu có 370 v n qu c gia ệ ạ ườ ố [1].
Sau Đ i chi n th gi i l n th haiạ ế ế ớ ầ ứ , các v n qu c gia đã đ c thànhườ ố ượ
l p trên kh p th gi i. ậ ắ ế ớ V n qu c gia Vanoiseườ ố trong khu v c dãy núiự
Alps là v n qu c gia đ u tiên c a Pháp, thành l p năm ườ ố ầ ủ ậ 1963 sau khi
di n ra các cu c bi u tình ngăn ch n m t d án du l ch t i đây. T iễ ộ ể ặ ộ ự ị ạ ạ
Vi t Nam, ệV n qu c gia Cúc Ph ngườ ố ươ thành l p năm ậ1966 là v nườ
qu c gia đ u tiên c a n c này.ố ầ ủ ướ